परीक्षा अभ्यास

कुनै ठाउँको लामो समयको मौसम वा वायुमण्डलको औसत अवस्थालाई हावापानी भनिन्छ। हावापानी यकिन गर्न साधारणतया ३० वर्ष वा त्योभन्दा बढी समयको तापक्रम, वर्षा, वायुको चाप र हावाको औसत निकालिन्छ। हावापानीले ठुलो क्षेत्र ओगट्छ, जस्तै तराईको उष्ण र हिमालको शीत हावापानी। हावापानीलाई जलवायु पनि भनिन्छ।

• क.नेपालमा घाम दक्षिणतिरबाट लाग्छ। तराईमा गर्मी धेरै हुन्छ। उत्तर फर्केको घरमा मध्याह्नको चर्को घाम सिधा भित्र पस्दैन, त्यसैले घर शीतल रहन्छ।
• ख.पहाडमा जाडो बढी हुन्छ। दक्षिण फर्केको घरले दिनभरि धेरै घाम पाउँछ, त्यसैले घर न्यानो र सुक्खा रहन्छ, ओसिलोपना र ढुसी कम हुन्छ।
• ग.यसरी घरको मोहडा मिलाउँदा तराईमा पङ्खा र पहाडमा दाउरा वा हिटर कम चाहिन्छ। यसले ऊर्जा र खर्च बचाउँछ र स्वास्थ्यका लागि पनि राम्रो हुन्छ।

• क.उचाइको फरक: धनगढी तराईमा समुद्र सतहबाट करिब २१० मिटर उचाइमा छ। सामागाउँ मनास्लु हिमालको फेदमा करिब ३,५३० मिटरमा छ। दुईबिच करिब ३,३२० मिटरको फरक छ। हरेक १६०–१६५ मिटरमा १° से. घट्ने हुँदा ३,३२० ÷ १६० ≈ २१ र ३,३२० ÷ १६५ ≈ २०। त्यसैले सामागाउँ धनगढीभन्दा करिब २०–२१° से. चिसो हुन्छ।
• ख.हिमालको नजिक: सामागाउँ वरिपरि हिउँ र हिमनदी छन्, त्यहाँबाट चिसो हावा बहन्छ।
• ग.हावाको घनत्व: माथि हावा पातलो हुने भएकाले राति ताप छिटो उड्छ र जाडो बढ्छ। धनगढीको बाक्लो हावा र समथर फाँटले दिउँसो ताप थुनेर राख्छ।

यसरी अक्षांश उस्तै भए पनि उचाइ फरक भएकाले दुई ठाउँको हावापानी धेरै फरक भएको हो।

कालो रङले प्रकाश धेरै सोस्छ र थोरै फर्काउँछ। त्यसैले कालो माटोले घामको धेरै ताप सोसेर राख्छ र आफू तातिन्छ। तातेको माटोले नजिकको हावालाई पनि तताउँछ। कालो माटोमा प्रायः कुहिएका पातपतिङ्गर (प्राङ्गारिक पदार्थ) र ओस बढी हुन्छ, ओस भएको माटो बिस्तारै सेलाउने भएकाले राति पनि ताप लामो समय टिक्छ। यसैले कालो माटो भएको क्षेत्र तुलनामा न्यानो हुन्छ।

यसको मुख्य कारण समुद्रबाटको दुरी हो।

• क.मुम्बई अरब सागरको किनारमा छ। पानी ढिलो तात्ने र ढिलो सेलाउने भएकाले समुद्रले गर्मीमा तापक्रम घटाउँछ र जाडोमा बढाउँछ। दिउँसो समुद्री वायु र राति स्थलीय वायु बहन्छन्। त्यसैले मुम्बईमा सबैभन्दा जाडो र सबैभन्दा गर्मी महिनाको औसत तापक्रमबिच करिब ६–७° से. मात्र फरक हुन्छ।
• ख.दिल्ली समुद्रबाट करिब १,००० किमिभन्दा टाढा महादेशको भित्री भागमा छ। त्यहाँ समुद्रको प्रभाव पुग्दैन र जमिन छिटो तात्ने र सेलाउने भएकाले जनवरीको औसत करिब १४° से. र जुनको करिब ३३° से. हुन्छ। यो करिब २०° से. को फरक हो।

यसैले मुम्बईको हावापानी सम र दिल्लीको विषम छ।

हावापानीलाई प्रभाव पार्ने तत्त्व: अक्षांश, उचाइ, जमिनको मोहडा, समुद्रबाटको दुरी, पहाडको उपस्थिति, सामुद्रिक धार, वायुको स्वभाव र दिशा, वनस्पति र माटो।

अक्षांश: भूमध्यरेखामा सूर्यको किरण सिधा पर्छ र ध्रुवतर्फ जाँदा छड्के हुँदै जान्छ। छड्के किरणको ताप ठुलो क्षेत्रमा फैलिने भएकाले उच्च अक्षांशमा कम ताप पुग्छ। त्यसैले भूमध्यरेखीय क्षेत्र वर्षभरि तातो र ध्रुवीय क्षेत्र वर्षभरि चिसो हुन्छ।

उचाइ: समुद्र सतहबाट हरेक १६०–१६५ मिटर माथि जाँदा तापक्रम करिब १° से. घट्छ। माथिको हावा पातलो हुने भएकाले त्यसले ताप थाम्न सक्दैन। त्यसैले उही अक्षांशमा पनि तराई तातो र हिमाल चिसो हुन्छ, जस्तै धनगढी र सामागाउँ।

तापक्रम, वर्षा, वायुको चाप र हावाको दिशा लगभग एकनासको हुने ठुलो भौगोलिक क्षेत्रलाई हावापानीको प्रदेश भनिन्छ। एउटै प्रदेशभित्र वनस्पति, जीवजन्तु र मानिसको जीवनशैली पनि मिल्दोजुल्दो हुन्छ। जस्तै: अमेजन र कङ्गो बेँसी टाढा भए पनि दुवै भूमध्यरेखीय हावापानीको प्रदेशमा पर्छन्।

• क.मध्यम अक्षांश: ३०° देखि ६०° अक्षांशमा सूर्यको किरण न सधैँ सिधा पर्छ, न धेरै छड्के। त्यसैले उष्ण मण्डलझैँ धेरै गर्मी र शीत मण्डलझैँ धेरै जाडो हुँदैन।
• ख.चारओटा ऋतु: गर्मीमा दिन लामा र जाडोमा छोटा हुने भएकाले वसन्त, ग्रीष्म, शरद र शिशिर गरी ऋतु फेरिन्छन्, तर कुनै पनि ऋतु अति कठोर हुँदैन।
• ग.पश्चिमी वायु र समुद्र: यस अक्षांशमा वर्षभरि पश्चिमतर्फबाट वायु बहन्छ। यसले समुद्रको सम तापक्रम र ओस महादेशभित्र ल्याउँछ।
• घ.न्यानो सामुद्रिक धार: गल्फ स्ट्रिमजस्ता न्याना धारले किनारका क्षेत्रलाई जाडोमा पनि न्यानो राख्छन्।
• ङ.पर्याप्त वर्षा: धेरैजसो भागमा चक्रवात र पश्चिमी वायुले वर्षभरि वा कुनै ऋतुमा पर्याप्त पानी पार्छन्।

नेपालको धेरैजसो भाग उष्ण मौसमी (मनसुनी) हावापानीको प्रदेशमा पर्छ, तर उचाइअनुसार यसको रूप फेरिन्छ। उदाहरणका लागि तराईको कुनै ठाउँमा:

• क.वसन्त र ग्रीष्म (चैतदेखि जेठ): तापक्रम बढ्दै जान्छ, जेठमा ४०° से. भन्दा माथि पुग्छ। तातो, सुक्खा लु चल्छ र कहिलेकाहीँ हुरीबतास र असिना आउँछ।
• ख.वर्षा (असारदेखि भदौ): बङ्गालको खाडीबाट आउने मनसुनी वायुले धेरै पानी पार्छ। धान रोपिन्छ। बाढी, डुबान र लामखुट्टेबाट हुने रोग बढ्छन्।
• ग.शरद (असोज, कात्तिक): पानी पर्न छोड्छ, आकाश सफा हुन्छ र मौसम रमाइलो हुन्छ। दसैँ, तिहार र छठ यसै बेला पर्छन्।
• घ.हिउँद (मंसिरदेखि माघ): जाडो हुन्छ र तराईमा कुहिरो लाग्छ, शीतलहर चल्छ। पश्चिमी वायुले कहिलेकाहीँ अलिअलि पानी पार्छ। गहुँ, तोरी र दलहन लगाइन्छ।

पहाड वा हिमालमा बस्ने विद्यार्थीले उचाइअनुसार तापक्रम कम, हिउँदमा तुसारो वा हिउँ पर्ने कुरा थपेर लेख्नुपर्छ।

• क.उचाइ: तराई करिब ६०–३०० मिटर, पहाड करिब ६००–३,००० मिटर र हिमाल ३,००० मिटरभन्दा माथि छ। हरेक १६०–१६५ मिटरमा १° से. तापक्रम घट्ने भएकाले तीन क्षेत्रको तापक्रम धेरै फरक छ।
• ख.तापक्रम: तराईमा उष्ण हावापानी भएकाले साल, सिसौ, खयरजस्ता उष्ण पतझर वन, पहाडमा चिलाउने, कटुस, गुराँसजस्ता समशीतोष्ण वन र हिमालमा सल्ला, धुपी, भोजपत्र अनि त्यसभन्दा माथि घाँस र झ्याउ मात्र हुन्छन्।
• ग.वर्षा र मोहडा: पूर्वी भाग र दक्षिणी भिरालोमा धेरै र उत्तरी वृष्टिछाया क्षेत्रमा थोरै पानी पर्छ। घाम मोहडा र सेपिलो पाखाका वनस्पति पनि फरक हुन्छन्।
• घ.माटो: तराईमा मलिलो पाँगो माटो, पहाडमा रातो र खैरो माटो तथा हिमालमा ढुङ्गेनी, पातलो र जमेको माटो छ।

यसरी एउटै मनसुनी हावापानीको क्षेत्रमा भए पनि उचाइ, तापक्रम, वर्षा र माटो फरक भएकाले वनस्पति फरक छन्।

सभाना क्षेत्रमा जिराफ, जेब्रा, हात्ती, सिंह, अर्ना र लाखौँ हरिणका बथान पाइन्छन्। यो संसारमा अरू कतै सजिलै नदेखिने दृश्य हो, त्यसैले पर्यटक यहाँ आउन चाहन्छन्।

• क.उदाहरण: केन्याको मसाई मारा र तान्जानियाको सेरेन्गेटीमा हरेक वर्ष लाखौँ वाइल्डबिस्ट (हरिण जातका जनावर) बसाइँ सर्ने दृश्य हेर्न संसारभरिका पर्यटक आउँछन्। पर्यटन यी दुवै देशको आम्दानीका ठुला स्रोतमध्ये एक हो।
• ख.रोजगारी: होटेल, लज, गाडी चालक, पथप्रदर्शक, भान्से र हस्तकलाका व्यापारमा स्थानीयले काम पाउँछन्।
• ग.स्थानीय उत्पादनको बजार: मसाईका मालाजस्ता हस्तकला र स्थानीय खाद्यान्न तथा दुध पर्यटकलाई बेच्न सकिन्छ।
• घ.संरक्षणबाट आम्दानी: निकुञ्जको शुल्कको केही भाग स्थानीय समुदायलाई दिँदा उनीहरू वन्यजन्तु जोगाउन प्रोत्साहित हुन्छन्।
• ङ.पूर्वाधार: पर्यटनका लागि बन्ने सडक, विमानस्थल, विद्युत् र सञ्चारले स्थानीयलाई पनि फाइदा गर्छ।

यसैले योजनाबद्ध पर्यटन विकास गर्दा उष्ण तृणभूमिका मानिसको आर्थिक अवस्था सुधार्न सकिन्छ। नेपालको चितवन र बर्दियाका सामुदायिक होमस्टे पनि यसको उदाहरण हुन्।

मरुभूमिमा जमिनमुनिको पानी सतहमा निस्कने वा सजिलै पाइने ठाउँमा हरियाली, खेती र बस्ती हुन्छ। यस्तो ठाउँलाई मरुद्यान भनिन्छ। उदाहरणका लागि लिबियाको उबारी र इजिप्टको सिवा।
महत्त्व:

• क.पानीको स्रोत: मरुभूमिका मानिस, उँट र अन्य जनावरका लागि पिउने पानी मरुद्यानमै पाइन्छ।
• ख.खेती: खजुर, गहुँ, जौ, तरकारी र फलफूल खेती गर्न सकिन्छ।
• ग.बस्ती: मरुभूमिमा बाक्लो बस्ती र बजार मरुद्यानमै हुन्छन्।
• घ.विश्रामस्थल र व्यापार: मरुभूमि पार गर्ने यात्री र व्यापारीका उँटका ताँती पहिलेदेखि नै मरुद्यानमा रोकिएर पानी र खाना लिन्थे।
• ङ.पर्यटन: बालुवाका ढिकाबिचको हरियाली हेर्न पर्यटक आउँछन्।

समशीतोष्ण मौसमी (चिनियाँ प्रकार) क्षेत्रमा धान, गहुँ, मकै, कपास, उखु र चिया खेती, किम्बु रोपेर रेशम कीरा पालन र फलफूल खेती उपयुक्त हुन्छ। कारण:

• क.ग्रीष्म तातो र ओसिलो हुन्छ र मनसुनी वायुले ५०–१५० सेमि पानी पार्छ। यस्तो तातो र पानीको समय धानका लागि उत्तम हुन्छ।
• ख.हिउँद ठन्डा र सुक्खा हुने भएकाले हिउँदमा गहुँ लगाउन सकिन्छ। यसरी वर्षमा दुई बाली लिन सकिन्छ।
• ग.याङ्सी र ह्वाङहोजस्ता नदीका मैदानको मलिलो माटो र सिँचाइको सुविधाले उत्पादन बढाउँछ।
• घ.डाँडाका भिरालो जमिनमा पानी नजम्ने भएकाले चिया खेती राम्रो हुन्छ र हावापानी किम्बुका लागि अनुकूल भएकाले रेशम उत्पादन हुन्छ।
• ङ.बाक्लो जनसङ्ख्याले खेतीका लागि कामदार र उत्पादन बेच्ने बजार दुवै दिन्छ।

• क.युरोप र एसिया: स्टेप्स
• ख.उत्तर अमेरिका: प्रेरिज
• ग.अर्जेन्टिना र उरुग्वे: पम्पास
• घ.दक्षिण अफ्रिका: भेल्ड
• ङ.अस्ट्रेलिया: डाउन्स
• च.न्युजिल्यान्ड: क्यान्टरबरी घाँसे मैदान

• क.यहाँ हिउँदमा पश्चिमी वायुले पानी पार्छ। त्यसैले फलफूलका बिरुवाले हिउँदमा पानी पाउँछन् र वसन्तमा फुल्छन्।
• ख.हिउँद ठन्डा भए पनि अति जाडो हुँदैन (औसत करिब १०° से.) र तुसारो कमै पर्छ, त्यसैले सुन्तला, कागती र जैतुनजस्ता बिरुवा जाडोमा पनि जोगिन्छन्।
• ग.ग्रीष्म तातो, सुक्खा र घमाइलो हुने भएकाले फल राम्ररी पाक्छ, गुलियो हुन्छ र ढुसी तथा रोग कम लाग्छ।
• घ.यहाँका बिरुवाका जरा लामा, पात साना, चिल्ला र बोक्रा बाक्ला हुने भएकाले ती सुक्खा गर्मी सहन्छन्।
• ङ.पहाडका भिरालो जमिन, सिँचाइको परम्परा र हजारौँ वर्षको अनुभवले फलफूल खेतीलाई सघाएका छन्।

समानता: दुवै महादेशको पश्चिमी किनारमा पर्छन्, दुवैमा पश्चिमी वायुले पानी पार्छ र दुवै मानिसका लागि अनुकूल र बाक्लो बस्ती भएका क्षेत्र हुन्।

भूमध्यसागर वरिपरि मिश्र, ग्रिस, रोम, फिनिसियाजस्ता प्राचीन सभ्यता फस्टाएका थिए। कारण:

• क.अनुकूल हावापानी: अति गर्मी वा अति जाडो नहुने, घमाइलो र सुखद हावापानी मानिसको स्वास्थ्य र कामका लागि राम्रो थियो।
• ख.खाद्यान्न र फलफूल: हिउँदे वर्षामा गहुँ र जौ तथा सुक्खा गर्मीमा अङ्गुर र जैतुन फल्थे। यसले पर्याप्त खाना र व्यापारका वस्तु दिए।
• ग.समुद्री यातायात: शान्त भूमध्यसागरले डुङ्गा र पानीजहाजबाट व्यापार र विचारको आदानप्रदान सजिलो बनायो।
• घ.नदी र मैदान: नील नदीजस्ता नदीका मलिला मैदानले खेती सजिलो बनाए।
• ङ.फुर्सद र सिर्जना: खाना सजिलै पाइने भएकाले मानिससँग कला, दर्शन, विज्ञान र शासन व्यवस्था विकास गर्ने समय थियो।

शीत प्रदेश उत्तरी र दक्षिणी दुवै गोलार्धमा ६०° देखि ९०° अक्षांशसम्म फैलिएको छ।

• क.साइबेरिया प्रकार (टाइगा): उत्तरी गोलार्धमा करिब ६०° देखि ७०° सम्म, उत्तरी रुसको साइबेरिया, स्क्यान्डिनेभियाको उत्तरी भाग, क्यानडा र अलास्कामा। दक्षिणी गोलार्धमा यस अक्षांशमा जमिन नभएकाले यो हावापानी पाइँदैन।
• ख.टुन्ड्रा वा ध्रुवीय: करिब ७०° देखि ध्रुवसम्म, आर्कटिक महासागरका किनारका उत्तरी रुस, उत्तरी क्यानडा, अलास्का, ग्रिनल्यान्डका किनार र आइसल्यान्डको केही भाग। ग्रिनल्यान्डको भित्री भाग र अन्टार्कटिका वर्षभरि बरफले ढाकिएका छन्।

साइबेरिया प्रकारको हावापानीमा पाइने सल्ला, स्प्रुस, फर, लार्चजस्ता नरम काठका, सियोजस्ता पात भएका कोणधारी रुखको विशाल जङ्गललाई टाइगा भनिन्छ। यो रुस, स्क्यान्डिनेभिया, क्यानडा र अलास्कामा फैलिएको छ।
महत्त्व:

• क.काठ: घर, फर्निचर र निर्माणका लागि नरम काठ यहीँबाट आउँछ।
• ख.कागज: काठको लेदो (पल्प) बाट कागज र गत्ता बनाइन्छ।
• ग.रोजगारी: रुख काट्ने, ढुवानी गर्ने र काठ उद्योगमा हजारौँ मानिसले काम पाउँछन्।
• घ.फर र सिकार: सेबल, बिभर र स्यालजस्ता जनावरका फर र छालाको व्यापार हुन्छ।
• ङ.वातावरण: टाइगाका रुख र माटोले धेरै कार्बन सञ्चित गरेर जलवायु परिवर्तन घटाउन मद्दत गर्छन्। धेरै जीवजन्तुको बासस्थान पनि हो।

• क.हिउँले ताप थुन्छ: थिचिएको हिउँका इँटाबिच हावाका साना खाली ठाउँ हुन्छन्। हावाले ताप सजिलै सार्दैन, त्यसैले हिउँ राम्रो ताप कुचालक हो। बाहिर −४५° से. हुँदा पनि मानिसको शरीरको तापले मात्र इग्लुभित्र −७° देखि १६° से. सम्म हुन सक्छ।
• ख.बनावट: सुत्ने ठाउँ अलि माथि बनाइन्छ (तातो हावा माथि जान्छ) र ढोका तल सुरुङजस्तो हुन्छ। यसले गर्दा चिसो हावा भित्र आउन पाउँदैन। भित्र छाला ओछ्याउँदा अझ न्यानो हुन्छ।
• ग.सजिलै पाइने सामग्री: टुन्ड्रामा रुख हुँदैन, काठ र ढुङ्गा पाउन गाह्रो छ, हिउँ जहाँ पनि छ।
• घ.छिटो बनाउन सकिने: सिकारका क्रममा एक दुई घण्टामै सानो इग्लु बनाएर रात बिताउन सकिन्छ।
• ङ.हावाबाट सुरक्षा: गोलो गुम्बजजस्तो आकारले तेज ध्रुवीय हावा र हिउँको आँधी थेग्छ।

• क.पृथ्वीको अक्ष ढल्केको छ: पृथ्वीको अक्ष आफ्नो परिक्रमा पथसँग लम्बरूप हुनुको सट्टा करिब २३½° ढल्केको छ र सूर्य परिक्रमा गर्दा सधैँ एउटै दिशातर्फ ढल्किरहन्छ।
• ख.उत्तरी गोलार्धको ग्रीष्म: मार्च २१ (चैत ७) देखि सेप्टेम्बर २३ (असोज ७) सम्म उत्तरी ध्रुव सूर्यतिर ढल्केको हुन्छ। पृथ्वी घुम्दा पनि उत्तरी ध्रुव वरिपरिको भाग उज्यालोमै रहन्छ, त्यसैले त्यहाँ घाम अस्ताउँदैन।
• ग.उत्तरी गोलार्धको हिउँद: सेप्टेम्बर २३ देखि मार्च २१ सम्म उत्तरी ध्रुव सूर्यबाट उल्टोतिर ढल्किन्छ र त्यहाँ घाम उदाउँदैन। यही बेला दक्षिणी ध्रुवमा लगातार दिन हुन्छ।
• घ.ध्रुवमै मात्र छ महिना: ठिक ध्रुवमा करिब छ महिना दिन र छ महिना रात हुन्छ। आर्कटिक वृत्त (६६½°) मा भने वर्षमा एक दिन मात्र घाम अस्ताउँदैन र एक दिन मात्र उदाउँदैन। वृत्त र ध्रुवबिच ध्रुवतिर गएजति लगातारको दिन र रात लामा हुँदै जान्छन्।

नेपालमा उत्तरबाट दक्षिणतर्फ केही सय किलोमिटरमै हिमाल, पहाड र तराई पर्छन् र तीनको जनजीवन फरक छ:

• क.हिमाल: भिरालो, चिसो र ढुङ्गेनी जमिनमा खेती थोरै (जौ, फापर, आलु) हुन्छ, चौँरी, याक र भेडा पालिन्छन्। बस्ती पातलो छ, घर ढुङ्गाका र छाना समथर हुन्छन्। धेरै मानिस पर्यटन र व्यापारमा लाग्छन् र जाडोमा बेँसी झर्छन्।
• ख.पहाड: भिरालो जमिनमा गरा बनाएर धान, मकै, कोदो र फलफूल खेती गरिन्छ। बस्ती डाँडा र टारमा छरिएका छन्, घर ढुङ्गा र माटाका छन्। सडक बनाउन महँगो छ, पहिरोको डर हुन्छ।
• ग.तराई: समथर, मलिलो जमिनमा धान, गहुँ, उखु र जुट प्रशस्त फल्छ। बस्ती बाक्लो छ, सडक, उद्योग र सहर धेरै छन्। बाढी र डुबानको समस्या हुन्छ।
• घ.बेँसी र उपत्यका: काठमाडौँ, पोखरा र दाङजस्ता उपत्यकामा समथर जमिन र अनुकूल हावापानीले गर्दा ठुला सहर र बाक्लो बस्ती छन्।

यसरी धरातलले खेती, बस्ती, घर, यातायात, पेसा र प्रकोपसम्मलाई प्रभाव पार्छ।

• क.प्रशस्त घाँस: ग्रीष्मको वर्षाले अग्ला र पोसिला घाँस उमार्छ। यही घाँसले जेब्रा, वाइल्डबिस्ट, हरिण र भैँसीजस्ता शाकाहारी जनावरका ठुला बथान पाल्छ।
• ख.सिकारको आधार: शाकाहारी धेरै भएकाले सिंह, चितुवा, हायना र जङ्गली कुकुरजस्ता सिकारी जनावर पनि धेरै पाइन्छन्।
• ग.छरिएका रुख र झाडी: जिराफ र हात्तीलाई रुखका पात तथा चराचुरुङ्गीलाई गुँड लगाउने ठाउँ मिल्छ।
• घ.न्यानो हावापानी: वर्षभरि न्यानो हुने भएकाले जनावरलाई जाडोमा बस्ने कठिनाइ हुँदैन।
• ङ.फराकिलो क्षेत्र र संरक्षण: ठुलो भूभाग, सुक्खा याममा पानी खोज्दै बसाइँ सर्ने बाटो र सेरेन्गेटीजस्ता राष्ट्रिय निकुञ्जले जनावरलाई बाँच्ने ठाउँ दिएका छन्।

• क.अति कम तापक्रम: हरेक १६०–१६५ मिटरमा तापक्रम १° से. घट्ने भएकाले ५,००० मिटरभन्दा माथि वर्षभरि जस्तो तापक्रम शून्यको नजिक वा तल रहन्छ।
• ख.हिउँ र बरफ: करिब ५,००० मिटरभन्दा माथिको जमिन धेरैजसो वर्षभरि हिउँ वा बरफले ढाकिएको हुन्छ। यो हिमरेखा भन्दा माथिको क्षेत्र हो।
• ग.माटो नहुनु: ढुङ्गा र चट्टान मात्र हुन्छ, बिरुवा उम्रने माटो बन्दैन वा जमेको हुन्छ।
• घ.पातलो हावा र कडा हावाहुरी: हावामा कार्बन डाइअक्साइड र ओस कम हुन्छ, तेज चिसो हावाले बिरुवा सुकाउँछ।
• ङ.छोटो उम्रने समय: हिउँ पग्लिने समय केही हप्ता मात्र हुने भएकाले बिरुवा हुर्कन र बिउ पाक्न पुग्दैन।

त्यसैले ५,००० मिटरभन्दा माथि झ्याउ र लेउबाहेक बोटबिरुवा प्रायः पाइँदैनन्।

• क.चाडपर्व र खेती: धान रोपाइँको बेला असार १५ मा खाइने दही चिउरा, धान पाक्ने बेला पर्ने दसैँ र तिहार, खेती सुरु गर्दाको उँभौली र बाली भित्र्याएपछिको उँधौली नेपालको मनसुनी हावापानी र खेतीको समयसँग जोडिएका छन्।
• ख.खाना: हिउँदमा माघे सङ्क्रान्तिमा तिल, घिउ, चाकु र तरुल खाइन्छ। यिनले जाडोमा शक्ति दिन्छन्। हिमालमा याकको दुध, छुर्पी र जौ वा फापरको ढिँडो, तराईमा चामल र दाल मुख्य खाना हुन्।
• ग.पहिरन: हिमालमा उनी बख्खु, पहाडमा दौरा सुरुवाल र चोलो तथा तराईमा पातलो सुती धोती र साडी लगाइन्छ।
• घ.घर: हिमालमा ढुङ्गाका समथर छाना, पहाडमा ढुङ्गा, माटो र खरका घर र तराईमा बाँस र माटोका हावादार घर बनाइन्छन्।
• ङ.धर्म र विश्वास: हिमालका मानिस हिमाल र तालको पूजा गर्छन्, तराईमा सूर्य र नदीको पूजा गर्ने छठ मनाइन्छ।

(स्रोत: विश्व बैंक, २०२५ र २०२४ को आँकडा)

• क.अवस्थिति: क्यालिफोर्निया महादेशको पश्चिमी किनारमा ३०°–४५° अक्षांशमा छ, त्यसैले त्यहाँ भूमध्यसागरीय हावापानी छ। दक्षिणपूर्वी क्षेत्र (फ्लोरिडा, जर्जिया) पूर्वी किनारमा छ, त्यहाँ चिनियाँ प्रकारको हावापानी छ।
• ख.क्यालिफोर्नियामा हिउँदे वर्षा: हिउँदमा प्रशान्त महासागरबाट आउने पश्चिमी वायु र चक्रवातले पानी पार्छन्। गर्मीमा उच्च वायुचापको क्षेत्र र किनारको चिसो क्यालिफोर्निया धारले गर्दा पानी पर्दैन।
• ग.दक्षिणपूर्वमा ग्रीष्मे वर्षा: गर्मीमा मेक्सिकोको खाडी र आन्ध्र महासागरबाट तातो, बाफिलो हावा भित्र पस्छ। तातो जमिनमा यो हावा माथि उठेर चट्याङसहित पानी पार्छ। गर्मीको अन्त्यतिर आउने हरिकेनले पनि धेरै पानी पार्छन्। न्यानो गल्फ स्ट्रिमले हावालाई अझ ओसिलो बनाउँछ।
• घ.पर्वत: रकी र सियरा नेभाडाले पश्चिमबाट आउने बाफिलो हावालाई भित्री भागमा जान दिँदैनन्।

हावापानी: म बस्ने ठाउँमा जाडो सात आठ महिना लामो र −३०° से. भन्दा चिसो हुन्छ, गर्मी छोटो र न्यानो हुन्छ। जाडोमा दिन छोटा र गर्मीमा अत्यन्त लामा हुन्छन्।

वनस्पति: दक्षिणतिर स्प्रुस, फर र पाइनका कोणधारी रुखको टाइगा जङ्गल छ। उत्तरतिर रुख घट्दै गएर टुन्ड्राका झ्याउ, काई र साना झाडी मात्र छन्।

आर्थिक क्रियाकलाप:

• क.काठ काट्ने र काठ तथा कागज उद्योगमा काम।
• ख.फलाम, निकेल, सुन र हिराको खानी तथा तेल र ग्यासको उत्खनन।
• ग.माछा मार्ने, सिकार र फरको व्यापार।
• घ.उत्तरी ज्योति (अरोरा) र हिमाली दृश्य हेर्न आउने पर्यटकलाई पथप्रदर्शन र होमस्टे।
• ङ.छोटो गर्मीमा हरितगृहमा तरकारी खेती।

सामाजिक रहनसहन: बस्ती पातलो छ र गाउँहरू टाढाटाढा छन्, धेरै ठाउँमा सडक छैन, हवाईजहाज वा हिउँमा चल्ने गाडी (स्नोमोबाइल) बाट आवतजावत गरिन्छ। घर काठका, राम्रोसँग ताप थुन्ने बनाइन्छन्। वर्षभरि जसो बाक्ला न्याना लुगा लगाइन्छ। इनुइट र अन्य आदिवासी आफ्नो भाषा, सिकार र कला जोगाउँदै आधुनिक विद्यालय, अस्पताल र इन्टरनेट पनि प्रयोग गर्छन्।

• क.युरोपको नजिक: युरोपबाट आउने बसाइँसराइ र व्यापारी पहिले आन्ध्र महासागर पार गरेर पूर्वी किनारमै आइपुगे। न्युयोर्क, बोस्टन र फिलाडेल्फियाजस्ता सहर सबैभन्दा पहिले बसे।
• ख.बन्दरगाह: पूर्वी किनारमा राम्रा प्राकृतिक बन्दरगाह छन्, युरोपसँगको व्यापार सजिलो छ।
• ग.समथर जमिन र अनुकूल हावापानी: पूर्वी किनारी मैदान र ठुला ताल क्षेत्रको समथर जमिन र पर्याप्त वर्षाले खेती र बस्तीलाई सघाए। पश्चिममा अग्ला रकी पर्वत र मरुभूमि छन्।
• घ.खनिज र उद्योग: अपलेचियनको कोइला र ठुला ताल क्षेत्रको फलामले पिट्सबर्ग र डेट्रोइटजस्ता औद्योगिक सहर बनाए।
• ङ.जल यातायात: सेन्ट लरेन्स नदी, ठुला ताल र मिसिसिपीले भित्रसम्म सस्तो ढुवानी गराए, त्यसैले शिकागो र टोरन्टोजस्ता सहर बढे।
• च.लामो इतिहास: पूर्वी भागमा बस्ती तीन सय वर्षअघि नै बसिसकेका थिए; पश्चिमी भाग पछि मात्र बसोबास भयो। (आज भने लस एन्जलस, सान फ्रान्सिस्को र भ्यानकुभरजस्ता पश्चिमी सहर पनि ठुला भएका छन्।)

• क.काठ: महोगनी र रोजवुडजस्ता बहुमूल्य कडा काठ फर्निचर र निर्माणमा प्रयोग हुन्छन्।
• ख.रबर: रबरको रुख अमेजनकै हो; पहिले यहीँको रबरले संसारभरि टायर र अन्य सामान बनाइन्थ्यो।
• ग.खाद्य र अन्य वस्तु: ब्राजिल नट, आसाई, कोको, फलफूल, माछा र मह।
• घ.औषधी: जङ्गलका धेरै बिरुवाबाट औषधी बनाइन्छ र नयाँ औषधीको खोजी पनि भइरहेको छ।
• ङ.पर्यटन: वन्यजन्तु र नदीको यात्राका लागि पर्यटक आउँछन्।
• च.वातावरणीय सेवा: यो जङ्गलले धेरै कार्बन सञ्चित गर्छ, वर्षा ल्याउँछ र संसारको जलवायु सन्तुलनमा राख्छ; यसको आर्थिक मूल्य पनि ठुलो छ।
• छ.आदिवासीको जीविका: आदिवासीको खाना, घर र औषधी जङ्गलबाटै आउँछ।

तर गाईपालन, भटमास खेती र अवैध काठ कटानीका लागि जङ्गल फँडानी बढ्दा यी फाइदा गुम्ने खतरा छ।

• क.देशभित्रै प्रशोधन: कच्चा तामा, फलाम र तेल मात्र निर्यात नगरी देशभित्रै प्रशोधन गरेर तामाका तार, स्टिल र पेट्रोलियम पदार्थ बनाउँदा बढी आम्दानी र रोजगारी हुन्छ।
• ख.खानीको आम्दानीको सही उपयोग: खनिजबाट आएको राजस्व शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक र प्रविधिमा लगानी गर्ने र भविष्यका लागि बचत कोष बनाउने।
• ग.पारदर्शिता: बहुराष्ट्रिय कम्पनीसँगका सम्झौता पारदर्शी बनाउने र भ्रष्टाचार रोक्ने।
• घ.वातावरण संरक्षण: खानीले पानी र जमिन प्रदूषित नगरोस् भनी कडा नियम र खानी सकिएपछि जमिनको पुनर्स्थापना।
• ङ.स्थानीय र आदिवासीको हित: खानी क्षेत्रका समुदायलाई रोजगारी र लाभको हिस्सा दिने।
• च.अर्थतन्त्रको विविधीकरण: खनिजको मूल्य घटबढ हुने भएकाले कृषि, उद्योग, पर्यटन र सेवा पनि विकास गर्ने।
• छ.नयाँ खनिजको अवसर: विद्युतीय गाडीका ब्याट्रीका लागि चाहिने लिथियम र तामाको माग बढ्दै गएकाले त्यसको उद्योग पनि देशभित्रै स्थापना गर्ने।

• क.लामो उपनिवेश: सोह्रौँ शताब्दीदेखि उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरुसम्म करिब तीन सय वर्ष स्पेन र पोर्चुगलले शासन गरे।
• ख.आदिवासी सभ्यताको विनाश: इन्काजस्ता साम्राज्य युद्ध र युरोपबाट आएका रोग (बिफर) ले नष्ट भए र आदिवासी जनसङ्ख्या धेरै घट्यो।
• ग.भाषा र धर्म: स्पेनी र पोर्चुगिज भाषा तथा रोमन क्याथोलिक धर्म शासकहरूले फैलाए र अहिले पनि मुख्य छन्।
• घ.बसाइँसराइ: युरोपबाट लाखौँ मानिस यहाँ आएर बसे, विशेषगरी अर्जेन्टिना, उरुग्वे र दक्षिणी ब्राजिलमा।
• ङ.शिक्षा, कानुन र शासन: विद्यालय, विश्वविद्यालय, कानुन र सरकारको ढाँचा युरोपकै नमुनामा बने।
• च.व्यापार र सहर: युरोपसँगको व्यापार र युरोपेली शैलीका सहरले खाना, पहिरन र वास्तुकलामा पनि प्रभाव पारे।

तैपनि एन्डिज र अमेजनका आदिवासी, अफ्रिकी मूलका मानिस र मिश्रित संस्कृतिले साम्बा, ट्याङ्गो र कार्निभलजस्ता आफ्नै मौलिक रूप पनि बनाएका छन्।

समानता:

• क.नेपालमा हिमालय र दक्षिण अमेरिकामा एन्डिज जस्ता अग्ला, कलिला र भूकम्प जाने पर्वत छन्।
• ख.उचाइअनुसार उष्णदेखि हिमालीसम्म हावापानी र वनस्पति फेरिन्छन्।
• ग.उच्च पहाडी भागमा पशुपालन (नेपालमा याक र भेडा, एन्डिजमा लामा र अल्पाका) र आलु खेती हुन्छ।
• घ.पर्वतीय पर्यटन (सगरमाथा, माचु पिचु) दुवैतिर महत्त्वपूर्ण छ।
• ङ.धेरै युवा कामको खोजीमा सहर वा विदेश जान्छन्।

भिन्नता:

• क.अक्षांश: अफ्रिकाको धेरैजसो भाग कर्कट र मकर रेखाबिच पर्छ, त्यसैले वर्षभरि घाम सिधा पर्छ र धेरै गर्मी हुन्छ।
• ख.चौडा उत्तरी भाग: उत्तरी अफ्रिका धेरै चौडा छ, त्यसको भित्री भाग समुद्रबाट हजारौँ किलोमिटर टाढा छ। समुद्रको प्रभाव नपुग्ने भएकाले सहारामा दिउँसो अति गर्मी र राति चिसो हुन्छ।
• ग.उच्च दबाब र सुक्खा हावा: २०°–३०° अक्षांशमा माथिबाट तल झर्ने सुक्खा हावाले बादल बन्न दिँदैन, त्यसैले सहारा र कालाहारी बनेका छन्।
• घ.चिसो सामुद्रिक धार: दक्षिणपश्चिमी किनारमा चिसो बेङ्गुएला धार बग्ने भएकाले नामिब मरुभूमि किनारमै सुक्खा छ।
• ङ.पर्वत र पठार: पूर्व र दक्षिणका उच्च पठारले समुद्रबाट आउने बाफिलो हावालाई भित्र पस्न दिँदैनन्।

यसरी अफ्रिकाको ठुलो भाग मरुभूमि र अर्धसुक्खा छ र त्यहाँको हावापानी विषम छ।

• क.सभानामा जेब्रा, जिराफ, हात्ती, गैँडा, अर्ना, वाइल्डबिस्ट, सिंह, चितुवा, हायना र शुतुरमुर्गजस्ता संसारमा अरू कतै यति धेरै सङ्ख्यामा नपाइने जनावर पाइन्छन्।
• ख.ग्रीष्मको वर्षाले प्रशस्त घाँस उमार्ने भएकाले शाकाहारी जनावरका ठुला बथान र तिनको सिकार गर्ने मांसाहारी जनावर पनि धेरै छन्।
• ग.खुला घाँसे मैदान भएकाले जनावर टाढैबाट सजिलै देखिन्छन्, चिडियाखानामा जस्तै।
• घ.सेरेन्गेटी, मसाई मारा र क्रुगरजस्ता ठुला राष्ट्रिय निकुञ्जले यी जनावरको संरक्षण गरेका छन्।

• क.वन्यजन्तु सफारी: केन्याको मसाई मारा, तान्जानियाको सेरेन्गेटी र दक्षिण अफ्रिकाको क्रुगर निकुञ्जमा सभानाका जनावर हेर्न संसारभरिका पर्यटक आउँछन्।
• ख.प्राकृतिक दृश्य: भिक्टोरिया झरना, किलिमन्जारो पर्वत, सहारा मरुभूमि, नाइल नदी, रिफ्ट उपत्यकाका ताल र मदागास्करका अनौठा जीव।
• ग.ऐतिहासिक सम्पदा: इजिप्टका पिरामिड र स्फिङ्क्स, इथियोपियाको लालिबेलाका ढुङ्गा काटेर बनाइएका गिर्जाघर, मालीको टिम्बुक्टु।
• घ.समुद्री किनार र टापु: मोरक्को, केन्या, जान्जिबार, सेसेल्स र मरिससका समुद्री किनार।
• ङ.संस्कृति: मसाईजस्ता समुदायको नाचगान, हस्तकला र रहनसहन।
• च.साहसिक खेल: किलिमन्जारो आरोहण, जाम्बेजीमा र्‍याफ्टिङ, मरुभूमिमा उँट यात्रा।

सुरक्षा, सडक, विमानस्थल र होटेल सुधार्दै गए अफ्रिकामा पर्यटन अझ धेरै बढ्न सक्छ।

• क.भूमध्यरेखीय: कङ्गो बेँसी र गिनी तट; वर्षभरि गर्मी र दैनिक वर्षा, सदाबहार जङ्गल।
• ख.उष्ण तृणभूमि (सभाना): भूमध्यरेखीय क्षेत्रको उत्तर र दक्षिण, सुडानदेखि पूर्वी अफ्रिका र दक्षिणी अफ्रिकाको उत्तरी भाग; ग्रीष्ममा वर्षा।
• ग.उष्ण मरुस्थलीय: सहारा, कालाहारी र नामिब; अति सुक्खा, दिन तातो रात चिसो।
• घ.उष्ण मौसमी: दक्षिणपूर्वी किनार र मदागास्कर; गर्मीमा वर्षा।
• ङ.भूमध्यसागरीय: उत्तरपश्चिमी किनार (मोरक्को, अल्जेरिया, ट्युनिसिया) र दक्षिण अफ्रिकाको दक्षिणपश्चिमी छेउ; हिउँदमा वर्षा।
• च.समशीतोष्ण घाँसे मैदान (भेल्ड): दक्षिण अफ्रिकाको उच्च समस्थली; तातो ग्रीष्म, चिसो हिउँद।
• छ.पर्वतीय: इथियोपियन उच्चभूमि र किलिमन्जारो; उचाइअनुसार चिसो।

समानता: दुवै घाँसे क्षेत्र हुन्, दुवैमा पशुपालन मुख्य छ र दुवैको हावापानी उचाइले गर्दा तल्लो भेगभन्दा चिसो छ।

पृथ्वीको बाहिरी भागका प्लेट सर्ने क्रममा तिनका किनारमा जम्मा भएको शक्ति चट्टान भाँचिँदा वा फल्ट एक्कासि चिप्लिँदा तरङ्गका रूपमा बाहिर फैलिन्छ र पृथ्वीको सतह हल्लिन्छ। यस कम्पनलाई भूकम्प भनिन्छ। ज्वालामुखी र आणविक विस्फोटले पनि भूकम्प ल्याउन सक्छन्।

भूकम्प पृथ्वीभित्रका प्लेटको चलायमानले आउँछ; यसलाई रोक्ने वा यसको ठिक मिति र समय पहिले नै भन्ने उपाय छैन। तर धेरैजसो मृत्यु कम्पनले होइन, भत्किने घरले हुन्छ। त्यसैले क्षति घटाउन सकिन्छ:

• क.भूकम्प प्रतिरोधी निर्माण: भवन निर्माण संहिताअनुसार बनेका घर कम भत्किन्छन्। जापानजस्ता देशमा कडा निर्माण नियमले गर्दा ठुला भूकम्पमा पनि धेरैजसो भवन ढल्दैनन्।
• ख.पूर्वतयारी र अभ्यास: विद्यालयमा नियमित भूकम्प अभ्यास गर्ने बानीले वि.सं. २०७२ मा जस्ता घटनामा बच्चाहरूलाई सुरक्षित रहन सघाउँछ। गोरखा भूकम्प शनिबार गएकाले विद्यालय बन्द थिए, तर धेरै विद्यालय भवन भत्केका थिए; पढाइका दिन भएको भए क्षति कति हुन्थ्यो भन्ने सोच्नुपर्छ।
• ग.आपत्कालीन झोला र खुला ठाउँ: सहरमा खुला ठाउँ जोगाउँदा भूकम्पपछि शरण लिन सकिन्छ।
• घ.पूर्वसूचना प्रणाली: केही देशमा भूकम्प सुरु भएको केही सेकेन्डमै मोबाइलमा सूचना पठाइन्छ। यसले रेल रोक्न र मानिसलाई सुरक्षित हुन समय दिन्छ।
• ङ.उद्धार र पुनर्निर्माण: तालिमप्राप्त उद्धार टोली, अस्पतालको तयारी र “अझ राम्रो पुनर्निर्माण” ले क्षति र पीडा घटाउँछ।

• क.दुई प्लेटको सिमाना: नेपाल इन्डियन प्लेट र युरेसियन प्लेट ठोक्किने ठाउँमा पर्छ। इन्डियन प्लेट वर्षमा करिब २ सेमि उत्तरतर्फ युरेसियन प्लेटमुनि घुसिरहेको छ।
• ख.शक्ति सञ्चय: दुई प्लेटबिचको फल्ट अड्किएर बसेकाले त्यहाँ वर्षौँसम्म शक्ति जम्मा हुन्छ र एक्कासि निस्कँदा ठुलो भूकम्प जान्छ।
• ग.कलिलो पर्वत: हिमालय संसारकै कलिलो पर्वत शृङ्खला हो, जो अझै अग्लो हुँदै छ।
• घ.इतिहास: नेपालमा वि.सं. १९९० र २०७२ लगायत धेरै ठुला भूकम्प गएका छन्।
• ङ.कमजोर संरचना र बाक्लो बस्ती: नियमविपरीत बनेका घर, साँघुरा गल्ली र नरम माटोमा बसेको काठमाडौँ उपत्यकाजस्ता बाक्लो बस्तीले जोखिम बढाएका छन्।
• च.भिरालो भूभाग: भूकम्पसँगै पहिरो जाने भएकाले पहाडी भागमा क्षति अझ बढ्छ।

भूकम्प सिस्मोग्राफ (सिस्मोमिटर) नामको यन्त्रले नापिन्छ। यसको आधार जमिनमा कसिएको हुन्छ र स्प्रिङमा एउटा भारी वस्तु झुन्डिएको हुन्छ। जमिन हल्लिँदा आधार हल्लिन्छ तर भारी वस्तु लगभग स्थिर रहन्छ; यही फरकले कम्पनको रेखा (सिस्मोग्राम) कोरिन्छ। आजका यन्त्रले यो विद्युतीय रूपमा नापेर कम्प्युटरमा पठाउँछन्।
भूकम्प दुई तरिकाले मापन गरिन्छ:

• क.म्याग्निच्युड: उद्गमविन्दुमा निस्केको शक्तिको नाप; पहिले रिक्टर स्केल, अहिले मोमेन्ट म्याग्निच्युड। एक अङ्क बढ्दा तरङ्ग १० गुणा र शक्ति करिब ३२ गुणा।
• ख.तीव्रता: कुनै ठाउँमा कम्पन कति महसुस भयो र कति क्षति भयो भन्ने नाप; ठाउँअनुसार फरक।

धेरै स्टेसनका सिस्मोग्राम मिलाएर भूकम्पको म्याग्निच्युड, उद्गमविन्दु र केन्द्रविन्दु निकालिन्छ। नेपालमा राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रले यो काम गर्छ।

पृथ्वीको कुनै भाग वा सम्पूर्ण पृथ्वीलाई निश्चित नापोमा घटाएर कागज वा अरू सतहमा उतारिएको चित्रलाई नक्सा भनिन्छ।
नक्साका आधारभूत तत्त्व:

• क.दिशा: उत्तर दिशा देखाउने तीर; यसबाट अरू दिशा थाहा हुन्छन्।
• ख.सङ्केत: नदी, सडक, सहर, हिमालजस्ता कुरा देखाउने चिह्न र तिनको अर्थ बताउने सङ्केत तालिका।
• ग.नापो (स्केल): नक्साको दुरी र जमिनको वास्तविक दुरीबिचको अनुपात, जस्तै १ सेमि बराबर १० किमि।

यसका साथै नक्सामा शीर्षक पनि हुनुपर्छ। यसले नक्सा केको हो भन्ने बताउँछ।

नक्सा बनाउने सिप, कला र विज्ञानलाई कार्टोग्राफी (नक्साङ्कन) भनिन्छ। यसमा भौगोलिक सूचना सङ्कलन गर्ने, उपयुक्त नापो र सङ्केत छान्ने, नक्सा कोर्ने र छाप्ने वा डिजिटल रूपमा तयार पार्ने काम पर्छन्। नक्सा बनाउने व्यक्तिलाई कार्टोग्राफर भनिन्छ। नेपालमा नापी विभागले देशका आधिकारिक नक्सा बनाउँछ।

• क.बाटो र दिशा पत्ता लगाउन: यात्रा, पदयात्रा र गाडी चलाउँदा कहाँ जाने भन्ने थाहा हुन्छ।
• ख.अध्ययन र शिक्षण: भूगोल, इतिहास र अर्थशास्त्रका तथ्य थोरै ठाउँमा देखाउँछ।
• ग.योजना र विकास: सडक, विद्यालय, अस्पताल, सिँचाइ र सहर कहाँ बनाउने भन्ने योजना गर्न।
• घ.प्रशासन र सिमाना: देश, प्रदेश, जिल्ला र स्थानीय तहका सिमाना तथा जग्गाको कित्ता छुट्याउन।
• ङ.प्रकोप व्यवस्थापन: बाढी, पहिरो र भूकम्पको जोखिम क्षेत्र पहिचान गर्न र उद्धार गर्न।
• च.सुरक्षा: सेना र प्रहरीलाई ठाउँ चिन्न र योजना बनाउन।
• छ.पर्यटन र व्यापार: पर्यटकीय ठाउँ, होटेल, बजार र उद्योग पत्ता लगाउन।
• ज.स्रोतको पहिचान: वन, खनिज, जलस्रोत र माटोको वितरण देखाउन।

नक्सा कोर्ने वा उतार्ने मुख्य विधि: स्वतन्त्र नक्साङ्कन, टेम्प्लेट, ग्राफिक (जाली), कार्बन, ट्रेसिङ, जिपिएस र जिआईएस।
स्वतन्त्र विधिबाट नेपालको नक्सा कोर्ने तरिका:
चरण १. पूर्व-पश्चिम लामो र उत्तर-दक्षिण साँघुरो आयत कोर्ने (लम्बाइ चौडाइको करिब साढे चार गुणा)।
चरण २. आयतलाई पश्चिमबाट पूर्वतर्फ अलि तल ढल्काउने।
चरण ३. पश्चिमी भाग अलि फराकिलो र पूर्वतर्फ साँघुरो बनाउने।
चरण ४. बिचको भाग उत्तरतर्फ अर्धचन्द्राकारझैँ बाङ्गो बनाउने।
चरण ५. उत्तरमा लिम्पियाधुरा-लिपुलेक, मुस्ताङ, लाङटाङ, गौरीशङ्कर, सगरमाथा र कञ्चनजङ्घाका चुच्चा भाग तथा पूर्वमा पाँचथर र दक्षिणमा विराटनगर, जनकपुर, चितवन, भैरहवा र धनगढी नजिक भित्र पसेका भाग मिलाएर सिमाना कोर्ने।
अन्त्यमा शीर्षक, उत्तर दिशा र सङ्केत राख्ने।
ग्राफिक विधि: मूल नक्सामाथि बराबर वर्गको जाली कोर्ने, कापीमा उत्तिकै सङ्ख्याको जाली कोर्ने, हरेक वर्गमा सिमाना कहाँ काटिन्छ भन्ने चिनो लगाउने र ती चिनो जोड्ने।

• क.कुनै ठाउँको अक्षांश र देशान्तर (सही स्थान)।
• ख.ठाउँको उचाइ।
• ग.सही समय (भूउपग्रहमा अत्यन्त सही घडी हुन्छन्)।
• घ.हिँडेको वा गाडी चलेको गति, दिशा र दुरी।
• ङ.एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ जाने बाटो (नेभिगेसन)।

यी सूचनाबाट नक्सा कोर्न, जग्गा नाप्न, हराएका मानिस वा विमान खोज्न, उद्धार गर्न र पर्वतारोहण वा पदयात्रामा बाटो पत्ता लगाउन सकिन्छ।

सम्बन्ध: जिपिएसले सङ्कलन गरेका स्थानका तथ्य जिआईएसमा राखेर नक्सा बनाइन्छ, त्यसैले दुवै सँगै प्रयोग हुन्छन्।

• क.ताजा सूचना: भूउपग्रहका तस्बिर बेलाबेलामा फेरिन्छन्, त्यसैले नयाँ सडक र भवन पनि देखिन्छन्; छापिएको नक्सा पुरानो हुँदै जान्छ।
• ख.ठुलो-सानो पार्न सकिने: एउटै प्रोग्राममा पूरै पृथ्वीदेखि आफ्नो घरसम्म हेर्न सकिन्छ; कागजको नक्सामा एउटै नापो हुन्छ।
• ग.वास्तविक दृश्य: सङ्केतको सट्टा वास्तविक तस्बिर र थ्रीडी दृश्य देखिन्छ, बुझ्न सजिलो हुन्छ।
• घ.खोज र नाप: ठाउँको नाम लेखेर खोज्न, दुरी र क्षेत्रफल नाप्न र बाटो पत्ता लगाउन सकिन्छ।
• ङ.सजिलो पहुँच: मोबाइलमा जहाँ पनि खोल्न र अरूलाई पठाउन सकिन्छ।
• च.सूचना जोड्न सकिने: होटेल, अस्पताल, फोटो र विवरण नक्सामै जोडिन्छन्।

तर इन्टरनेट र बिजुली नभएको ठाउँमा, वा ब्याट्री सकिँदा कागजको नक्सा नै भरपर्दो हुन्छ, त्यसैले दुवैको आफ्नै महत्त्व छ।