परीक्षा अभ्यास

काम गर्न सक्ने क्षमतालाई ऊर्जा भनिन्छ। बत्ती बाल्न, खाना पकाउन, सवारी चलाउन र कलकारखाना चलाउन ऊर्जा चाहिन्छ। ऊर्जाका स्रोत दुई प्रकारका छन्:

• क.नवीकरणीय स्रोत: प्रयोग गरे पनि फेरि फेरि पाइने स्रोत, जस्तै बहने पानी (जलविद्युत्), घाम (सौर्य ऊर्जा), हावा (वायु ऊर्जा), गोबर र फोहोर (बायोग्यास), दाउरा र कृषिजन्य अवशेष (जैविक ऊर्जा)।
• ख.अनवीकरणीय स्रोत: एक पटक प्रयोग गरेपछि सकिने स्रोत, जस्तै कोइला, पेट्रोल, डिजेल, मटितेल, एलपी ग्यास र प्राकृतिक ग्यास।

नेपालमा अहिले पनि सबैभन्दा धेरै ऊर्जा दाउराबाट (२०८२/८३ मा करिब ४९ प्रतिशत) आउँछ।

• क.घरायसी काम (खाना पकाउने, बत्ती बाल्ने, पानी तताउने) ऊर्जाबिना हुँदैनन्।
• ख.उद्योग र कलकारखाना चलाउन ऊर्जा चाहिन्छ। यसले उत्पादन र रोजगारी बढाउँछ।
• ग.यातायात, सञ्चार, अस्पताल र विद्यालय चलाउन ऊर्जा चाहिन्छ।
• घ.बिजुलीको पम्पले सिँचाइ गरेर कृषि उत्पादन बढाउन सकिन्छ।
• ङ.स्वदेशी बिजुलीले पेट्रोलियमको आयात घटाउँछ, र बढी भएको बिजुली निर्यात गरेर विदेशी मुद्रा कमाउन सकिन्छ।
• च.दाउराको सट्टा बिजुली वा बायोग्यास प्रयोग गर्दा वन जोगिन्छ र भान्साको धुवाँबाट हुने रोग घट्छ।

• क.ठुला, मझौला र साना जलविद्युत् आयोजना समयमै बनाउने, र निजी तथा स्वदेशी लगानी आकर्षित गर्ने।
• ख.प्रसारण र वितरण लाइन विस्तार गरेर उत्पादित बिजुली सबै ठाउँमा पुर्‍याउने।
• ग.सौर्य, वायु र बायोग्यासलाई अनुदान र सहुलियत दिएर बढाउने।
• घ.खाना पकाउन बिजुलीको चुलो र यातायातमा विद्युतीय सवारी प्रयोग बढाएर पेट्रोलियमको आयात घटाउने।
• ङ.उद्योगलाई भरपर्दो र सस्तो बिजुली दिने।
• च.ऊर्जा बचत गर्ने बानी (कम बिजुली खाने बत्ती, चाहिँदा मात्र उपकरण चलाउने) बसाल्ने।

• क.नेपालमा साना ठुला गरी करिब ६,००० नदीनाला छन्। हिमाल र वर्षाले तिनमा वर्षभरि पानी पुर्‍याउँछ।
• ख.उत्तरका हिमालदेखि दक्षिणको तराईसम्म छोटो दुरीमा जमिन धेरै होचो हुन्छ। यस्तो ठाडो भिरालोमा बग्ने पानीमा बिजुली निकाल्ने शक्ति धेरै हुन्छ।
• ग.यी नदीमा सैद्धान्तिक रूपमा करिब ८३,००० मेगावाट र प्राविधिक तथा आर्थिक रूपमा करिब ४०,००० देखि ४२,००० मेगावाट उत्पादन गर्न सकिन्छ।
• घ.वि.सं. २०८२ फागुनसम्म जम्मा ४,१०५ मेगावाट (जलविद्युत् ३,७९८ मेगावाट) मात्र क्षमता बनेको छ, अर्थात् सम्भावनाको सानो भाग मात्र प्रयोग भएको छ।
• ङ.भारत र बङ्गलादेशजस्ता छिमेकमा बिजुलीको ठुलो बजार छ, र नेपालले बिजुली निर्यात गर्न थालिसकेको छ।

यसैले नेपालमा जलविद्युत्को अपार सम्भावना छ भन्न सकिन्छ।

• क.उद्योग: सस्तो र भरपर्दो बिजुलीले कलकारखाना चल्छन्, उत्पादन र रोजगारी बढ्छ।
• ख.आयात घटाउने: बिजुलीको चुलो र विद्युतीय सवारीले पेट्रोलियमको आयात घटाउँछन्, देशको पैसा देशमै रहन्छ।
• ग.निर्यात: बढी भएको बिजुली भारत र बङ्गलादेशमा बेचेर विदेशी मुद्रा कमाइन्छ। २०८२/८३ को फागुनसम्म भारतमा २,९१८ गिगावाट घण्टा बिजुली बेचिएको थियो।
• घ.कृषि: बिजुलीको पम्पले सिँचाइ सहज बनाएर उत्पादन बढाउँछ।
• ङ.रोजगारी: आयोजना बनाउँदा र चलाउँदा धेरैले काम पाउँछन्।
• च.वातावरण र स्वास्थ्य: दाउराको सट्टा बिजुली प्रयोग गर्दा वन जोगिन्छ र धुवाँ घट्छ।

पर्यटकलाई सेवा दिन चलाइएका सबै व्यवसाय (होटल, होमस्टे, ट्राभल एजेन्सी, यातायात, गाइड, र्‍याफ्टिङ र पदयात्रा कम्पनी, हस्तकला पसल आदि) मिलेर बनेको उद्योगलाई पर्यटन उद्योग भनिन्छ।
महत्त्व:

• क.धेरैलाई प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रोजगारी दिन्छ।
• ख.विदेशी मुद्रा आर्जन हुन्छ (२०८१/८२ मा करिब ८८ अर्ब ६६ करोड रुपियाँ)।
• ग.होटल, प्रवेश शुल्क र पर्वतारोहण अनुमतिबाट सरकारले राजस्व पाउँछ।
• घ.हस्तकला र घरेलु उत्पादनको बजार बढ्छ।
• ङ.ग्रामीण क्षेत्रमा पूर्वाधार पुग्छ र गरिबी घट्छ।
• च.कला, संस्कृति र सम्पदाको संरक्षणमा प्रोत्साहन मिल्छ।

• क.पर्वतारोहण: सगरमाथासहित संसारका दश सबैभन्दा अग्ला चुचुरामध्ये आठ नेपालमा वा यसको सिमानामा छन्।
• ख.पदयात्रा: सगरमाथा, अन्नपूर्ण, लाङटाङ क्षेत्र र बृहत् हिमालय पदमार्गजस्ता संसारभर चिनिएका मार्ग छन्।
• ग.र्‍याफ्टिङ र क्यायाकिङ: सुनकोसी, त्रिशूली, कर्णाली, भोटेकोसीजस्ता तीव्र बहाबका नदी छन्।
• घ.प्याराग्लाइडिङ: पोखराको सराङकोट जस्ता ठाउँबाट हिमाल र ताल हेर्दै उड्न सकिन्छ।
• ङ.बन्जी जम्प, जिपलाइन, माउन्टेन फ्लाइट: गहिरा खोच र अग्ला डाँडाले यस्ता खेलका लागि प्राकृतिक ठाउँ दिन्छन्।

यस्ता खेलमा नयाँ गन्तव्य थप्ने, सुरक्षाका मापदण्ड कडाइका साथ लागु गर्ने र प्रचार गर्ने हो भने साहसिक पर्यटनको सम्भावना अझ धेरै छ।

• क.पर्यटकीय स्थलमा पूर्वाधार र सुविधा पुर्‍याउने।
• ख.नयाँ पर्यटकीय स्थलको खोजी र विकास गर्ने।
• ग.देश विदेशमा प्रचारप्रसार गर्ने।
• घ.गुणस्तरीय यातायात र हवाई सेवा उपलब्ध गराउने।
• ङ.प्राकृतिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण गर्ने।
• च.शान्ति, सुरक्षा र राजनीतिक स्थिरता कायम गर्ने।
• छ.स्वदेशी र विदेशी लगानी आकर्षित गर्ने।
• ज.भिसा र आगमन प्रक्रिया सरल बनाउने।

आफ्नै विचार लेख्नुपर्ने प्रश्न हो। यस्ता बुँदा राख्न सकिन्छ:

• क.भैरहवा र पोखराका अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा धेरै विदेशी उडान ल्याउने।
• ख.सामाजिक सञ्जाल र अन्तर्राष्ट्रिय मेलामा नेपालको प्रचार गर्ने।
• ग.होमस्टे र गाउँ पर्यटनलाई तालिम र ऋण दिएर बढाउने।
• घ.पदयात्रा मार्गमा सफा शौचालय, खानेपानी र फोहोर व्यवस्थापन गर्ने।
• ङ.गाइडलाई भाषा र प्राथमिक उपचारको तालिम दिने।
• च.सबै मौसममा घुम्न सकिने गन्तव्य (तराईका निकुञ्ज, धार्मिक स्थल) को प्रचार गर्ने।
• छ.आन्तरिक पर्यटनलाई पनि प्रोत्साहन गर्ने।

सकारात्मक प्रभाव:

• क.रोजगारी र आम्दानी बढ्छ।
• ख.विदेशी मुद्रा र राजस्व आउँछ।
• ग.स्थानीय उत्पादन र हस्तकला बिक्छन्।
• घ.गाउँमा पूर्वाधार पुग्छ।
• ङ.सम्पदा र संस्कृतिको संरक्षणमा चासो बढ्छ, र विदेशीसँग चिनजान हुन्छ।

नकारात्मक प्रभाव:

• क.पदयात्रा मार्ग र हिमाल आधार शिविरमा फोहोर थुप्रिन सक्छ।
• ख.वन र वन्यजन्तुमा दबाब पर्छ।
• ग.स्थानीय संस्कृतिको ठाउँ देखासिकीले लिन सक्छ।
• घ.पर्यटक आउने ठाउँमा जग्गा र सामानको भाउ बढ्छ।
• ङ.पर्यटनमाथि मात्र भर पर्दा महामारी वा भूकम्पजस्ता सङ्कटमा आम्दानी एकाएक घट्छ।

आम्दानी पाउने गरी कुनै व्यक्तिले गर्ने काम वा पेसालाई रोजगारी भनिन्छ। अरूका लागि काम गरेर तलब वा ज्याला पाउनु तलबी रोजगारी हो भने आफ्नै खेती, पसल वा उद्योग चलाउनु स्वरोजगार हो। देशभित्रको काम स्वदेशी रोजगारी र अर्को देशमा गएर गरिने काम वैदेशिक रोजगारी हो। रोजगारीले व्यक्तिलाई आम्दानी र आत्मसम्मान दिन्छ र देशको उत्पादन बढाउँछ।

आफ्नो देश छाडेर अर्को देशमा गई तलब वा ज्याला पाउने गरी गरिने कामलाई वैदेशिक रोजगारी भनिन्छ। नेपालबाट धेरै युवा खाडीका देश, मलेसिया, कोरिया र जापानजस्ता देशमा काम गर्न जान्छन्। २०८२ फागुनसम्म नयाँ श्रम स्वीकृति लिनेको सङ्ख्या ६९ लाख २३ हजार पुगेको छ।
सकारात्मक प्रभाव:

• क.परिवारको आम्दानी र जीवनस्तर बढेको छ, गरिबी घटेको छ।
• ख.विप्रेषणबाट देशमा विदेशी मुद्रा आएको छ (२०८१/८२ मा कुल गार्हस्थ उत्पादनको २७.८ प्रतिशत)।
• ग.फर्केकाले नयाँ सिप र प्रविधि ल्याएका छन्।

नकारात्मक प्रभाव:

• क.युवा श्रमशक्ति बाहिरिँदा खेत बाँझा छन् र विकासका काममा कामदार अभाव छ।
• ख.परिवार छुट्टिएर बालबालिका र वृद्धवृद्धाको हेरचाहमा समस्या आएको छ।
• ग.विदेशमा दुर्घटना, रोग, ठगी र शोषणका घटना हुन्छन्।
• घ.अर्थतन्त्र विप्रेषणमा धेरै निर्भर भएको छ।

• क.जाने देश, काम, तलब र सुविधाबारे सही जानकारी लिने।
• ख.आवश्यक भाषा र सिप सिक्ने।
• ग.राहदानी बनाउने।
• घ.सरकारले मान्यता दिएको स्वास्थ्य संस्थामा स्वास्थ्य परीक्षण गराउने।
• ङ.इजाजत प्राप्त वैदेशिक रोजगार व्यवसायी वा सरकारी प्रक्रियाबाट मात्र जाने र करार राम्ररी बुझ्ने।
• च.वैदेशिक रोजगार विभागबाट श्रम स्वीकृति लिने।
• छ.अभिमुखीकरण तालिममा भाग लिने।
• ज.बिमा गराउने।
• झ.सम्बन्धित देशमा रहेको नेपाली दूतावासको ठेगाना र सम्पर्क नम्बर राख्ने।

• क.कृषिलाई आधुनिक र व्यावसायिक बनाउने।
• ख.उद्योग, पर्यटन र जलविद्युत्मा लगानी बढाउने।
• ग.पालिकामार्फत सिप र व्यावसायिक तालिम दिने।
• घ.युवा र विदेशबाट फर्केकालाई सहुलियत ऋण दिएर स्वरोजगार बनाउने।
• ङ.घरेलु तथा साना उद्योग खोल्ने प्रक्रिया सरल बनाउने।
• च.शिक्षालाई सिप र रोजगारीसँग जोड्ने।
• छ.सूचना प्रविधिबाट विदेशका ग्राहकका लागि देशमै बसेर काम गर्ने अवसर बढाउने।

• क.काकी, इजाजत प्राप्त कम्पनी वा सरकारी प्रक्रियाबाट मात्र जानुहोस्; कसैले छिटो लगिदिन्छु भनेर व्यक्तिगत रूपमा पैसा मागे विश्वास नगर्नुहोस्।
• ख.काम, तलब, बस्ने ठाउँ र बिदाबारे लिखित करार लिनुहोस् र राम्ररी बुझेर मात्र हस्ताक्षर गर्नुहोस्।
• ग.श्रम स्वीकृति लिनुहोस्, अभिमुखीकरण तालिममा बस्नुहोस् र बिमा गराउनुहोस्।
• घ.आफ्नो राहदानी आफैँसँग राख्नुहोस् र यसको प्रतिलिपि घरमा छोड्नुहोस्।
• ङ.दूतावास र घरको सम्पर्क नम्बर सधैँ साथमा राख्नुहोस्।
• च.कमाइ बैङ्क वा इजाजत प्राप्त रेमिट कम्पनीमार्फत मात्र पठाउनुहोस्, हुन्डीबाट होइन।
• छ.फर्केपछि के काम गर्ने भन्ने योजना पहिल्यै बनाउनुहोस्।

आम्दानी, खर्च, बजेट, बचत, ऋण र लगानीलाई योजनाबद्ध र विवेकपूर्ण तरिकाले व्यवस्थापन गर्न चाहिने ज्ञान, सिप र बानीलाई वित्तीय शिक्षा भनिन्छ। यसले व्यक्तिलाई आफ्नो सीमित आम्दानीबाट आवश्यकता पूरा गर्न, बचत गर्न, बैङ्कका सेवा सही रूपमा प्रयोग गर्न, आवश्यक परे मात्र ऋण लिन र ठगीबाट जोगिन सिकाउँछ।

• क.आम्दानीअनुसार बजेट बनाएर विवेकपूर्ण खर्च गर्न सिकाउँछ।
• ख.नियमित बचतको बानी बसाल्छ र भविष्यका जोखिमका लागि तयार बनाउँछ।
• ग.बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाका सेवा (खाता, ऋण, डिजिटल भुक्तानी) सही रूपमा प्रयोग गर्न सिकाउँछ।
• घ.ऋणको सदुपयोग गर्न र समयमै तिर्न सचेत बनाउँछ।
• ङ.सुरक्षित लगानी छान्न र ठगीबाट जोगिन सघाउँछ।
• च.व्यक्ति, परिवार र समुदायलाई आर्थिक रूपमा सुरक्षित र सम्पन्न बनाउँछ।

बचत सङ्कलन गर्ने, ऋण दिने र पैसाको कारोबार गर्ने संस्था, तिनका सेवा र तिनलाई चलाउने नियमको समग्र रूपलाई वित्तीय प्रणाली भनिन्छ।
नेपालको वित्तीय प्रणालीको केन्द्रमा नेपाल राष्ट्र बैङ्क छ। यो केन्द्रीय बैङ्क हो: बैङ्क तथा वित्तीय संस्थालाई अनुमति दिन्छ र नियमन गर्छ, नोट निष्कासन गर्छ, सरकारको बैङ्क र आर्थिक सल्लाहकार हो। यसको अनुमतिमा वाणिज्य बैङ्क (क वर्ग), विकास बैङ्क (ख वर्ग), वित्त कम्पनी (ग वर्ग) र लघुवित्त वित्तीय संस्था (घ वर्ग) चल्छन्। बचत तथा ऋण सहकारीले सदस्यबिच बचत र ऋणको कारोबार गर्छन्। यसबाहेक बिमा कम्पनी र सेयर बजार पनि वित्तीय प्रणालीका अङ्ग हुन्। यी संस्थाले निक्षेप सङ्कलन, ऋण, विप्रेषण, विदेशी मुद्रा सटही र डिजिटल भुक्तानीजस्ता सेवा दिन्छन्।

• क.व्यवसायको योजना बनाएर कति ऋण चाहिन्छ भनेर ठ्याक्कै हिसाब गर्ने।
• ख.बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाको ब्याजदर, सेवा शुल्क र किस्ताको तालिका दाँजेर बुझ्ने।
• ग.नेपाल राष्ट्र बैङ्कबाट अनुमति पाएको संस्थाबाट मात्र ऋण लिने।
• घ.व्यवसायको आम्दानीबाट किस्ता तिर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भनेर पहिल्यै जाँच्ने।
• ङ.धितो राख्दा त्यसको जोखिम बुझ्ने।
• च.ऋण जुन कामका लागि लिएको हो त्यसैमा खर्च गर्ने।
• छ.किस्ता समयमै तिर्ने र कागजात सुरक्षित राख्ने।
• ज.सहुलियत ऋण (जस्तै युवा वा कृषि ऋण) पाइन्छ कि भनेर बुझ्ने।

• क.नोट राख्न पर्स वा मनी ब्याग प्रयोग गर्ने, नोट नपट्याउने र नखुम्च्याउने।
• ख.नोटमा केही नलेख्ने, केरमेट नगर्ने।
• ग.रङ, तेल वा मैला लागेका हातले नोट नछुने।
• घ.नोटमा टाँचा, स्टेपल वा टेप नलगाउने।
• ङ.माला बनाउन वा सजावटमा नोट नच्यात्ने।
• च.सम्भव भएसम्म कार्ड, मोबाइल वा क्युआरबाट भुक्तानी गरेर नोटको प्रयोग घटाउने।

• क.कम्पनीले सेयर बेचेर उद्योग र व्यवसाय चलाउन वा बढाउन पुँजी जुटाउँछ।
• ख.मानिससँग छरिएर रहेको सानो बचत उत्पादनमूलक काममा लाग्छ।
• ग.लगानीकर्ताले लाभांश, बोनस सेयर र मूल्य बढेमा नाफा पाउँछन्।
• घ.सर्वसाधारण पनि ठुला कम्पनीका हिस्सेदार बनेर देशको आर्थिक विकासमा सहभागी हुन्छन्।
• ङ.कम्पनी धेरै जनाको स्वामित्वमा हुँदा पारदर्शी र जवाफदेही हुनुपर्छ।

• क.बैङ्क खाता: रकम जम्मा गर्न र झिक्न खोलिने खाता: चल्ती, बचत र मुद्दती।
• ख.चेक: खातावालाले बैङ्कलाई तोकिएको व्यक्तिलाई तोकिएको रकम दिन दिएको लिखित आदेश।
• ग.डेबिट कार्ड: खातामा भएको रकम एटीएमबाट झिक्न र पसलमा तिर्न प्रयोग गरिने कार्ड।
• घ.क्रेडिट कार्ड: बैङ्कले तोकेको सीमासम्म उधारोमा किनमेल गर्न दिने कार्ड, पछि तिर्नुपर्ने।
• ङ.मोबाइल र इन्टरनेट बैङ्किङ: मोबाइल वा कम्प्युटरबाट रकम पठाउने, बिल तिर्ने र क्युआरबाट भुक्तानी गर्ने सेवा।
• च.सेयर: कम्पनीको स्वामित्वको हिस्सा, जसले लाभांश दिन्छ।
• छ.ऋणपत्र र डिबेन्चर: सरकार वा कम्पनीले तोकिएको ब्याज दिने गरी ऋण उठाउन जारी गर्ने लिखत।

• क.बैङ्क तथा वित्तीय संस्थामा आफ्नो नाममा खाता खोल्ने।
• ख.डिम्याट खाता खोल्ने (बैङ्क वा धितोपत्र दलालमार्फत)।
• ग.सीडीएससीको “मेरो सेयर” सेवामा दर्ता हुने।
• घ.कम्पनीले सार्वजनिक रूपमा सेयर निष्कासन गर्दा बैङ्कमार्फत आवेदन दिने; बाँडफाँट भए सेयर डिम्याट खातामा आउँछ।
• ङ.पहिले नै बजारमा रहेको सेयर किनबेच गर्न धितोपत्र दलाल (ब्रोकर) मा खाता खोलेर कारोबार गर्ने।
• च.किन्नुअघि कम्पनीको अवस्था राम्ररी बुझ्ने।

सेयर र अरू धितोपत्र कागजको प्रमाणपत्रको सट्टा विद्युतीय रूपमा राख्ने खातालाई डिम्याट खाता भनिन्छ। नेपालमा सेयर किनबेच गर्न यो खाता अनिवार्य छ।
उपयोगिता:

• क.सेयरको प्रमाणपत्र हराउने, च्यातिने वा नक्कली हुने डर हुँदैन।
• ख.सेयर किनबेच र नामसारी छिटो हुन्छ।
• ग.बोनस सेयर र लाभांश सजिलै खातामा आउँछ।
• घ.कुन कम्पनीको कति सेयर छ भनेर जहाँबाट पनि हेर्न सकिन्छ।
• ङ.कारोबार पारदर्शी हुन्छ।

समान आर्थिक तथा सामाजिक आवश्यकता भएका व्यक्ति आफ्नै इच्छाले मिलेर बनाएको, सदस्यले नै लोकतान्त्रिक तरिकाले चलाउने र सदस्यकै हितका लागि काम गर्ने संस्थालाई सहकारी भनिन्छ। यो “एकका लागि सबै र सबैका लागि एक” भन्ने भावनामा चल्छ। बचत तथा ऋण, कृषि, दुग्ध, उपभोक्ता र बहुउद्देश्यीय सहकारी यसका उदाहरण हुन्। नेपालमा पहिलो सहकारी वि.सं. २०१३ मा चितवनको बखानपुरमा खुलेको थियो।

• क.बचत गर्ने बानी बसाल्छ र बैङ्क नपुगेका ठाउँमा पनि सजिलै ऋण दिन्छ।
• ख.साना उत्पादकलाई मिलेर बेच्न र राम्रो भाउ पाउन सघाउँछ।
• ग.स्वरोजगार र रोजगारी सिर्जना गरी गरिबी घटाउँछ।
• घ.महिला र विपन्न वर्गमा नेतृत्व क्षमता र उद्यमशीलता बढाउँछ।
• ङ.सदस्यलाई वित्तीय साक्षरता र तालिम दिन्छ।
• च.सामाजिक एकता र मेलमिलाप बढाउँछ।
• छ.संविधानको तीन खम्बे नीतिमध्ये एक खम्बाका रूपमा देशको आर्थिक विकासमा योगदान दिन्छ।

• क.सहकारी स्वैच्छिक र स्वायत्त संस्था हुनुपर्छ।
• ख.सदस्यबिच सेयर लगानीमा समान सहभागिता हुनुपर्छ।
• ग.सेयर सदस्य नै मालिक र ग्राहक दुवै हुनुपर्छन्।
• घ.सदस्यबाट मात्र बचत सङ्कलन गर्ने र सदस्यलाई मात्र ऋण दिने।
• ङ.आर्थिक विकाससँगै सामाजिक विकास र वातावरण संरक्षणको दायित्व निभाउने।
• च.कार्यविधि र नियम सदस्यले नै बनाउने।
• छ.संस्थाको दीर्घकालीन सोच सदस्यको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र व्यावसायिक उन्नति हुनुपर्छ।

• क.आम्दानी बढाउने: पाल्पाको रम्भा गाउँपालिकाको महिला सहकारीले सदस्यका खसीबोका मिलेर बेच्दा एक वर्षमा १ करोड ७६ लाख रुपियाँ कमायो; एउटै सदस्यले वर्षमा ४ लाख ५० हजार कमाइन्।
• ख.सजिलो ऋण: गाउँका बचत तथा ऋण सहकारीले बैङ्क नपुगेका ठाउँमा सानो व्यवसाय, उपचार वा पढाइका लागि ऋण दिन्छन्।
• ग.राम्रो भाउ: दुग्ध सहकारीले किसानको दुध सङ्कलन गरी डेरीमा बेच्छन्, जसले किसानलाई नियमित आम्दानी दिन्छ।
• घ.महिला सशक्तीकरण: महिला सहकारीले महिलालाई आफ्नै आम्दानी, निर्णय गर्ने अधिकार र नेतृत्व सिकाउँछन्।
• ङ.सामाजिक एकता: सहकारीका भेला र साझा कामले गाउँमा मेलमिलाप र एकअर्काप्रतिको विश्वास बढाउँछ।

यस्ता उदाहरणले सहकारी आर्थिक र सामाजिक दुवै विकासको साधन हो भन्ने देखाउँछन्।

• क.समान आवश्यकता भएका इच्छुक व्यक्ति भेला भएर सहकारी खोल्ने निर्णय गर्ने।
• ख.सहकारीको नाम, उद्देश्य, कार्यक्षेत्र र कामको विवरण तय गर्ने।
• ग.सहकारीको विधान तयार गर्ने र सदस्यले सेयर रकम जम्मा गर्ने।
• घ.कानुनले तोकेको न्यूनतम सदस्य सङ्ख्या पुर्‍याउने।
• ङ.कार्यक्षेत्रअनुसार स्थानीय तह, प्रदेश वा सङ्घको सम्बन्धित निकायमा दर्ताका लागि निवेदन दिने।
• च.दर्ता भएपछि साधारण सभा बोलाएर सञ्चालक समिति र लेखा समिति छान्ने।
• छ.सहकारी ऐन, २०७४ र विधानबमोजिम काम सुरु गर्ने।

भविष्यमा आउन सक्ने अनिश्चित जोखिम बिमा शुल्क तिरेर बिमा कम्पनीलाई हस्तान्तरण गरी नोक्सानी भएमा क्षतिपूर्ति पाउने उपायलाई बिमा भनिन्छ। बिमक र बिमितबिचको सम्झौताको लिखत बिमालेख हो।
प्रकार:

• क.जीवन बिमा: मानिसको मृत्यु, दुर्घटना वा अशक्तताको जोखिमबाट परिवारलाई जोगाउने बिमा। सावधिक जीवन बिमामा अवधि सकिँदा बिमितले एकमुस्ट रकम पाउँछ; आजीवन बिमामा मृत्युपछि तोकिएको व्यक्तिले पाउँछ।
• ख.निर्जीवन बिमा: घर, पसल, कलकारखाना, गाडी, बाली र पशुपन्छीजस्ता सम्पत्तिको क्षतिको क्षतिपूर्ति दिने बिमा। यो सामान्यतया एक वर्षका लागि गरिन्छ र वर्षैपिच्छे नवीकरण गर्नुपर्छ। स्वास्थ्य बिमाले उपचार खर्च बेहोर्छ।

• क.बिमा अभिकर्ता आधिकारिक हो कि होइन भनेर बुझ्ने।
• ख.बिमा कम्पनी नेपाल बिमा प्राधिकरणबाट इजाजत पाएको हो भनेर हेर्ने।
• ग.के के सुविधा, कुन अवस्थामा, कति पाइन्छ र कुन अवस्थामा पाइँदैन भनेर स्पष्ट बुझ्ने।
• घ.बिमालेख र रसिद सुरक्षित राख्ने।
• ङ.बिमाका नियममा आएका परिवर्तनको जानकारी लिइरहने।
• च.परिवारलाई बिमाबारे बताउने र बिमा रकम पाउने व्यक्ति तोक्ने।
• छ.नवीकरणको मिति याद गरी समयमै शुल्क तिर्ने।

बिरामी पर्दा उपचारमा लाग्ने खर्च बेहोर्ने बिमालाई स्वास्थ्य बिमा भनिन्छ। नेपालमा स्वास्थ्य बिमा बोर्डको कार्यक्रम सबै स्थानीय तहमा लागु छ। पाँच जनासम्मको परिवारले वर्षको रु. ३,५०० तिरेर वर्षमा रु. १ लाखसम्मको उपचार सूचीकृत अस्पतालबाट पाउँछ।
महत्त्व:

• क.अचानक ठुलो उपचार खर्च पर्दा परिवारलाई ऋण र गरिबीमा पर्नबाट जोगाउँछ।
• ख.पैसा नभएर उपचार नगर्ने अवस्था घटाउँछ।
• ग.गरिब, ज्येष्ठ नागरिक र कडा रोगका बिरामीको शुल्क सरकारले तिर्ने भएकाले उनीहरूले पनि उपचार पाउँछन्।
• घ.धेरैले थोरै थोरै तिरेर बिरामी परेकाको खर्च बाँड्ने भएकाले समाजमा सहयोगको भावना बढ्छ।

बिमामा धेरै जनाले थोरै थोरै बिमा शुल्क तिर्छन् र जम्मा भएको रकमबाट क्षति परेकालाई क्षतिपूर्ति दिइन्छ। यसरी:

• क.घरमा आगलागी वा भूकम्पले क्षति हुँदा निर्जीवन बिमाले पुनर्निर्माणको खर्च दिन्छ।
• ख.बाली वा पशु नष्ट हुँदा कृषि बिमाले किसानलाई फेरि सुरु गर्ने पुँजी दिन्छ।
• ग.सवारी दुर्घटनामा गाडीको मर्मत र अर्को पक्षको क्षति बिमाले बेहोर्छ।
• घ.बिरामी पर्दा स्वास्थ्य बिमाले उपचार खर्च बेहोर्छ।
• ङ.कमाउने व्यक्तिको मृत्यु हुँदा जीवन बिमाले परिवारलाई आर्थिक सहारा दिन्छ।

जोखिम आफैँ नहटे पनि त्यसको आर्थिक भार एक्लै बोक्नुपर्दैन, त्यसैले क्षति न्यूनीकरण हुन्छ।

सरकारले विभिन्न स्रोतबाट गर्ने आम्दानीलाई राजस्व भनिन्छ।

प्रत्यक्ष करका फाइदा:

• क.धेरै कमाउनेले धेरै तिर्ने भएकाले प्रगतिशील र न्यायपूर्ण हुन्छ।
• ख.करदातालाई आफूले कति कर तिरेँ भन्ने थाहा हुन्छ, जसले सरकारप्रति सचेत बनाउँछ।
• ग.आम्दानी र धनको असमानता घटाउन सघाउँछ।
• घ.सरकारलाई कति कर उठ्छ भन्ने पहिल्यै अनुमान गर्न सजिलो हुन्छ।

अप्रत्यक्ष करका फाइदा:

• क.सामान किन्दा मूल्यसँगै तिरिने भएकाले तिर्न र उठाउन सजिलो हुन्छ।
• ख.धेरैले थोरै थोरै तिर्ने भएकाले करको दायरा फराकिलो हुन्छ।
• ग.मदिरा र चुरोटजस्ता हानिकारक वस्तुमा बढी कर लगाएर उपभोग घटाउन सकिन्छ।
• घ.आवश्यकताअनुसार दर घटाउन वा बढाउन सजिलो हुने भएकाले लचिलो हुन्छ।
• ङ.भन्सार महसुलले स्वदेशी उद्योगलाई संरक्षण दिन्छ।

कर राज्यको आम्दानीको मुख्य स्रोत हो। राज्यले करबाटै जनतालाई सेवा र सुविधा दिन्छ। जस्तै, सामुदायिक विद्यालयका शिक्षकको तलब, स्वास्थ्य चौकीका औषधी, गाउँ जोड्ने सडक र पुल, र प्रहरी तथा सेनाको खर्च करबाटै चल्छ। कसैले कर छल्यो भने त्यसको भार इमानदार करदातामाथि पर्छ, वा सरकारले ऋण लिनुपर्छ। कर तिर्नु कानुनले तोकेको दायित्व हो, र नेपालको संविधानको धारा ४८ ले संविधान र कानुनको पालना गर्नुलाई नागरिकको कर्तव्य भनेको छ। त्यसैले हरेक नागरिकले आफूले तिर्नुपर्ने कर समयमै तिर्नुपर्छ, सामान किन्दा भ्याट बिल लिनुपर्छ, र कर छल्नेलाई सम्झाउनुपर्छ। कर तिर्ने नागरिकले सरकारसँग राम्रो सेवा र खर्चको हिसाब माग्न पनि सक्छ।

उत्पादनदेखि बिक्रीसम्म हरेक चरणमा वस्तु वा सेवामा थपिएको मूल्यमा लाग्ने करलाई मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट) भनिन्छ। यो अप्रत्यक्ष कर हो: पसलेले सरकारलाई बुझाउँछ, तर यसको भार सामान किन्ने उपभोक्तामाथि पर्छ। नेपालमा यो कर मूल्य अभिवृद्धि कर ऐन, २०५२ अनुसार वि.सं. २०५४ मङ्सिर १ देखि लागु भयो र पहिलेको बिक्री कर, होटल कर, ठेक्का कर र मनोरञ्जन करको ठाउँ लियो। अहिले यसको दर १३ प्रतिशत छ। चामल, दाल, ताजा तरकारी, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाजस्ता अत्यावश्यक कुरामा यो कर छुट हुन्छ। २०८१/८२ मा यो सङ्घीय राजस्वको सबैभन्दा ठुलो स्रोत (२९ प्रतिशत) थियो। करको दायरा फराकिलो बनाउनु र राजस्व चुहावट रोक्नु यसको उद्देश्य हो।

विदेशबाट आयात गरिने र विदेशमा निर्यात गरिने मालवस्तुमा भन्सार नाकामा कानुनबमोजिम लिइने करलाई भन्सार महसुल भनिन्छ।
नेपालको सन्दर्भमा महत्त्व:

• क.नेपालले धेरै वस्तु आयात गर्ने भएकाले यो राजस्वको ठुलो स्रोत हो (२०८१/८२ मा सङ्घीय राजस्वको १९.६ प्रतिशत)।
• ख.विदेशी सामानमा महसुल लगाउँदा स्वदेशी उद्योगले प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छन्।
• ग.विलासिताका र हानिकारक वस्तुको आयात घटाउन सकिन्छ।
• घ.व्यापार घाटा घटाउन र विदेशी मुद्रा जोगाउन सघाउँछ।
• ङ.भन्सार नाकामा हुने जाँचले अवैध र हानिकारक सामान देश भित्रिन रोक्छ।

निश्चित उद्देश्य हासिल गर्न उपलब्ध स्रोत र साधनको सही प्रयोग गरी तोकिएको अवधिभित्र के, कसरी, कसले र कति खर्चमा गर्ने भनेर पहिल्यै बनाइने कार्यक्रमलाई योजना भनिन्छ। देशको विकासका लागि निश्चित अवधि (नेपालमा प्रायः पाँच वर्ष) का लागि बनाइने योजनालाई आवधिक योजना भनिन्छ। नेपालमा यसको सुरुआत वि.सं. २०१३ बाट भएको हो र यसलाई राष्ट्रिय योजना आयोगले बनाउँछ।

• क.सीमित स्रोत र साधनलाई प्राथमिकताका क्षेत्रमा लगाउन सघाउँछ।
• ख.विकासलाई निश्चित दिशा, लक्ष्य र समयसीमा दिन्छ।
• ग.कुन क्षेत्रमा कति लगानी चाहिन्छ भनेर पहिल्यै अनुमान गर्न सकिन्छ।
• घ.गरिबी, बेरोजगारी र क्षेत्रीय असन्तुलन घटाउन लक्षित कार्यक्रम बनाउन सकिन्छ।
• ङ.वार्षिक बजेटलाई दीर्घकालीन लक्ष्यसँग जोड्छ।
• च.लक्ष्य र उपलब्धि दाँजेर अनुगमन र मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ।
• छ.सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहका योजनाबिच तालमेल मिलाउँछ।

• क.अवधि: आर्थिक वर्ष २०८१/८२ देखि २०८५/८६ सम्म, पाँच वर्ष।
• ख.सोच: “सुशासन, सामाजिक न्याय र समृद्धि”, दीर्घकालीन सोच २१०० सँग जोडिएको।
• ग.उद्देश्य: सबै क्षेत्रमा सुशासन, स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी र आवासमा सामाजिक न्याय, र जीवन तथा अर्थतन्त्रमा समृद्धि।
• घ.रणनीति: अर्थतन्त्रको संरचनागत रूपान्तरण; तीन तह र सबै क्षेत्रबिच साझेदारी; लैङ्गिक समानता, प्रविधि, वातावरण र विपद् जोखिम न्यूनीकरणलाई सबै क्षेत्रमा जोड्ने; प्रमाणमा आधारित नीति।
• ङ.लक्ष्य: आर्थिक वृद्धिदर ७.३ प्रतिशत, प्रतिव्यक्ति आय २,३५१ डलर, निरपेक्ष गरिबी १२ प्रतिशत, बेरोजगारी ५ प्रतिशत, साक्षरता ८५ प्रतिशत, बिजुली ११,७६९ मेगावाट र सबैमा पहुँच, इन्टरनेटमा ९० प्रतिशत पहुँच।
• च.पन्ध्रौँ योजनाका अपूरा लक्ष्य पूरा गर्ने उद्देश्य पनि यसले राखेको छ।

• क.योजनाका कार्यक्रमलाई वार्षिक बजेटमा प्राथमिकतासाथ पैसा छुट्याउने र समयमै खर्च गर्ने।
• ख.ठुला आयोजना (जलविद्युत्, प्रसारण लाइन, सडक) समयमै सक्न जग्गा प्राप्ति र ठेक्का व्यवस्थापन सुधार्ने।
• ग.भ्रष्टाचार नियन्त्रण गरी सुशासन कायम गर्ने।
• घ.कृषि, उद्योग, पर्यटन र सूचना प्रविधिमा लगानी बढाएर स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने।
• ङ.शिक्षा र सिपलाई रोजगारीसँग जोड्ने।
• च.सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहबिच तालमेल मिलाउने।
• छ.हरेक वर्ष लक्ष्य र उपलब्धि दाँजेर अनुगमन गर्ने र कमजोरी तुरुन्त सुधार्ने।
• ज.राजनीतिक स्थिरता र निजी क्षेत्रको विश्वास कायम गर्ने।