हाम्रो पृथ्वी

कुनै ठाउँको लामो समयको मौसमको औसत अवस्थालाई हावापानी भनिन्छ। आज पानी पर्‍यो वा घाम लाग्यो भन्ने कुरा मौसम हो, तर कुनै ठाउँमा वर्षभरि सामान्यतया कस्तो तापक्रम र कति वर्षा हुन्छ भन्ने कुरा हावापानी हो। हावापानी यकिन गर्न साधारणतया ३० वर्ष वा त्योभन्दा लामो समयको मौसमको औसत निकालिन्छ। तापक्रम, वर्षा, वायुको चाप र हावाको दिशा हावापानीका सूचक हुन्। हावापानीलाई जलवायु पनि भनिन्छ।

हावापानीले ठुलो क्षेत्र ओगटेको हुन्छ। नेपालकै सन्दर्भमा तराई, पहाड र हिमालको हावापानी फरक फरक छ। हावापानीलाई धेरै तत्त्वले प्रभाव पार्ने भएकाले संसारभरि एकै प्रकारको हावापानी पाइँदैन। ती मुख्य तत्त्व यी हुन्:

• क.अक्षांश
• ख.उचाइ
• ग.जमिनको मोहडा
• घ.समुद्रबाटको दुरी
• ङ.पहाडको उपस्थिति
• च.सामुद्रिक धार
• छ.वायुको स्वभाव र दिशा
• ज.वनस्पति र माटो

क. अक्षांश

अक्षांश भूमध्यरेखामा ०° हुन्छ र उत्तर तथा दक्षिण दुवै ध्रुवमा ९०° पुग्छ। भूमध्यरेखा वरिपरि मध्याह्नमा सूर्यको किरण सिधा वा सिधाजस्तै पर्छ। भूमध्यरेखाबाट उत्तर वा दक्षिण ध्रुवतर्फ जाँदा किरण झन् झन् छड्के पर्छ। छड्के परेको किरणको उही ताप धेरै ठुलो ठाउँमा फैलिन्छ, त्यसैले हरेक ठाउँले कम ताप पाउँछ। यसैले भूमध्यरेखीय क्षेत्र वर्षभरि तातो र ध्रुवीय क्षेत्र वर्षभरि चिसो हुन्छ।

ख. उचाइ

उचाइ फरक हुँदा सानो क्षेत्रमा पनि धेरै प्रकारको हावापानी पाइन्छ। पृथ्वीको सतहले घामबाट ताप लिएर आफूमाथिको हावालाई तताउँछ। तल्लो भागको हावा बाक्लो हुन्छ र यसले धेरै ताप थाम्छ। माथि जाँदा हावा पातलो हुँदै जान्छ र ताप थाम्न सक्दैन। त्यसैले समुद्र सतहबाट हरेक १६० देखि १६५ मिटर माथि जाँदा तापक्रम करिब १° सेल्सियसले घट्छ। उचाइ जति बढ्छ, तापक्रम उति घट्छ।

ग. जमिनको मोहडा

जमिन कतातिर फर्केको छ भन्ने कुराले पनि हावापानीमा असर पार्छ। बाफिलो वायु ठोक्किने पर्वतको मोहडा (वायु सम्मुख मोहडा) ओसिलो हुन्छ र वायु नपुग्ने पछाडिपट्टिको मोहडा (वायु विमुख मोहडा) सुक्खा हुन्छ। नेपाल उत्तरी गोलार्धमा भूमध्यरेखाभन्दा उत्तर भएकाले घाम दक्षिणतिरबाट लाग्छ। त्यसैले दक्षिणतर्फ फर्केको घाम मोहडा जमिन न्यानो र उत्तरतर्फ फर्केको सेपिलो जमिन चिसो हुन्छ।

घ. समुद्रबाटको दुरी

जमिन र पानीको तात्ने र सेलाउने स्वभाव फरक हुन्छ। जमिन छिटो तात्छ र छिटै सेलाउँछ, पानी ढिलो तात्छ र ढिलै सेलाउँछ। त्यसैले समुद्र नजिकका ठाउँमा दिउँसो समुद्री वायु र राति स्थलीय वायुले तापक्रमलाई सन्तुलनमा राख्छन्। त्यहाँ वर्षभरि लगभग एकनासको, सम हावापानी हुन्छ। समुद्रबाट टाढा महादेशको भित्री भागमा यस्तो प्रभाव पुग्दैन, त्यसैले त्यहाँ गर्मीमा धेरै गर्मी र जाडोमा धेरै जाडो हुने विषम हावापानी हुन्छ। पूर्वी चीनको समुद्री किनारको हावापानी रमणीय र पश्चिमी चीन तथा मङ्गोलियाको हावापानी विषम हुनु यसको उदाहरण हो।

ङ. पहाडको उपस्थिति

पहाड र पर्वतले हावा बहने बाटो छेक्छन्। गर्मीमा हिन्द महासागर र बङ्गालको खाडीबाट आउने बाफिलो मनसुनी वायुलाई हिमालय पर्वतले रोक्छ। वायु पर्वतको भिरालो चढ्दा चिसिन्छ र नेपालमा प्रशस्त वर्षा गराउँछ। हिउँदमा उत्तरबाट आउने चिसो वायुलाई पनि हिमालयले छेकिदिन्छ। पर्वत पार गर्दासम्म वायुमा पानी थोरै बाँकी रहने भएकाले पर्वतपछाडिको तिब्बती क्षेत्र, मुस्ताङ, मनाङ र डोल्पा सुक्खा हुन्छन्। यस्तो सुक्खा क्षेत्रलाई वृष्टिछाया क्षेत्र भनिन्छ।

च. सामुद्रिक धार

समुद्रमा पानी एकै दिशामा नदीझैँ बगिरहन्छ। यसलाई सामुद्रिक धार भनिन्छ। न्यानो धार बग्ने किनारको हावापानी न्यानो र ओसिलो हुन्छ भने चिसो धार बग्ने किनारको हावापानी चिसो र सुक्खा हुन्छ। संयुक्त राज्य अमेरिकाको पूर्वी किनारमा न्यानो गल्फ स्ट्रिम बग्ने भएकाले त्यहाँको हावापानी न्यानो र ओसिलो छ। पश्चिमी किनारमा चिसो क्यालिफोर्निया धार बग्ने भएकाले त्यहाँ चिसो र सुक्खा हुन्छ।

छ. वायुको स्वभाव र दिशा

हावा कताबाट आउँछ भन्ने कुराले पनि हावापानी फरक पार्छ। समुद्रबाट आउने वायु बाफिलो र जमिनबाट आउने वायु सुक्खा हुन्छ। नेपाललगायत मनसुनी वायु बहने क्षेत्रमा गर्मीमा बाफिलो वायु समुद्रबाट जमिनतर्फ बहने हुनाले प्रशस्त वर्षा हुन्छ। हिउँदमा सुक्खा वायु जमिनबाट समुद्रतर्फ बहने हुनाले थोरै वर्षा हुन्छ र हावापानी सुक्खा हुन्छ।

ज. वनस्पति र माटो

वनस्पतिले कुनै ठाउँको तापक्रम र वर्षालाई प्रभाव पार्छ। रुखका पातबाट धेरै पानी बाफ बनेर हावामा मिसिन्छ, त्यसैले घना जङ्गल भएको ठाउँको हावा ओसिलो हुन्छ र बढी वर्षा हुन्छ। जङ्गलले छहारी दिने भएकाले दिउँसो धेरै तात्दैन। वनस्पति नभएको क्षेत्रमा सुक्खा र विषम हावापानी पाइन्छ।

माटोले पनि हावापानीमा असर पार्छ। कालो माटोले घामको ताप धेरै सोस्ने भएकाले कालो माटो भएका ठाउँ न्याना हुन्छन्। कमेरो वा सेतो माटोले घामको धेरै ताप फर्काइदिने भएकाले त्यहाँ तापक्रम कम हुन्छ। बलौटे र रातो फुस्रो माटो छिटो तात्छ र छिटै सेलाउँछ, त्यसैले त्यस्ता ठाउँको हावापानी प्रायः विषम हुन्छ।

अभ्यास

कुनै ठुलो क्षेत्रमा तापक्रम, वर्षा र हावाको अवस्था लगभग एकनासको हुन्छ भने त्यस क्षेत्रलाई एउटा हावापानीको प्रदेश भनिन्छ। विश्वका हावापानीलाई अक्षांशका आधारमा मुख्यगरी तीन मण्डलमा बाँडिन्छ। हरेक मण्डलभित्र पनि महादेशको पश्चिमी किनार, भित्री भाग र पूर्वी किनारअनुसार फरक फरक हावापानी पाइन्छ।

उष्ण मण्डल

भूमध्यरेखाबाट दुवै गोलार्धमा ३०° अक्षांशसम्मको क्षेत्रलाई उष्ण मण्डल भनिन्छ। यहाँ वर्षका धेरैजसो समय सूर्यको किरण सिधा वा सिधाजस्तै पर्ने भएकाले धेरै गर्मी हुन्छ। ठाउँ र समयअनुसार वर्षा भने फरक फरक हुन्छ। २३½° उत्तर र २३½° दक्षिणमा पर्ने कर्कट र मकर रेखा पनि यसै मण्डलमा पर्छन्। यस मण्डलमा चार प्रकारका हावापानी पाइन्छन्: भूमध्यरेखीय, उष्ण तृणभूमि, उष्ण मरुस्थलीय र उष्ण मौसमी।

समशीतोष्ण मण्डल

दुवै गोलार्धको ३०° देखि ६०° अक्षांशसम्मको भूभागलाई समशीतोष्ण मण्डल भनिन्छ। यहाँ न धेरै गर्मी न धेरै जाडो हुन्छ र प्रायः पर्याप्त वर्षा पनि हुन्छ, त्यसैले यो क्षेत्र मानिसका लागि अनुकूल मानिन्छ। हावापानी, वनस्पति, मानव जाति र संस्कृतिको विविधता भएको यस मण्डलमा छ प्रकारका हावापानी पाइन्छन्: भूमध्यसागरीय, समशीतोष्ण मरुस्थलीय, चिनियाँ प्रकार (समशीतोष्ण मौसमी), समशीतोष्ण सामुद्रिक, समशीतोष्ण तृणभूमि र सेन्ट लरेन्स वा मन्चुरिया प्रकार।

शीत मण्डल

दुवै गोलार्धको ६०° देखि ९०° अक्षांशसम्मको ध्रुवीय प्रभाव भएको क्षेत्रलाई शीत मण्डल भनिन्छ। यहाँ वर्षभरि सूर्यको किरण छड्के पर्छ र वर्षका धेरैजसो महिना तापक्रम शून्य डिग्रीभन्दा तल रहन्छ। चिसो र सुक्खा वायु बहने भएकाले वर्षा थोरै हुन्छ। ग्रिनल्यान्ड र अन्टार्कटिकाको धेरैजसो भाग वर्षभरि बरफले ढाकिएको हुन्छ। उत्तरी गोलार्धको गर्मी याममा (सूर्य उत्तरायण हुँदा) दक्षिणी ध्रुवीय क्षेत्र र जाडो याममा (सूर्य दक्षिणायन हुँदा) उत्तरी ध्रुवीय क्षेत्र लामो समयसम्म अँध्यारो रहन्छ। यस मण्डलमा दुई प्रकारका हावापानी पाइन्छन्: ठन्डा समशीतोष्ण (साइबेरिया प्रकार) र टुन्ड्रा वा ध्रुवीय।

उत्तरी गोलार्धमा कुन अक्षांशमा र महादेशको कुन भागमा कुन हावापानी पाइन्छ भन्ने कुरा तलको चार्टले देखाउँछ।

अभ्यास

भूमध्यरेखाबाट दुवैतिर ३०° अक्षांशसम्मको उष्ण मण्डलमा चार प्रकारका हावापानी पाइन्छन्। हरेकको अवस्थिति (कहाँ पाइन्छ), हावापानीको अवस्था (तापक्रम र वर्षा), वनस्पति र वन्यजन्तु तथा जनजीवन र आर्थिक क्रियाकलाप क्रमैसँग हेरौँ। यो क्रम याद राख्दा कुनै पनि हावापानीको प्रदेशबारे उत्तर लेख्न सजिलो हुन्छ।

क. भूमध्यरेखीय हावापानी

अवस्थिति: भूमध्यरेखाबाट ५° उत्तर र ५° दक्षिण अक्षांशसम्म भूमध्यरेखीय हावापानी पाइन्छ। दक्षिण अमेरिकाको अमेजन बेँसी, अफ्रिकाको कङ्गो बेँसी, मलेसिया र इन्डोनेसियालगायत दक्षिणपूर्वी एसियाका टापुहरू यस क्षेत्रमा पर्छन्।

हावापानीको अवस्था: यहाँ वर्षभरि सूर्यको किरण सिधा वा सिधाजस्तै पर्ने भएकाले सधैँ गर्मी हुन्छ। वर्षभरिको औसत तापक्रम करिब २७° से. हुन्छ र सबैभन्दा गर्मी र सबैभन्दा कम गर्मी हुने महिनाबिचको फरक (तापान्तर) २–३° से. मात्र हुन्छ। बिहान घामले जमिन र पानी तताउँछ, तातो ओसिलो हावा माथि उठ्छ र दिउँसोपछि चट्याङसहित ठुलो पानी पर्छ। यसलाई संवाहनिक वर्षा भनिन्छ। वार्षिक वर्षा प्रायः २०० सेमि वा त्योभन्दा बढी हुन्छ र हावामा ओस (सापेक्षिक आर्द्रता) ८० प्रतिशतभन्दा बढी हुन्छ। दिन र रात वर्षभरि लगभग बराबर हुन्छन् र ऋतु फेरिँदैन।

वनस्पति र वन्यजन्तु: प्रशस्त गर्मी र पानीले गर्दा यहाँ वर्षभरि हरियो रहने सदाबहार जङ्गल हुन्छ। कडा काठका अग्ला रुख, तिनका मुनि अर्का तहका रुख र रुखैरुखमा चढेका लहरा यति बाक्ला हुन्छन् कि भुइँसम्म घाम राम्ररी पुग्दैन। अमेजन बेँसीको यस्तो जङ्गललाई सेल्भास भनिन्छ। महोगनी, रोजवुड, एबोनी जस्ता कडा काठ र रबरका रुख यहाँ पाइन्छन्। यो क्षेत्र जैविक विविधताका लागि संसारभरि प्रसिद्ध छ। अमेजनमा जगुआर, ठुलो सर्प एनाकोन्डा, गोही, स्लथ, रङ्गीचङ्गी सुगा र ठुलो ठुँड भएको चरा टुकान पाइन्छन्। कङ्गोमा गोरिल्ला र चिम्पान्जी र दक्षिणपूर्वी एसियाका जङ्गलमा ओराङउटान, धनेस र विषालु सर्प पाइन्छन्।

जनजीवन र आर्थिक क्रियाकलाप: मलेसिया, सिङ्गापुर र इन्डोनेसियाका सहरमा आधुनिक जीवनशैली छ। रबर, पाम तेल, काठ उद्योग, व्यापार र पर्यटन त्यहाँका मुख्य आर्थिक गतिविधि हुन्। अमेजन र कङ्गोका जङ्गलभित्र भने अझै पनि सिकार, माछा मार्ने, जङ्गलका फलफूल र जरा खोज्ने तथा सानो खेती गर्ने आदिवासी समुदाय बस्छन्, जस्तै: अमेजनका यानोमामी र कङ्गोका बाका तथा म्बुटी समुदाय। उनीहरूका घर काठ र पातले बनेका हुन्छन्।

ख. उष्ण तृणभूमि (सभाना) हावापानी

अवस्थिति: यो हावापानी भूमध्यरेखाबाट उत्तर र दक्षिणतर्फ ५° देखि २०° अक्षांशसम्म, भूमध्यरेखीय जङ्गल र मरुभूमिको बिचमा पाइन्छ। अफ्रिकाको सुडान र पूर्वी अफ्रिका (केन्या, तान्जानिया), दक्षिणी अफ्रिकाको उत्तरी भाग, ब्राजिलको उच्च समस्थली, भेनेजुयलाको ओरिनोको बेँसी, अस्ट्रेलियाको उत्तरी भाग र भारतको दक्कन उच्च समस्थली यस क्षेत्रमा पर्छन्।

हावापानीको अवस्था: यहाँ ग्रीष्म र हिउँद गरी दुई ऋतु हुन्छन्। ग्रीष्म धेरै तातो र वर्षा हुने र हिउँद न्यानो तथा सुक्खा हुन्छ। ग्रीष्ममा तापक्रम ३२° से. भन्दा माथि पुग्छ र हिउँदमा २१° से. भन्दा तल झर्छ। ठाउँअनुसार वार्षिक ५० देखि १५० सेमिसम्म पानी पर्छ।

वनस्पति र वन्यजन्तु: वर्षा ग्रीष्ममा मात्र हुने भएकाले यहाँ अग्ला घाँस राम्ररी हुर्कन्छन्, तर ठुला रुखलाई पुग्ने पानी हुँदैन। त्यसैले घाँसे मैदानमा छाताजस्ता रुख फाट्टफुट्ट मात्र पाइन्छन्। यस्तो घाँसे मैदानलाई सभाना भनिन्छ। भेनेजुयला र कोलम्बियामा यसलाई लानोस, ब्राजिलमा क्याम्पोस र अफ्रिकामा सभाना भनिन्छ। अफ्रिकाको सभानामा जिराफ, जेब्रा, हात्ती, अर्ना, सिंह, चितुवा, हायना र हजारौँ हरिणका बथान पाइने भएकाले यसलाई संसारको चिडियाखाना पनि भनिन्छ।

जनजीवन र आर्थिक क्रियाकलाप: यहाँ जनघनत्व कम छ र धेरै ठाउँमा गरिबी छ। केही मानिस अझै परम्परागत जीवन बिताउँछन्। केन्या र तान्जानियाका मसाई गाईवस्तु पालेर घाँस र पानी खोज्दै ठाउँ सर्ने पशुपालक हुन्। पश्चिम अफ्रिकाका नाइजेरिया र नाइजरका हाउसा भने गाउँ र सहरमा बसेर ज्वार, बाजरा, मकै र बदाम खेती तथा व्यापार गर्छन्। मकै, कपास, बदाम खेती, पशुपालन र पर्यटन यहाँका मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप हुन्। राष्ट्रिय निकुञ्ज र संरक्षण क्षेत्र बढ्दै जाँदा केन्या र तान्जानियाका सभाना पर्यटन र फिल्मको छायाङ्कनका लागि प्रसिद्ध गन्तव्य बनेका छन्।

ग. उष्ण मरुस्थलीय हावापानी

अवस्थिति: दुवै गोलार्धमा २०° देखि ३०° अक्षांशमा, प्रायः महादेशको पश्चिमी भागमा यो हावापानी पाइन्छ। अफ्रिकाको सहारा, कालाहारी र नामिब, एसियाको अरब र थार मरुभूमि, उत्तर अमेरिकाको दक्षिणी क्यालिफोर्निया र मेक्सिकोको सोनोरा मरुभूमि, दक्षिण अमेरिकाको अटाकामा र अस्ट्रेलियाको मध्य तथा पश्चिमी भाग यस क्षेत्रमा पर्छन्। यहाँको धेरैजसो जमिन बालुवा र चट्टानले ढाकिएको छ।

हावापानीको अवस्था: यहाँ दिनमा अति गर्मी र रातमा धेरै चिसो हुन्छ। दिउँसो तापक्रम ४०° से. भन्दा माथि पुग्छ र राति १०° से. भन्दा तल झर्छ। आकाशमा बादल र हावामा ओस नहुँदा दिउँसो घाम सिधै जमिनमा पुग्छ र राति ताप पनि सजिलै उडेर जान्छ। त्यसैले दिन र रातको तापक्रममा ठुलो फरक हुन्छ। वार्षिक वर्षा औसतमा १२ सेमिजति मात्र हुन्छ, कुनै ठाउँमा वर्षौँसम्म पानी पर्दैन।

वनस्पति र वन्यजन्तु: थोरै पानी र विषम तापक्रममा ठुला रुख हुर्कन सक्दैनन्। यहाँ काँडेदार, लामा जरा भएका र खस्रा वा बाक्ला पात भएका सिउँडी (क्याक्टस) जातका बिरुवा पाइन्छन्। लामा जराले टाढासम्म पानी खोज्छन् र काँडा तथा बाक्ला पातले पानी उड्न दिँदैनन्। मरुद्यान वरिपरि खजुरजस्ता पाम जातका रुख पाइन्छन्। धेरै दिन पानी नपिई हिँड्न सक्ने उँट यहाँको मुख्य यातायातको साधन हो। यसलाई मरुभूमिको जहाज पनि भनिन्छ।

जनजीवन र आर्थिक क्रियाकलाप: विषम हावापानीले गर्दा यहाँ जीवन सजिलो छैन र जनघनत्व अति कम छ। केही फिरन्ते जातिका मानिस उँट र बाख्रा पालेर बस्छन्। उनीहरू भारी बोकाउन तथा दुध र मासुका लागि उँट पाल्छन्। पानी नपर्ने भएकाले घरका छाना समथर (मुण्डा) हुन्छन्। मरुभूमिका केही ठाउँमा जमिनमुनिबाट पानी निस्कन्छ। त्यहाँ खेती हुन्छ र बस्ती बाक्लो हुन्छ। यस्तो ठाउँलाई मरुद्यान भनिन्छ। अरब र सहारामा पेट्रोलियम, अस्ट्रेलियाको मरुभूमिमा सुन र अटाकामामा तामा निकालिन थालेपछि यहाँ आर्थिक गतिविधि बढेका छन्।

घ. उष्ण मौसमी (मनसुनी) हावापानी

अवस्थिति: दुवै गोलार्धमा ५° देखि ३०° अक्षांशमा, प्रायः महादेशको दक्षिणपूर्वी र पूर्वी भागमा यो हावापानी पाइन्छ। दक्षिण एसिया (नेपाल, भारत, बङ्गलादेश, श्रीलङ्का), दक्षिणपूर्वी एसिया (म्यानमार, थाइल्यान्ड, भियतनाम), उत्तरी अस्ट्रेलिया, पूर्वी अफ्रिका र मदागास्कर, पश्चिम अफ्रिकाको गिनी तट, ब्राजिलको पूर्वी तट र क्यारिबियन क्षेत्रमा यो हावापानी पाइन्छ। यसको मुख्य क्षेत्र दक्षिण एसिया हो।

हावापानीको अवस्था: ग्रीष्ममा गर्मी हुन्छ र औसत तापक्रम करिब ३०° से. पुग्छ। हिउँदमा ठन्डा हुन्छ र औसत तापक्रम करिब १५° से. हुन्छ। गर्मीमा समुद्रबाट आउने बाफिलो मनसुनी वायुले ठाउँअनुसार वार्षिक ५० देखि २०० सेमिसम्म, कतै त्योभन्दा धेरै पानी पार्छ। वर्षाको लगभग सबै पानी चार महिनामा पर्छ र हिउँद सुक्खा हुन्छ।

वनस्पति र वन्यजन्तु: ग्रीष्म ओसिलो र हिउँद सुक्खा हुने ठाउँमा हिउँदको अन्त्यतिर पात झार्ने पतझर वन पाइन्छ, जस्तै साल, सिसौ र सागौन। धेरै पानी पर्ने र वर्षभरि गर्मी हुने ठाउँमा सदाबहार वन पाइन्छ। उचाइ र वनस्पतिअनुसार यहाँ हात्ती, गैँडा, बाघ, भालु, चितुवा जस्ता जनावर र पानीहाँस, मयूर, धनेस जस्ता चराचुरुङ्गी पाइन्छन्।

जनजीवन र आर्थिक क्रियाकलाप: यो क्षेत्र कृषि, उद्योग र व्यापार सबैका लागि अनुकूल छ। यहाँको मुख्य बाली धान हो। उखु, जुट, सुर्ती, चिया जस्ता नगदेबाली पनि प्रशस्त हुन्छन्। अनुकूल हावापानी, मलिलो माटो र वर्षाले गर्दा धेरैजसो मुलुक कृषिमा निर्भर छन्। यहाँ जनघनत्व उच्च छ: संसारका सबैभन्दा धेरै मानिस यसै क्षेत्रमा बस्छन्।

अभ्यास

दुवै गोलार्धको ३०° देखि ६०° अक्षांशसम्मको भूभाग समशीतोष्ण मण्डल हो। यहाँ ग्रीष्ममा गर्मी र हिउँदमा जाडो हुन्छ, तर उष्ण र शीत मण्डलझैँ अति गर्मी वा अति जाडो हुँदैन। प्रायः पर्याप्त वर्षा पनि हुन्छ। त्यसैले हावापानीका आधारमा यो मानिसका लागि सबैभन्दा अनुकूल मण्डल मानिन्छ र यहाँ बाक्लो बस्ती छ। उत्तर अमेरिका, युरोप र एसियाका सबैभन्दा विकसित क्षेत्र र चीनको साङ्घाई, जापानको टोकियो, दक्षिण कोरियाको सोल, बेलायतको लन्डन र संयुक्त राज्य अमेरिकाको शिकागोजस्ता ठुला औद्योगिक सहर यही मण्डलमा पर्छन्। यस मण्डलमा छ प्रकारका हावापानी पाइन्छन्।

क. भूमध्यसागरीय हावापानी

उत्तरी गोलार्धमा ३०° देखि ४५° र दक्षिणी गोलार्धमा ३०° देखि ४०° अक्षांशमा, महादेशको पश्चिमी भागमा यो हावापानी पाइन्छ। भूमध्यसागर वरिपरिका स्पेन, पोर्चुगल, फ्रान्सको दक्षिणी भाग, इटाली र ग्रिस, उत्तरी अफ्रिकाको किनार, संयुक्त राज्य अमेरिकाको क्यालिफोर्निया, चिलीको मध्य भाग, दक्षिण अफ्रिकाको दक्षिणपश्चिमी छेउ र अस्ट्रेलियाको दक्षिण तथा दक्षिणपश्चिमी भाग यस क्षेत्रमा पर्छन्।

ग्रीष्ममा औसत तापक्रम करिब २७° से. र हिउँदमा करिब १०° से. हुन्छ। यहाँ ग्रीष्म तातो र सुक्खा तथा हिउँद ठन्डा र ओसिलो हुन्छ। हिउँदमा समुद्र भएर आउने पश्चिमी वायुले पानी पार्छ। वार्षिक वर्षा ४० देखि ८० सेमिसम्म हुन्छ। हिउँदमा पानी पर्ने र गर्मी सुक्खा हुने यो हावापानीको सबैभन्दा ठुलो चिनारी हो। नेपालमा भने ठिक उल्टो, गर्मीमा पानी पर्छ।

सुक्खा गर्मी सहन यहाँका बिरुवाका जरा लामा, पात साना, चिल्ला र बाक्ला तथा बोक्रा बाक्ला हुन्छन्। झाडी धेरै छन्। सुन्तला, अङ्गुर, कागती, अञ्जीर जस्ता रसिला फलफूल र जैतुन प्रशस्त फल्छन्। अङ्गुरबाट वाइन र फूलबाट अत्तर बनाइन्छ र जैतुनबाट तेल निकालिन्छ। त्यसैले यो क्षेत्रलाई विश्वको बगैँचा भनिन्छ।

ख. समशीतोष्ण मरुस्थलीय हावापानी

महादेशका भित्री भागमा ३०° देखि ४५° अक्षांशमा, समुद्रबाट धेरै टाढा वा अग्ला पर्वतले घेरिएका ठाउँमा यो हावापानी पाइन्छ। क्यास्पियन सागरदेखि पूर्वका मध्य एसियाली देश (पहिलेको तुर्किस्तान), चीनको पश्चिमी भाग (तक्लामाकान), मङ्गोलियाको गोबी, संयुक्त राज्य अमेरिकाका रकी र सियरा नेभाडा पर्वतबिचको उच्च समस्थली र अर्जेन्टिनाको पाटागोनिया यस क्षेत्रमा पर्छन्। ग्रीष्ममा तापक्रम २७° से. भन्दा माथि पुग्छ र हिउँदमा ०° से. भन्दा तल झर्छ। वार्षिक वर्षा १० देखि २५ सेमिसम्म मात्र हुन्छ। जमिन सुक्खा र बलौटे भएकाले काँडेदार झाडी र खस्रा घाँस मात्र पाइन्छन्। यहाँ खेती कम र पशुपालन बढी हुन्छ। मानिसको जीवनशैली कठिन छ, जस्तै: मङ्गोलियाका गोठालाहरू गोलो पाल (गेर) मा बस्दै घोडा, भेडा र उँट पाल्छन्।

ग. चिनियाँ प्रकार वा समशीतोष्ण मौसमी हावापानी

महादेशको पूर्वी भागमा ३०° देखि ४५° अक्षांशमा यो हावापानी पाइन्छ। मध्य र पूर्वी चीन, दक्षिणी जापान, संयुक्त राज्य अमेरिकाको दक्षिणपूर्वी भाग, अस्ट्रेलियाको दक्षिणपूर्वी भाग र दक्षिण अमेरिकाको दक्षिणपूर्वी भाग यस क्षेत्रमा पर्छन्। चीनको धेरै भूभागमा पाइने भएकाले यसलाई चिनियाँ प्रकारको हावापानी भनिन्छ। ग्रीष्म तातो र ओसिलो तथा हिउँद ठन्डा र सुक्खा हुन्छ। ग्रीष्मको औसत तापक्रम करिब २५° से. र हिउँदको करिब ५° से. हुन्छ। मनसुनी वायु र चक्रवातले ५० देखि १५० सेमिसम्म पानी पार्छन्। धेरै पानी पर्ने ठाउँमा पतझर र मिश्रित वन तथा कम पर्ने ठाउँमा झाडी र घाँस पाइन्छ। यहाँ धान, गहुँ, मकै, कपास, उखु र चिया खेती हुन्छ र किम्बुको पात खाने रेशम कीरा पाल्न हावापानी अनुकूल छ। ठुला सहर, उद्योग र व्यापारको विकास भएकाले यहाँ जनसङ्ख्या धेरै छ।

घ. समशीतोष्ण सामुद्रिक हावापानी

दुवै गोलार्धमा ४५° देखि ६०° अक्षांशमा, महादेशको पश्चिमी किनारमा यो हावापानी पाइन्छ। बेलायत, आयरल्यान्ड, नर्वेको किनार, फ्रान्सको उत्तरी भाग, नेदरल्यान्ड्स, बेल्जियम र डेनमार्कलगायत पश्चिमी युरोप, क्यानडाको ब्रिटिस कोलम्बिया, दक्षिणी चिली, तास्मानिया र न्युजिल्यान्डको दक्षिणी टापु यसका मुख्य क्षेत्र हुन्। यसलाई बेलायती प्रकारको हावापानी पनि भनिन्छ। ग्रीष्म न्यानो हुन्छ (औसत करिब १५–१८° से.) र हिउँदमा पनि खासै जाडो हुँदैन (औसत करिब ५° से.)। न्यानो सामुद्रिक धार र समुद्रबाट आउने पश्चिमी वायुले यसलाई सम राख्छन्। वार्षिक वर्षा ७५ देखि १५० सेमिसम्म हुन्छ र बाह्रै महिना थोरै थोरै पानी परिरहन्छ। उदाहरणका लागि लन्डनमा जनवरीको औसत तापक्रम करिब ५° से., साउनको करिब १८.५° से. र वर्षमा ११० दिनजति पानी पर्छ।

यो हावापानी स्वास्थ्यका लागि राम्रो र मनोरम मानिन्छ। मैदानमा ओक र बिचजस्ता पतझर वन र पहाडमा कोणधारी वन पाइन्छन्। घाँस वर्षभरि हरियो रहने भएकाले दुधालु गाईपालन र दुग्ध उद्योग धेरै छ। यहाँका मानिस उद्योग, व्यापार, पर्यटन र सेवा क्षेत्रमा संलग्न छन्।

ङ. समशीतोष्ण तृणभूमि

दुवै गोलार्धमा करिब ४५° देखि ६०° अक्षांशबिच, महादेशको भित्री भागतिर यो हावापानी पाइन्छ। दक्षिणी रुस, युक्रेन र काजाखस्तानदेखि मङ्गोलियासम्म, उत्तर अमेरिकाको मध्य भाग, अर्जेन्टिना र उरुग्वे, दक्षिण अफ्रिकाको उच्च समस्थली र दक्षिणपूर्वी अस्ट्रेलिया यसका मुख्य क्षेत्र हुन्। (दक्षिणी गोलार्धका यी घाँसे मैदान अलि कम अक्षांशमा, करिब ३०°–४०° मा पर्छन्।) समुद्रबाट टाढा भएकाले वर्षा कम (करिब २५–७५ सेमि) र हावापानी विषम हुन्छ। ग्रीष्ममा तापक्रम २७° से. सम्म पुग्छ र हिउँदमा ०° से. भन्दा तल झर्छ। हिउँदमा हिउँ पनि पर्छ। कम वर्षाले गर्दा ठुला रुख हुर्कन सक्दैनन्, तर रुखबिनाका फराकिला घाँसे मैदान हुन्छन्।

यी घाँसे मैदानलाई ठाउँअनुसार फरक नाम दिइएको छ:

घाँसले हजारौँ वर्षसम्म कुहिएर बनेको कालो, मलिलो माटोमा गहुँ खेती राम्ररी हुन्छ। ठुलो लगानी र ठुला यन्त्र प्रयोग गरी व्यावसायिक खेती र पशुपालन गरिन्छ। संसारमा बिक्ने गहुँको ठुलो भाग प्रेरिज र स्टेप्सबाट आउँछ, त्यसैले यी क्षेत्रलाई विश्वको अन्नभण्डार भनिन्छ। अर्जेन्टिनाको पम्पास गाईको मासुका लागि र अस्ट्रेलियाका भेडा ऊनका लागि संसारभरि प्रसिद्ध छन्। यहाँ मासु, छाला, ऊन र दुधजन्य उद्योग धेरै छन्।

च. सेन्ट लरेन्स वा मन्चुरिया प्रकारको हावापानी

महादेशको पूर्वी किनारमा ४५° देखि ६०° अक्षांशमा यो हावापानी पाइन्छ। उत्तर अमेरिकाको सेन्ट लरेन्स नदी र ठुला तालको आसपास तथा उत्तरपूर्वी चीनको मन्चुरिया क्षेत्र, कोरिया र उत्तरी जापानमा पाइने भएकाले यसलाई यिनै ठाउँको नामले चिनिन्छ। यी किनारमा चिसो सामुद्रिक धार (उत्तर अमेरिकामा ल्याब्राडोर धार) बग्छ र हिउँदमा महादेशभित्रबाट चिसो हावा आउँछ, त्यसैले ग्रीष्म न्यानो भए पनि हिउँद अत्यन्त चिसो हुन्छ। ग्रीष्मको तापक्रम करिब २०° से. पुग्छ र हिउँदमा ०° से. भन्दा धेरै तल झर्छ। न्यानो र चिसो सामुद्रिक धार भेटिने ठाउँमा चक्रवात बन्छन् र वर्षा गराउँछन्। वार्षिक वर्षा ५० देखि १०० सेमिसम्म हुन्छ, हिउँदमा हिउँ पर्छ। मिश्रित र कोणधारी वन पाइन्छन्। कृषि, पशुपालन, काठ उद्योग र माछा मार्ने व्यवसाय यहाँका मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप हुन्। गल्फ स्ट्रिम र ल्याब्राडोर धार भेटिने न्युफाउन्डल्यान्ड नजिकको ग्रान्ड बैंक्स संसारकै प्रसिद्ध माछा मार्ने क्षेत्रमध्ये एक हो।

अभ्यास

दुवै गोलार्धको ६०° देखि ९०° अक्षांशसम्मको क्षेत्र शीत प्रदेश हो। यसलाई तीन जना यात्रीको यात्रा विवरणबाट चिनौँ।

हाम्रो यात्रा विवरण, २०७९

कुन्साङ, प्रवीण र म ईशान गरी तीन जनाको टोली संसारको उत्तरी भाग, मुख्यगरी उत्तरी रुस, ग्रिनल्यान्ड, उत्तरी क्यानडा र अमेरिकाको अलास्का घुम्ने एक महिने योजना बनाएर निस्कियौँ। काठमाडौँबाट मस्को उडेपछि हामी साइबेरियातिर लाग्यौँ।

साइबेरिया: शीत प्रदेश दुवै गोलार्धमा ६०° देखि ९०° सम्म फैलिएको छ, तर साइबेरिया प्रकारको हावापानी उत्तरी गोलार्धमा करिब ६०° देखि ७०° सम्म मात्र पाइँदो रहेछ। चिसो कति हो कति! चार फिटसम्म हिउँ थियो, बाक्ला ज्याकेट र न्याना लुगाले बल्लबल्ल धानेका थियौँ। यहाँ गर्मीमा दिन अत्यन्त लामा र जाडोमा अत्यन्त छोटा हुन्छन् भनेर स्थानीय आदिवासीले बताए। गर्मी छोटो हुँदो रहेछ: तीनचार महिना मात्र तापक्रम १०° से. भन्दा माथि जान्छ, जाडो लामो र कठोर हुन्छ, पाँचदेखि सात महिनासम्म तापक्रम शून्यभन्दा तल रहन्छ। चक्रवातले वर्षमा करिब २० देखि ५० सेमि पानी र हिउँ पार्दो रहेछ। चिसोले माटोको पानी सुक्दैन, त्यसैले धेरै ठाउँमा माटो सधैँ भिजेको, दलदले हुँदो रहेछ।

यहाँ सल्ला, स्प्रुस, फर र लार्चजस्ता नरम काठका, त्रिकोण आकारका कोणधारी रुखको विशाल जङ्गल छ। यसलाई टाइगा भनिन्छ। यस्तै जङ्गल क्यानडा र अलास्कासम्म फैलिएको हामीले पछि देख्यौँ। कागज बनाउन चाहिने काठको लेदो (पल्प) र निर्माणका लागि नरम काठ यही जङ्गलबाट आउँछ। खेती कम हुने भएकाले यहाँका धेरै मानिसको पेसा रुख काट्ने र काठ ढुवानी गर्ने (लम्बरिङ) रहेछ। जीवन कठिन भएकाले जनसङ्ख्या थोरै छ र हिउँ परिरहने भएकाले घर काठका बनेका छन्। पर्यटकका लागि भने सुविधासम्पन्न होटेल र होमस्टे रहेछन्।

टुन्ड्रा: पथप्रदर्शकले हेलिकप्टरमा हामीलाई रुसको सुदूर उत्तर, करिब ७०° अक्षांशतिर पुर्‍याए। त्यहाँ रुख एउटै थिएन। नेपालका उच्च हिमाली खर्कमा जस्तै जमिनमा होचा झाडी र घाँस मात्र रहेछन्। वर्षको धेरैजसो समय यो क्षेत्र हिउँले ढाकिँदो रहेछ। टाइगाभन्दा उत्तरको, करिब ७०° देखि ध्रुवसम्मको क्षेत्रलाई टुन्ड्रा वा ध्रुवीय प्रदेश भनिन्छ। यहाँ गर्मीमा पनि तापक्रम १०° से. भन्दा कमै हुन्छ र जाडोमा −४५° से. सम्म झर्छ। अति चिसो र सुक्खा ध्रुवीय हावा चल्छ र वर्षमा २५ सेमिभन्दा कम पानी र हिउँ पर्छ। माटोमुनिको भाग वर्षभरि जमेको हुन्छ, त्यसैले रुख उम्रन सक्दैनन्। छोटो गर्मीमा झ्याउ, काई, लेउ र साना फूल मात्र देखिन्छन्।

यहाँ स्थायी बस्ती अत्यन्त कम छ। रुसको टुन्ड्रामा नेनेट्सजस्ता आदिवासी रेनडियर भनिने हाँगादार सिङ हुने मृगका बथान लिएर घाँस खोज्दै वर्षभरि यताउता सर्दा रहेछन्। पछि हामी क्यानडाको उत्तरी भाग पुग्यौँ। अलास्का, उत्तरी क्यानडा र ग्रिनल्यान्डका आदिवासी इनुइट (पहिले एस्किमो भनिने) सिल, वालरस, माछा, क्यारिबु र हिमभालुको सिकार गरेर जीविका चलाउँथे। जनावरका छाला र फरबाट लुगा तथा पाल बनाउँथे। जाडोमा सिकारमा जाँदा उनीहरू हिउँका इँटाले बनेको इग्लु मा बस्थे र गर्मीमा जनावरको छालाको पाल टुपिक मा बस्थे। कतिपय ठाउँमा छ महिना दिन र छ महिना रात हुन्छ रे। हामी गर्मीमा गएकाले अँध्यारो भोग्नु परेन।

बिदाइ: अन्तिम दिन साइबेरियाका स्थानीयले हाम्रो बिदाइमा बरफमाथि दौड (आइस म्याराथन) आयोजना गरेका थिए। हामी पन्ध्र मिनेट मात्र कठिनसँग दौडियौँ। त्यसपछि हामी ग्रिनल्यान्ड हुँदै उत्तरी क्यानडा र अलास्का पुग्यौँ। त्यहाँ पनि साइबेरियाकै जस्तो हावापानी र वनस्पति रहेछ, तर आदिवासीको जीवनशैलीमा आधुनिकताको प्रभाव बढी देखियो। उत्तरी ध्रुव नजिकको क्षेत्र त आफैँ देख्यौँ, तर दक्षिणी ध्रुवतिर कस्तो होला भन्ने जिज्ञासा जाग्यो। अलास्काको होटेलमा बेलुका इन्टरनेटमा खोज्दा थाहा भयो: दक्षिणमा अन्टार्कटिका महादेश छ, त्यहाँ अति कठोर हावापानीले गर्दा स्थायी मानव बस्ती छैन, अनुसन्धान केन्द्रका वैज्ञानिक मात्र पालैपालो बस्छन् र पेन्गुइन पाइन्छन्। भोलिपल्ट हामी वासिङ्टन डिसी पुग्यौँ, परिवार र साथीका लागि केही सामान र चकलेट किन्यौँ र एक महिनाको यात्रा छोटो भएको महसुस गर्दै काठमाडौँ फर्कियौँ।

अभ्यास

हावापानी र धरातलले वनस्पति, वन्यजन्तु र मानिसको जीवनमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने विषयमा छलफल गर्न एउटा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले इन्डोनेसियाको बालीमा कार्यक्रम आयोजना गरेको थियो। त्यहाँ फरक फरक भौगोलिक क्षेत्रका प्रतिनिधिले आफ्नो क्षेत्रबारे बोलेका कुराको केही अंश यस्तो छ:

पेद्रो लुकास, ब्राजिल: नमस्कार तथा शुभप्रभात। यति समयसान्दर्भिक कार्यक्रम गरेकामा आयोजकलाई धन्यवाद। म अमेजन बेँसीको भूमध्यरेखीय हावापानीको क्षेत्रबाट आएँ। हाम्रोमा वर्षभरि एकनासको गर्मी र ओस हुने भएकाले थोरै हाँगा भएका, सदाबहार, कडा काठका अग्ला रुख पाइन्छन्: रबर, महोगनी, रोजवुड, ब्राजिल नट। जगुआर, टापिर, एनाकोन्डा, केम्यान गोही, स्लथ, बाँदर र रङ्गीचङ्गी सुगा (म्याकअ) पाइन्छन्। जमिन समथर छ, आँधी कम आउँछ तर बर्सेनि नदीमा बाढी आउँछ। धेरै गर्मीले कहिलेकाहीँ काम गर्न अल्छी लाग्छ। काठ उद्योग धेरै छन्। अमेजनमा परम्परागत जीवन बिताउने आदिवासी समुदाय बस्छन्। हामी पातलो लुगा लगाउँछौँ र धेरैजसो घरको छाना खर वा पातको हुन्छ। जनसङ्ख्या, खेती र गाईपालन बढ्दा जङ्गल फँडानी बढिरहेको छ। क्रिसमस हाम्रो मुख्य चाड हो। धन्यवाद।

एड्रियाना मुलर, जर्मनी: नमस्कार। म युरोपको जर्मनीबाट आएँ। हाम्रो देश समशीतोष्ण मण्डलमा, समशीतोष्ण सामुद्रिक र महादेशीय हावापानीको बिचमा पर्छ। बाह्रै महिना थोरै थोरै पानी पर्छ, गर्मी न्यानो र जाडो चिसो हुन्छ, कहिलेकाहीँ हिउँ पर्छ। हाम्रोमा ओक र बिचजस्ता पतझर र सल्लाजस्ता कोणधारी रुख पाइन्छन्। मृग, बनेल, स्याल, खरायो र काँडे मुसा (हेजहग) पाइन्छन्। यहाँ साना पहाड, उपत्यका र समथर मैदान छन्। यहाँका मानिस जाँगरिला र सिर्जनशील छन्। कृषि र उद्योगको उत्पादन धेरै छ; कला, साहित्य, विज्ञान, उद्योग, व्यापार र सेवा क्षेत्रमा हाम्रो क्षेत्र अगाडि छ। अग्ला भवन बनेका छन् र जीवनस्तर उन्नत छ। धेरैजसो समय न्यानो लुगा लगाइन्छ। क्रिसमस र इस्टरलगायतका चाडपर्व धुमधामले मनाइन्छन्।

लियाम ब्राउन, क्यानडा: शुभप्रभात। म क्यानडाबाट आएँ। म बस्ने ठाउँमा शीत प्रदेशको साइबेरिया प्रकारको हावापानी छ। जाडो लामो र अत्यन्त चिसो हुन्छ, हिउँ पर्छ र चिसो हावाहुरी चल्छ। अग्ला पर्वत र पहाड छन्। बस्ती पातलो छ र घर होचा छन्। हामी धेरैजसो महिना बाक्ला न्याना लुगा लगाउँछौँ। छोटो गर्मीमा खेती, पशुपालन, काठ उद्योग, साहसिक पर्यटन र घरेलु उद्योग हाम्रा पेसा हुन्। यहाँ कोणधारी रुख प्रशस्त छन्: त्रिकोण आकारका, मसिना सियोजस्ता पात, लचिला हाँगा र बाक्लो बोक्रा भएका। सल्ला, स्प्रुस, फर र लार्च यसका उदाहरण हुन्। मुस, क्यारिबु, कालो भालु, ब्वाँसो, लिन्क्स र बिभर पाइन्छन् र गर्मीमा हाँसका ठुला बथान आउँछन्।

यी विचारबाट के सिकिन्छ?

तीन प्रतिनिधिका कुराले हावापानी र धरातलको प्रभाव प्रस्ट देखाउँछन्:

यसरी हावापानीले मानिसको लुगा, खाना, घर, पेसा, चाडपर्व, बानी र मनोभावमा पनि असर पार्छ। तर हावापानीले मात्र मानिसको जीवन तय गर्दैन: शिक्षा, प्रविधि, शासन र इतिहासले पनि उत्तिकै असर पार्छन्। उदाहरणका लागि सिङ्गापुर भूमध्यरेखा नजिक भए पनि संसारका धनी देशमध्ये एक हो।

अभ्यास

परिचय

उत्तर अमेरिका महादेश पृथ्वीको उत्तरी र पश्चिमी गोलार्धमा पर्छ। यसको मूल भूभाग करिब ७° उत्तरदेखि ७२° उत्तर अक्षांशसम्म फैलिएको छ; ग्रिनल्यान्ड र क्यानडाका उत्तरी टापु मिलाउँदा यो करिब ८३° उत्तरसम्म पुग्छ। पूर्व-पश्चिम यो करिब १२° पश्चिमदेखि १६८° पश्चिम देशान्तरसम्म फैलिएको छ। यसको क्षेत्रफल करिब २,४७,०९,००० वर्ग किलोमिटर छ। यो पृथ्वीको जमिनको करिब १६.५ प्रतिशत हो। यसको उत्तरमा आर्कटिक (सुमेरु) महासागर, पूर्वमा आन्ध्र महासागर, पश्चिममा प्रशान्त महासागर र दक्षिणमा दक्षिण अमेरिका महादेश छन्। पानामाको साँघुरो भूभागले यसलाई दक्षिण अमेरिकासँग जोड्छ।

क्षेत्रफलका आधारमा यो तेस्रो र जनसङ्ख्याका आधारमा चौथो ठुलो महादेश हो। यहाँ २३ स्वतन्त्र देश छन्।

सन् १४९२ मा क्रिस्टोफर कोलम्बस युरोपबाट पश्चिमतर्फ जहाज चलाउँदै यस भूभागको नजिकका टापुमा पुगे। यहाँ हजारौँ वर्षदेखि आदिवासी बस्दै आएका थिए, तर युरोपेलीले अघि नदेखेको भूभाग भएकाले उनीहरूले अमेरिकालाई नयाँ संसार भन्न थाले।

भौगोलिक स्वरूप र हावापानी

वनस्पति

हावापानीअनुसार उत्तर अमेरिकाको वनस्पति फरक छ। सबैभन्दा उत्तरको चिसो भागमा टुन्ड्रा वनस्पति (झ्याउ, काई, साना झाडी) पाइन्छ। त्यसको दक्षिणमा क्यानडाभरि घना कोणधारी जङ्गल (टाइगा) छ। मध्य मैदानी भागका फराकिलो घाँसे मैदानलाई प्रेरिज भनिन्छ। पूर्व र सेन्ट लरेन्स क्षेत्रमा मेपलजस्ता पतझर र मिश्रित वन पाइन्छ (क्यानडाको झन्डामा मेपलको पात छ)। दक्षिणपश्चिमका मरुभूमिमा सिउँडी र काँडेदार झाडी तथा मध्य अमेरिका र क्यारिबियनमा उष्ण सदाबहार जङ्गल पाइन्छ।

आर्थिक गतिविधि र सामाजिक जनजीवन

उत्तर अमेरिकाका संयुक्त राज्य अमेरिका र क्यानडा संसारका विकसित र धनी देश हुन्। सन् २०२५ मा संयुक्त राज्य अमेरिकाको प्रतिव्यक्ति कुल गार्हस्थ्य उत्पादन करिब ९०,००० अमेरिकी डलर र क्यानडाको करिब ५५,७०० डलर थियो, जब कि नेपालको करिब १,५०० डलर (स्रोत: विश्व बैंक)। उत्कृष्ट पूर्वाधार, दक्ष जनशक्ति, उचित व्यवस्थापन र प्राकृतिक स्रोतको राम्रो उपयोगले यहाँको अर्थतन्त्र बलियो छ। धेरैजसो मानिस सेवा, उद्योग र प्रविधि क्षेत्रमा काम गर्छन्।

कृषिमा काम गर्ने मानिस थोरै छन्: संयुक्त राज्य अमेरिकामा २ प्रतिशतभन्दा कम। तैपनि ठुला फार्म, यन्त्र, सिँचाइ, उन्नत बिउ र अनुसन्धानले गर्दा उत्पादन यति धेरै हुन्छ कि यी देश खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर मात्र होइन, संसारका ठुला निर्यातकर्ता पनि हुन्। मकै र गहुँ यहाँका मुख्य खाद्यान्न बाली हुन्। तामा, फलाम, कोइला, सुन, निकेल, प्लाटिनम, चाँदी र पेट्रोलियम प्रशस्त पाइन्छन् र तिनमा आधारित उद्योग चलेका छन्। पर्यटन उद्योग पनि फस्टाएको छ।

युरोपबाट बसाइँ सरेर आएका मानिसले यहाँका आदिवासीलाई विस्थापित गरी शासन गरे। पहिले अङ्ग्रेजी र फ्रान्सेली भाषी बढी बसेका थिए, अहिले संसारका सबै भागका मानिस यहाँ बस्छन्, त्यसैले संयुक्त राज्य अमेरिका र क्यानडा धेरै जाति, भाषा र संस्कृतिका मानिस मिलेर बनेका देश हुन्। अध्ययन, काम र बसोबासका लागि विभिन्न भिसामा जाने मानिसको सङ्ख्या बढ्दो छ; नेपालबाट पनि धेरै विद्यार्थी अमेरिका र क्यानडा पढ्न जान्छन्। लोकतन्त्र, स्वतन्त्रता, समानता र समावेशिता यहाँको सामाजिक जीवनका विशेषता हुन्। उत्तरको आर्कटिक क्षेत्रमा इनुइट आदिवासी बस्छन्।

अभ्यास

अवस्थिति

दक्षिण अमेरिकाको धेरैजसो भूभाग दक्षिणी र पश्चिमी गोलार्धमा पर्छ। यो महादेश करिब १२° उत्तरदेखि ५६° दक्षिण अक्षांश र करिब ३५° पश्चिमदेखि ८१° पश्चिम देशान्तरसम्म फैलिएको छ। यसको क्षेत्रफल करिब १,७८,४०,००० वर्ग किलोमिटर छ। यो पृथ्वीको जमिनको करिब १२ प्रतिशत ओगट्ने चौथो ठुलो महादेश हो। यसको पूर्वमा आन्ध्र महासागर, पश्चिममा प्रशान्त महासागर, उत्तरमा क्यारिबियन सागर र उत्तर अमेरिका तथा दक्षिणमा दक्षिणी महासागर छन्। पानामाको साँघुरो भूभागले यसलाई उत्तर अमेरिकासँग जोड्छ। सामान्यतया पानामा र कोलम्बियाको सिमानालाई दुई महादेशको सिमाना मानिन्छ। पानामामा खनिएको पानामा नहर ले आन्ध्र र प्रशान्त महासागरलाई जोड्छ।

भौगोलिक अवस्था

दक्षिण अमेरिकाको उत्तरी भागबाट भूमध्यरेखा गएको छ। महादेशको पश्चिमपट्टि उत्तरदेखि दक्षिणसम्म एन्डिज पर्वतमाला फैलिएको छ। ७,००० किलोमिटरभन्दा लामो यो संसारकै सबैभन्दा लामो महादेशीय पर्वतमाला हो, जो भेनेजुयलादेखि चिलीसम्म सात देश भएर जान्छ। यसको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो अर्जेन्टिनाको अकोन्कागुवा (६,९६१ मिटर) एसियाबाहिर संसारकै सबैभन्दा अग्लो चुचुरो हो। एन्डिजमा बोलिभिया र पेरुको अल्टिप्लानोजस्ता उच्च समस्थली छन्। त्यहीँ समुद्र सतहबाट ३,८१२ मिटर उचाइमा टिटिकाका ताल छ। यो दक्षिण अमेरिकाको सबैभन्दा ठुलो ताल र ठुला जहाज चल्ने संसारकै सबैभन्दा अग्लो ताल हो। प्रशान्त महासागरमुनिको प्लेट दक्षिण अमेरिकी प्लेटमुनि घुसिरहने भएकाले एन्डिज क्षेत्रमा भूकम्प र ज्वालामुखी धेरै आउँछन्: सन् १९६० मा चिलीमा गएको ९.५ म्याग्निच्युडको भूकम्प यन्त्रले नापेकामध्ये संसारकै सबैभन्दा ठुलो हो।

महादेशको पूर्वी भागमा पुराना, कडा चट्टानको ब्राजिलियन उच्चभूमि र उत्तरपूर्वमा गायना उच्चभूमि छन्। पश्चिमको एन्डिज र पूर्वका उच्चभूमिबिच संसारकै सबैभन्दा धेरै पानी बगाउने अमेजन नदी र ओरिनोको नदीले बनाएका विशाल मैदान छन्। मध्य भागमा पाराग्वे नदीको पश्चिमतिर फैलिएको होचो, अर्धसुक्खा मैदानलाई ग्रान चाको भनिन्छ। ब्राजिलको मध्य भागमा माटो ग्रोसो उच्च समस्थली छ। महादेशको दक्षिणपूर्वमा, अर्जेन्टिना र उरुग्वेमा, पम्पास घाँसे मैदान छ। सुदूर दक्षिणमा चिसो, सुक्खा पाटागोनिया मरुभूमि छ। यो उच्च समस्थली पनि हो। भेनेजुयलाको गायना उच्चभूमिमा संसारकै सबैभन्दा अग्लो एन्जेल झरना (९७९ मिटर, जसमध्ये ८०७ मिटर एकै खसाइ) छ। चिलीको उत्तरमा संसारकै सबैभन्दा सुक्खा मरुभूमिमध्येको अटाकामा छ।

यस महादेशमा १२ स्वतन्त्र देश छन्। फ्रान्सको फ्रेन्च गियाना र बेलायतको फकल्यान्ड टापुसमेत गन्दा १४ भूभाग हुन्छन्। बोलिभिया र पाराग्वे भूपरिवेष्टित देश हुन्।

हावापानी

अमेजन बेँसीमा वर्षभरि गर्मी र ओसिलो भूमध्यरेखीय हावापानी छ। यहाँ दैनिक घनघोर वर्षा हुन्छ र बर्सेनि ठुलो बाढी आउँछ। उत्तर र दक्षिणका ब्राजिलियन उच्चभूमि र ओरिनोको बेँसीमा सभाना हावापानी छ, जहाँ गर्मीमा मात्र पानी पर्छ। ब्राजिलको उत्तरपूर्वी भागमा पानी अनिश्चित हुन्छ र लामो खडेरी पर्छ। पूर्वी किनारमा समुद्रबाट आउने बाफिलो हावाले धेरै पानी पार्छ। दक्षिणपूर्वमा पम्पासमा समशीतोष्ण घाँसे मैदानको हावापानी छ। चिलीको मध्य भागमा भूमध्यसागरीय, दक्षिणी चिलीमा समशीतोष्ण सामुद्रिक र उत्तरी चिलीको अटाकामामा उष्ण मरुस्थलीय हावापानी छ। एन्डिजमा उचाइअनुसार हावापानी फेरिन्छ। यसरी यो महादेशमा हावापानीको ठुलो विविधता छ।

वनस्पति

अमेजन बेँसीको तातो र ओसिलो हावापानीले घना उष्ण सदाबहार जङ्गल हुर्काएको छ। सेल्भास भनिने यो जङ्गल संसारकै सबैभन्दा ठुलो उष्ण वर्षावन हो। यहाँ कडा काठका अग्ला रुख पाइन्छन्। ब्राजिलियन र गायना उच्चभूमिमा प्रशस्त घाँस (क्याम्पोस र लानोस) पाइन्छ। मध्य र दक्षिणपूर्वी भागमा पम्पास घाँसे मैदान छ। मरुभूमि प्रायः वनस्पतिविहीन छन्, कतैकतै सिउँडी जातका बिरुवा पाइन्छन्।

सामाजिक र आर्थिक क्रियाकलाप

करिब तीन सय वर्ष युरोपको उपनिवेशमा रहेकाले दक्षिण अमेरिकाको भाषा, धर्म र संस्कृतिमा युरोपको प्रभाव छ। सोह्रौँ शताब्दीमा स्पेनी र पोर्चुगिजहरू यहाँ आए। स्पेनी सेनाले एन्डिजको इन्का साम्राज्यलाई हराएर आफ्नो शासन स्थापना गर्‍यो। त्यसैले आज ब्राजिलमा पोर्चुगिज र अरू धेरैजसो देशमा स्पेनी भाषा बोलिन्छ। अमेजन बेँसीमा अझै पनि परम्परागत जीवन बिताउने आदिवासी समुदाय बस्छन्।

अवसरको खोजीमा मानिस भित्री भागबाट किनार र ठुला सहरमा बसाइँ सरिरहेका छन्, त्यसैले पूर्वी किनारमा जनसङ्ख्या घना छ भने भित्री भागमा मानिस थोरै छन्। ब्राजिल संसारमा सबैभन्दा धेरै कफी (संसारको करिब ३१ प्रतिशत) र उखु (करिब ३८ प्रतिशत) उत्पादन गर्ने देश हो। अर्जेन्टिनामा प्रशस्त गहुँ फल्छ। पम्पासमा ठुलो सङ्ख्यामा गाईवस्तु र भेडा पालिन्छन्; अर्जेन्टिनाको गाईको मासु संसारभरि प्रसिद्ध छ र युरोपलगायत धेरै देशमा निर्यात हुन्छ। एन्डिजका आदिवासी लामा र अल्पाका पाल्छन्। यी भेडा होइनन्, उँटका आफन्त हुन्; लामा भारी बोक्न, ऊन र मासुका लागि तथा अल्पाका मसिनो ऊनका लागि पालिन्छन्। पहाडी क्षेत्रमा पशुपालनसँगै पर्यटन पनि फस्टाउँदै छ।

तामा, फलाम, सुन, बक्साइट (आल्मुनियमको खनिज), पेट्रोलियम, हिरा र कोइला यहाँका खनिज हुन्। चिली संसारमा सबैभन्दा धेरै तामा निकाल्ने देश हो: अटाकामा मरुभूमिमा संसारका ठुला तामा खानी (जस्तै चुकिकामाटा) छन् र त्यहाँबाट लिथियम पनि निकालिन्छ। भेनेजुयलामा ठुलो तेलभण्डार र ब्राजिलमा फलामका ठुला खानी छन्। यहाँको व्यापार युरोप, संयुक्त राज्य अमेरिका र चीनसँग हुन्छ।

यहाँका धेरैजसो मानिस रोमन क्याथोलिक र प्रोटेस्टेन्ट इसाई धर्म मान्छन्; गायना र सुरिनाममा हिन्दु र मुस्लिम पनि छन्। जनसङ्ख्यामा युरोपेली मूलका मानिस, आदिवासी, अफ्रिकी मूलका मानिस र मिश्रित मूलका मानिस छन्। युरोपेली र आदिवासी मूल मिसिएकालाई मेस्टिजो भनिन्छ। ब्राजिलमा मिश्रित मूलका मानिसलाई पार्दो भनिन्छ।

अभ्यास

भौतिक अवस्थिति र वनस्पति

क्षेत्रफलका आधारमा अफ्रिका संसारको दोस्रो ठुलो महादेश हो। यसको क्षेत्रफल करिब ३,०३,००,००० वर्ग किलोमिटर छ। यो पृथ्वीको जमिनको करिब २० प्रतिशत हो। अफ्रिका करिब ३७° उत्तरदेखि ३५° दक्षिण अक्षांश र करिब १७° पश्चिमदेखि ५१° पूर्व देशान्तरसम्म फैलिएको छ। यसको पूर्वमा हिन्द महासागर र लाल सागर, पश्चिममा आन्ध्र महासागर, उत्तरमा भूमध्यसागर र दक्षिणमा दक्षिणी महासागर छन्। भूमध्यरेखाले यसलाई लगभग बिचबाट काटेको छ, त्यसैले यसका उत्तरी र दक्षिणी भागमा हावापानीका क्षेत्र ऐनामा हेरेझैँ दोहोरिन्छन्। ५४ स्वतन्त्र देश भएकाले यो सबैभन्दा धेरै देश भएको महादेश हो।

भौगोलिक स्वरूप र अवस्थितिले गर्दा अफ्रिकाको धेरैजसो भागको हावापानी विषम छ। भूमध्यरेखीय भाग र कङ्गो बेँसीमा तातो र ओसिलो भूमध्यरेखीय हावापानी छ। उत्तरको विशाल सहारा र दक्षिणपश्चिमका कालाहारी र नामिबमा अति गर्मी र सुक्खा मरुस्थलीय हावापानी छ। दक्षिणपूर्वी भाग र मदागास्करलगायत टापुमा उष्ण मौसमी हावापानी छ। दक्षिण अफ्रिकाको उच्च समस्थली (भेल्ड) मा ग्रीष्म तातो र हिउँद चिसो हुन्छ, कहिलेकाहीँ तुसारो पनि पर्छ। उत्तरपश्चिमी किनार (मोरक्को, अल्जेरिया, ट्युनिसिया) र दक्षिणपश्चिमी छेउ (केप टाउन वरिपरि) मा भूमध्यसागरीय हावापानी छ।

अफ्रिकामा वनस्पतिको धेरै विविधता छ। भूमध्यरेखीय भागमा तातो, ओसिलो र धेरै वर्षा हुने भएकाले सदाबहार जङ्गल छ। त्यसका दुवैतिर विशाल सभाना घाँसे मैदान छन्, जहाँ बाओबाब र छाताजस्ता बबुलका रुख छरिएका हुन्छन्। मरुभूमिमा काँडेदार झाडी र मरुद्यानमा खजुर पाइन्छन्। यहाँ जेब्रा, जिराफ, हात्ती, जलगैँडा, सिंह, चितुवा, अफ्रिकी भैँसी र संसारको सबैभन्दा ठुलो चरा शुतुरमुर्ग पाइन्छन्।

क्रमशः उज्यालोतर्फ अफ्रिका

लामो समयसम्म भोकमरी, गृहयुद्ध, रोग, अशिक्षा र गरिबी भोगेको अफ्रिका अहिले शान्ति, विकास र समृद्धितर्फ अघि बढिरहेको छ। धेरै जाति र १,२५० देखि ३,००० सम्म भाषा भएको यो महादेश विविधताको भण्डार हो। सभाना र भेल्डजस्ता विशाल घाँसे मैदान, सयौँ प्रजातिका वन्यजन्तु, इजिप्टका पिरामिड र भिक्टोरिया झरनाले यहाँ पर्यटन बढाएका छन्। मध्य अफ्रिकाका जङ्गल आसपास बस्ने मानिसको जीवनशैली पनि परम्परागतबाट आधुनिकतातर्फ बढिरहेको छ।

अफ्रिकामा सुन, चाँदी, हिरा, पेट्रोलियम, तामा र कोबाल्टजस्ता बहुमूल्य खनिज छन्। नाइजेरिया, लिबिया, अल्जेरिया र अङ्गोला अफ्रिकाका ठुला तेल उत्पादक हुन्। बोत्सवाना र अङ्गोला संसारका ठुला हिरा उत्पादकमध्ये पर्छन्; दक्षिण अफ्रिका पनि हिराका लागि प्रसिद्ध छ। दक्षिण अफ्रिका, घाना र माली ठुला सुन उत्पादक हुन्। इजिप्टको गिजाका पिरामिड र नाइल नदीको सभ्यता यहाँका प्राचीन सांस्कृतिक सम्पदा हुन्।

अफ्रिकी देशका धेरैजसो मानिसको मुख्य पेसा कृषि हो। कृषिको व्यावसायीकरण र आधुनिकीकरणले उत्पादन बढेको छ। विदेशी लगानीमा ठुला औद्योगिक र व्यावसायिक क्षेत्र स्थापना भएका छन्। आइभोरी कोस्ट र घाना संसारमा सबैभन्दा धेरै कोको उत्पादन गर्छन् भने इथियोपिया र युगान्डामा कफी, केन्यामा चिया र फूल तथा पश्चिम अफ्रिकामा केरा र कपास धेरै फल्छन्। यसले रोजगारीका अवसर पनि बढाएको छ। तलको चित्रले अफ्रिकाका दश ठुला अर्थतन्त्र देखाउँछ।

सन् २०२५ मा इथियोपियाको अर्थतन्त्र करिब ९ प्रतिशत, आइभोरी कोस्टको करिब ६.५ प्रतिशत र घानाको करिब ६ प्रतिशतले बढ्यो। यो संसारको औसत (करिब ३.५ प्रतिशत) भन्दा धेरै हो (स्रोत: आईएमएफ)। यसले धेरै अफ्रिकी देश छिटो विकास गरिरहेको देखाउँछ।

अभ्यास

भूकम्प के हो?

पृथ्वीको सबैभन्दा बाहिरी कडा भाग (करिब १०० किलोमिटर बाक्लो स्थलमण्डल वा लिथोस्फेयर) एउटै ढुङ्गा होइन। यो फुटेको अन्डाको बोक्राजस्तै सातओटा ठुला र दर्जनौँ साना टुक्रामा बाँडिएको छ। यी टुक्रालाई प्लेट (टेक्टोनिक प्लेट) भनिन्छ। पृथ्वीभित्रको तातो र नरम भागको चलायमानले गर्दा प्लेटहरू वर्षमा केही सेन्टिमिटरका दरले सरिरहन्छन्: कतै एकआपसमा ठोक्किन्छन्, कतै टाढिन्छन् र कतै एकअर्काको छेउ घस्रिँदै सर्छन्।

प्लेटका किनार एकअर्कामा अड्किँदा चट्टानमा बल (शक्ति) जम्मा हुँदै जान्छ। जम्मा भएको शक्ति चट्टानले थेग्न नसकेपछि चट्टान एक्कासि भाँचिन्छ वा चिप्लिन्छ र शक्ति तरङ्गका रूपमा चारैतिर फैलिन्छ। यसरी पृथ्वीको सतहमा आउने कम्पनलाई भूकम्प भनिन्छ। शक्तिशाली भूकम्पले धनजनको ठुलो क्षति गर्छ। ज्वालामुखी विस्फोट, ठुला बाँधमा पानी भर्दा र आणविक हतियारको परीक्षणले पनि साना भूकम्प ल्याउन सक्छन्।

नेपालमा किन भूकम्प जान्छ?

दक्षिणको इन्डियन प्लेट उत्तरको युरेसियन प्लेट (तिब्बतको भाग) तर्फ वर्षमा करिब २ सेन्टिमिटरका दरले सरिरहेको छ र युरेसियन प्लेटमुनि घुसिरहेको छ। जिपिएसले नापेअनुसार यो दर मध्य र पूर्वी नेपालमा वर्षमा करिब १.८ सेन्टिमिटर र पश्चिम नेपालमा करिब २ सेन्टिमिटर छ। दुई प्लेट मिल्ने ठाउँको ठुलो फल्ट (मुख्य हिमालयन थ्रस्ट) को माथिल्लो भाग अड्किएर बसेको छ, त्यसैले त्यहाँ वर्षौँसम्म शक्ति जम्मा हुन्छ। शक्ति थेग्न नसकेपछि फल्ट एक्कासि चिप्लिन्छ र ठुलो भूकम्प जान्छ। यही ठक्करले हिमालय पर्वत बनेको हो र अझै अग्लो हुँदै छ।

पश्चिममा पाकिस्तानको सिन्धु नदीदेखि पूर्वमा तिब्बतको ब्रह्मपुत्र नदीको मोडसम्म करिब २,४०० किलोमिटर लामो हिमालय शृङ्खलाको बिचको करिब ८०० किलोमिटर भाग नेपालमा पर्छ। त्यसैले नेपाल भूकम्पको उच्च जोखिम भएको क्षेत्रमा पर्छ।

उद्गमविन्दु (हाइपोसेन्टर, hypocenter): पृथ्वीको सतहमुनि जहाँ चट्टान भाँचिएर भूकम्प सुरु हुन्छ, त्यो विन्दु। सन् २०१५ को गोरखा भूकम्पको उद्गमविन्दु करिब ८ किलोमिटर गहिराइमा थियो।
केन्द्रविन्दु (इपिसेन्टर, epicenter): उद्गमविन्दुको ठिकमाथि पृथ्वीको सतहको विन्दु, जहाँ प्रायः सबैभन्दा पहिले र बलियो कम्पन महसुस हुन्छ। गोरखा भूकम्पको केन्द्रविन्दु गोरखाको बारपाक नजिक थियो।

कहिलेकाहीँ ठुलो भूकम्पअघि साना धक्का आउँछन्। तिनलाई पूर्वकम्पन (फोरशक) भनिन्छ, तर कुन सानो धक्का पूर्वकम्पन हो भन्ने कुरा ठुलो भूकम्प आएपछि मात्र थाहा हुन्छ। सबैभन्दा ठुलो धक्कालाई मुख्य कम्पन (मेन शक) भनिन्छ। त्यसपछि सोही क्षेत्रमा निरन्तर आउने साना भूकम्पलाई पराकम्पन (आफ्टरशक) भनिन्छ। ठुलो भूकम्पका पराकम्पन हप्ता, महिना र वर्षौँसम्म आउन सक्छन्। गोरखा भूकम्पपछि वैशाख २९ (मे १२) मा आएको ७.३ म्याग्निच्युडको भूकम्प पनि यसैको क्रम थियो।

भूकम्प मापन

भूकम्पको कम्पन सिस्मोग्राफ (भूकम्पमापक यन्त्र) ले नाप्छ। पुरानो प्रकारको सिस्मोग्राफमा जमिनमा कसिएको आधार हुन्छ र त्यसमा स्प्रिङले एउटा भारी गह्रौँ वस्तु झुन्ड्याइएको हुन्छ। जमिन हल्लिँदा आधार र त्यससँगै घुम्ने कागजको ड्रम हल्लिन्छन्, तर भारी वस्तु आफ्नो जडत्वले गर्दा लगभग स्थिर रहन्छ। त्यसमा जोडिएको कलमले घुमिरहेको कागजमा कम्पनको रेखा कोर्छ। यस रेखालाई सिस्मोग्राम भनिन्छ। आजका सिस्मोमिटरले यही कुरा विद्युतीय रूपमा नापेर कम्प्युटरमा पठाउँछन्। धेरै स्टेसनका अभिलेख मिलाएर भूकम्पको म्याग्निच्युड, उद्गमविन्दु र केन्द्रविन्दु पत्ता लगाइन्छ।

भूकम्प दुई तरिकाले नापिन्छ:

• क.म्याग्निच्युड: उद्गमविन्दुमा भूकम्पले कति शक्ति निकाल्यो भन्ने नाप। एउटा भूकम्पको एउटै म्याग्निच्युड हुन्छ। पहिले चार्ल्स रिक्टरको स्केल प्रयोग हुन्थ्यो; अहिले ठुला भूकम्पका लागि मोमेन्ट म्याग्निच्युड प्रयोग गरिन्छ, तर सञ्चार माध्यमले अझै “रिक्टर स्केल” भन्ने गर्छन्।
• ख.तीव्रता: कुनै ठाउँमा कम्पन कति बलियो महसुस भयो र त्यसले कति क्षति गर्‍यो भन्ने नाप। यो ठाउँअनुसार फरक हुन्छ।

भूकम्पले कति क्षति गर्छ भन्ने कुरा म्याग्निच्युड, केन्द्रविन्दुबाट कति टाढा, कति गहिराइमा, जमिनको बनावट (नरम माटोमा बढी हल्लिन्छ) र घर कति बलियो बनेको छ भन्ने कुरामा भर पर्छ।

म्याग्निच्युड एक अङ्कले बढ्दा सिस्मोग्राममा तरङ्ग १० गुणा अग्लो हुन्छ र निस्कने शक्ति करिब ३२ गुणा हुन्छ। त्यसैले ५ म्याग्निच्युडभन्दा ६ म्याग्निच्युडको भूकम्प करिब ३२ गुणा शक्तिशाली हुन्छ। ५ भन्दा ७ म्याग्निच्युडको भूकम्पमा तरङ्ग १० × १० = १०० गुणा अग्लो हुन्छ र शक्ति ३२ × ३२ = १,०२४, अर्थात् करिब १,००० गुणा हुन्छ।

नेपालमा भूकम्प मापनको पहिलो स्टेसन सन् १९७८ (वि.सं. २०३५) मा ललितपुरको फुलचोकी डाँडामा फ्रान्सको सहयोगमा स्थापना गरिएको हो। स्टेसनका आँकडा खानी तथा भूगर्भ विभागअन्तर्गतको राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्र (लैनचौर, काठमाडौँ) र सुर्खेतको बीरेन्द्रनगर भूकम्प मापन केन्द्र मा अभिलेख हुन्छन्। सन् १९९८ सम्म २१ ओटा भूकम्प मापन स्टेसन बनेका थिए र वि.सं. २०७२ को भूकम्पपछि थप स्टेसन थपिएका छन्। जिपिएस स्टेसनले प्लेट कति सर्दै छ भन्ने पनि नाप्छन्। (स्रोत: राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्र)

भूकम्प र त्यसको क्षतिबाट सुरक्षित हुने उपाय

भूकम्प रोक्न सकिँदैन र यसको ठिक समय पहिले नै भन्न पनि सकिँदैन, तर यसबाट हुने क्षति धेरै घटाउन सकिन्छ। अधिकांश मानिस भूकम्पले होइन, भत्किने घर र संरचनाले मर्छन्। त्यसैले जनचेतनासँगै राष्ट्रिय भवन निर्माण संहिता पालना गरी भूकम्प प्रतिरोधी घर बनाउनु सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो। यी सावधानी अपनाउनुपर्छ:

• क.आपत्कालीन झोला: एक दुई दिनलाई पुग्ने चिउरा, चाउचाउजस्ता सुक्खा खाना, पिउने पानीका बोतल, टर्च, सिट्ठी, औषधी र परिचयपत्र भएको झोला सधैँ तयार राख्ने।
• ख.भूकम्प प्रतिरोधी संरचना: भवन निर्माण संहिताअनुसार, प्राविधिकको सल्लाहमा घर बनाउने; पुराना घर बलियो बनाउने।
• ग.चर्किएका घरमा नबस्ने: चर्किएका वा भत्किन लागेका घर र संरचनाभित्र नबस्ने।
• घ.घुँडा टेक्ने, टाउको छोप्ने, समाउने: भूकम्पका बेला बलियो टेबुल, खाट वा डेस्कमुनि घुँडा टेकेर टाउको छोप्ने र खुट्टा समाउने; कम्पन रोकिएपछि बिस्तारै सुरक्षित खुला ठाउँतिर जाने।
• ङ.बिजुली र ग्यास: कम्पन रोकिएपछि बिजुली र ग्यासको स्विच बन्द गर्ने।
• च.उद्धार र सूचना: आपतमा परेकालाई सहयोग गर्ने, उद्धारमा सघाउने र सूचनाका लागि रेडियोजस्ता सञ्चार माध्यम सुन्ने।
• छ.पछिका जोखिम: भूकम्पपछि आगलागी, पहिरो, ढुङ्गा खस्ने र बाढीजस्ता जोखिम पनि हुन सक्छन्; सावधान रहने।

अभ्यास

पृथ्वीको कुनै भाग वा सम्पूर्ण पृथ्वीलाई निश्चित नापोमा घटाएर कागज वा अरू सतहमा उतारिएको चित्रलाई नक्सा भनिन्छ। नक्सा भौगोलिक र राजनीतिक तथ्य देखाउने माध्यम पनि हो। दिशा, सङ्केत र नापो (स्केल) नक्साका तीन आधारभूत तत्त्व हुन्; यसका साथै नक्सामा शीर्षक पनि हुनुपर्छ। हातले खुला रूपमा कोरिएको नक्सामा दिशा र सङ्केत मात्र देखाउन सकिन्छ, नापो प्रयोग गर्न सकिँदैन।

नक्सामा सङ्केतको सहायताले सिमाना, भूस्वरूप, उचाइ, वनस्पति, बस्ती, खनिज, वन, माटो, जनसङ्ख्याको वितरण, धार्मिक स्थल र सम्पदा, बाली र उत्पादन तथा विकासका पूर्वाधार सजिलै देखाउन सकिन्छ। आज भौगोलिक सूचना र तथ्याङ्क प्रस्तुत गर्न नक्सा बनाउने सिप सबैलाई चाहिन्छ। नक्सा बनाउने सिप वा कलालाई कार्टोग्राफी (नक्साङ्कन कला) भनिन्छ। नक्सामा प्रयोग गरिने सङ्केत अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा प्रचलित हुनुपर्छ, ताकि जोसुकैले पढ्न सकोस्। नक्सामा देखाइएको सूचना र नापोका आधारमा नक्साको वर्गीकरण गरिन्छ।

नक्सा उतार्ने केही विधि

• क.स्वतन्त्र नक्साङ्कन विधि: वास्तविक नक्सा हेर्दै आफ्नै हातले कापीमा उतार्ने तरिका। यसमा कुनै वास्तविक नापो हुँदैन। विद्यालयमा यो विधि सबैभन्दा बढी प्रयोग हुन्छ।
• ख.टेम्प्लेट विधि: नक्सालाई बाक्लो कागज वा काठमा उतारेर काटिन्छ र त्यसको किनारामा कलम घुमाएर नक्सा बनाइन्छ। काटिएका उठेका नक्सा छोएर बुझ्न सकिने भएकाले दृष्टिविहीन विद्यार्थीको पढाइमा पनि प्रयोग गरिन्छ।
• ग.ग्राफिक (जाली) विधि: वास्तविक नक्सामाथि वर्गाकार जाली कोरिन्छ र कापीमा उस्तै वा ठुलो-सानो जाली कोरेर हरेक वर्गमा पर्ने रेखा मिलाउँदै उतारिन्छ। जालीको आकार बदलेर नक्सा ठुलो वा सानो बनाउन सकिन्छ।
• घ.कार्बन विधि: नक्साको मुनि कार्बन पेपर र त्यसमुनि सादा कागज राखी नक्साका रेखामाथि पेन्सिलले कोर्दा मुनिको कागजमा नक्सा छापिन्छ।
• ङ.ट्रेसिङ विधि: पारदर्शी ट्रेसिङ पेपर नक्सामाथि राखी तलका रेखा हेर्दै कोरिन्छ र पछि अर्को कागजमा सारिन्छ।
• च.जिपिएस विधि: जिपिएस यन्त्र लिएर ठाउँठाउँमा पुगी अक्षांश, देशान्तर र उचाइ नापेर सर्वेक्षण गरिन्छ र ती विन्दु जोडेर नक्सा बनाइन्छ।
• छ.जिआईएस विधि: जिआईएस सफ्टवेयरमा भूउपग्रहबाट खिचिएका तस्बिर र सर्वेक्षणका आँकडा राखेर कम्प्युटरमा नक्सा बनाइन्छ।

प्रविधि र उपकरणको विकासले नक्सा बनाउने काममा ठुलो फड्को मारेको छ, तैपनि पढाइमा स्वतन्त्र नक्साङ्कन विधि बढी चलेको छ।

नेपालको नक्सा कोर्ने तरिका

नेपालको नक्सा स्वतन्त्र रूपमा कोर्ने एउटा तरिका यस्तो छ:

चरण १. नेपाल आयतकार छ: पूर्व-पश्चिम लामो र उत्तर-दक्षिण साँघुरो।
चरण २. नेपाल पश्चिमबाट पूर्वतर्फ ढल्केको छ।
चरण ३. नेपाल पश्चिममा अलि फराकिलो छ र पूर्वतर्फ साँघुरिँदै गएको छ।
चरण ४. नेपाल अर्धचन्द्राकारजस्तो, बिचको भाग उत्तरतर्फ बाङ्गिएको छ।
चरण ५. उत्तरी सिमानामा पश्चिमबाट क्रमशः लिम्पियाधुरा-लिपुलेक, मुस्ताङ, लाङटाङ, गौरीशङ्कर, सगरमाथा र कञ्चनजङ्घाका भाग बाहिर निस्केका छन्। पूर्वमा पाँचथर र दक्षिणमा विराटनगर, जनकपुर, चितवन, भैरहवा र धनगढी नजिक सिमाना भित्रतिर पसेको छ।

यसरी पटकपटक अभ्यास गर्दा नेपालको रेखाङ्कित नक्सा कोर्न सकिन्छ। ग्राफमा जाली बनाएर पनि नक्सा उतार्न सकिन्छ। यस्तै तरिकाले विभिन्न महादेशका नक्सा पनि उतार्न सकिन्छ।

नक्साका सङ्केत

नक्सामा विशेष अर्थ दिने चिह्नलाई सङ्केत भनिन्छ। सङ्केतका माध्यमबाट थोरै ठाउँमा धेरै कुरा देखाउन र पढ्न सकिन्छ। आजको संसारमा नक्साको प्रयोग र उपयोगिता बढ्दो छ। नक्सामा प्रयोग गरिने केही सङ्केत तल दिइएका छन्:

अभ्यास

विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै नक्सा बनाउने र पढ्ने काममा नयाँ प्रविधि आएका छन्। यिनले नक्सा बनाउन सजिलो, छिटो र सही बनाएका छन्। आज मोबाइलमा नक्सा खोलेर बाटो खोज्नु यसैको उदाहरण हो। तीमध्ये केही यस्ता छन्।

क. भौगोलिक सूचना प्रणाली (जिआईएस)

पृथ्वीका ठाउँसँग जोडिएका सूचना र तथ्याङ्कलाई एकै ठाउँमा राख्ने, भण्डार गर्ने, सम्पादन गर्ने, विश्लेषण गर्ने र नक्साका रूपमा देखाउने कम्प्युटर प्रणालीलाई भौगोलिक सूचना प्रणाली (Geographic Information System, GIS) भनिन्छ। यसले कम्प्युटर र सफ्टवेयरको प्रयोग गर्छ। जिआईएसमा हरेक प्रकारको सूचना छुट्टै तह (लेयर) मा राखिन्छ: सडकको एउटा, नदीको अर्को, बस्तीको अर्को। ती तह एकमाथि अर्को राखेर चाहिएको नक्सा बनाइन्छ। नक्साका हरेक विन्दुसँग त्यसको विवरण जोडिएको हुन्छ: विद्यालयमा थिच्दा त्यसको नाम र विद्यार्थी सङ्ख्या, सडकमा थिच्दा त्यसको चौडाइ। गाउँ, सहर, जिल्ला, प्रदेश र देशका सिमाना देखाउन, बाढी वा पहिरोको जोखिम पत्ता लगाउन र विकासको योजना बनाउन जिआईएस उपयोगी हुन्छ।

ख. भूमण्डलीय अवस्थिति मापन प्रणाली (जिपिएस)

भूउपग्रहको सहायताले कुनै यन्त्र वा सफ्टवेयरबाट पृथ्वीको कुनै ठाउँको अक्षांश, देशान्तर र उचाइ पत्ता लगाउने प्रणालीलाई भूमण्डलीय अवस्थिति मापन प्रणाली (Global Positioning System, GPS) भनिन्छ। संयुक्त राज्य अमेरिकाले सञ्चालन गर्ने जिपिएसका ३० भन्दा बढी भूउपग्रह पृथ्वी परिक्रमा गरिरहन्छन् र आफ्नो स्थान र समयको सङ्केत पठाइरहन्छन्। जिपिएस यन्त्रले कम्तीमा चारओटा भूउपग्रहको सङ्केत आइपुग्न लागेको समय नापेर आफू कहाँ छ भन्ने हिसाब गर्छ। खुला आकाशमुनि मोबाइल फोनको जिपिएस करिब ५ मिटरसम्म सही हुन्छ। रुसको ग्लोनास, युरोपको ग्यालिलियो, चीनको बेइदौ र भारतको नाभिकजस्ता अरू प्रणाली पनि छन् र आजका मोबाइलले धेरैजसो एकैसाथ प्रयोग गर्छन्। जिपिएसबाट नक्सा कोर्न चाहिने आधारभूत तथ्य पाइन्छन्।

ग. गुगल अर्थ

गुगल अर्थ एउटा कम्प्युटर र मोबाइल प्रोग्राम हो। यसमा मुख्यगरी भूउपग्रह र हवाईजहाजबाट खिचिएका तस्बिर जोडेर पृथ्वीलाई ग्लोबजस्तै घुमाएर हेर्न सकिन्छ। महासागर, महादेश, देश, आफ्नो गाउँ, घर र विद्यालयसम्म खोज्न, दुरी नाप्न, पहाडको उचाइ हेर्न र कतिपय ठाउँमा त्रिआयामिक (थ्रीडी) रूपमा हेर्न यो उपयोगी हुन्छ।

स्याफ्रुबेँसी भ्रमणको तयारी

नक्सासम्बन्धी आधुनिक प्रविधि पढिसकेपछि नुवाकोटको विदुरस्थित एउटा विद्यालयका शिक्षकले विद्यार्थीलाई रसुवाको स्याफ्रुबेँसी घुमाउन लैजाने योजना बनाउनुभयो। भ्रमणको अघिल्लो दिन विद्यार्थीले गुगल अर्थ, मोबाइलको नक्सा र जिपिएसको सहायताले यी कुरा पत्ता लगाए:

• क.रसुवा जिल्लाको दिशा, अवस्थिति, राजमार्ग र दुरी, भ्रमणको बाटो र लाग्ने समय।
• ख.स्याफ्रुबेँसीको उचाइ, तापक्रम र भौतिक वातावरण तथा त्यसअनुसार लैजानुपर्ने सामान।
• ग.होटेल, पार्किङ र घुम्ने ठाउँजस्ता सेवा कहाँ छन्।
• घ.बिरामी परे वा दुर्घटना भए नजिकको अस्पताल र एम्बुलेन्स कहाँ पाइन्छ।
• ङ.स्याफ्रुबेँसीमा हुने गतिविधि हेरेर त्यहाँ पुगेपछि के के गर्न सकिन्छ भन्ने योजना।

अभ्यास