परीक्षा अभ्यास

पृथ्वीमा लाखौँ किसिमका जीव छन्। एक एक गरी तिनको अध्ययन गर्न सम्भव छैन। वर्गीकरणमा जीवहरूलाई समानता र भिन्नताका आधारमा समूहमा छुट्याइन्छ। त्यसैले केही समूहको अध्ययनबाट सबै जीवबारे थाहा पाउन सकिन्छ। कुनै नयाँ जीवको समूह थाहा भएपछि त्यसका धेरै विशेषता पनि थाहा हुन्छन्। यसैले नयाँ जीव चिन्न सजिलो हुन्छ। वर्गीकरणबाट हरेक जीवले सबैले मानेको एउटै वैज्ञानिक नाम पाउँछ। जीवहरूबिचको नाता र तिनको क्रमविकास पनि वर्गीकरणबाट थाहा हुन्छ।

दुवैको शरीर चेप्टो थालस भएकाले यी उस्तै देखिन्छन्। Fucus समुद्रमा बस्छ। यसमा राइज्वाइड हुँदैनन् र यसको निसेचन जमिनको पानीको पातलो तहमा भर पर्दैन। त्यसैले यो अल्गी हो। Marchantia भने जमिनमा ओसिलो र छायाँ परेको ठाउँमा बस्छ। यो राइज्वाइडको सहायताले माटोमा अडिन्छ। यसका ग्यामेट एन्थेरिडिया र आर्किगोनियामा बन्छन्। यसको स्पोरोफाइट ग्यामेटोफाइटमाथि नै हुर्कन्छ। निसेचनका लागि यसलाई पानी चाहिन्छ। यी सबै ब्रायोफाइटाका विशेषता हुन्।

फल फूलको ओभरीबाट बन्छ। जिम्नोस्पर्ममा फूल हुँदैन, कोन मात्र हुन्छ। यिनका कोनमा ओभरी हुँदैन: ओभ्युल कोनका कत्लामाथि खुला रहन्छन्। फल बन्ने भाग नै नभएकाले जिम्नोस्पर्ममा फल लाग्दैन र बिउ नाङ्गै रहन्छन्।

वर्ग एउटा मात्र विशेषताबाट होइन, धेरै विशेषता मिलाएर छुट्याइन्छ। गोहीमा सरिसृपका मुख्य विशेषता हुन्छन्। यसको शरीर सुक्खा र कडा कत्लाले ढाकिएको हुन्छ। यो चिसो रगत भएको हुन्छ। यसले फोक्सोबाट सास फेर्छ। यसमा भित्री गर्भाधान हुन्छ र यसले जमिनमा खोल भएका फुल पार्छ। यसमा रौँ, दुध वा प्वाँख हुँदैनन्। चार कोठा भएको मुटु भने अपवाद हो। यस्तो मुटु गोहीका सबैभन्दा नजिकका नातेदार चरामा पनि हुन्छ।

चमेरो उड्छ र ह्वेल पौडिन्छ। तर दुवैमा स्तनधारीका मुख्य विशेषता हुन्छन्। दुवैमा रौँ हुन्छ (ह्वेलमा केही मात्र)। दुवैले बच्चा जन्माउँछन् र दुधको ग्रन्थिबाट दुध चुसाउँछन्। दुवै तातो रगत भएका हुन्छन्। दुवैको मुटुमा चार कोठा हुन्छन् र दुवैले फोक्सोबाट सास फेर्छन्। फरक जीवनशैलीअनुसार अनुकूलन भएकाले यिनको आकार फरक भएको हो। आधारभूत विशेषता साझा भएकाले यी दुवै स्तनधारी वर्गमा पर्छन्।

Riccia ब्रायोफाइटा हो। यो जमिनमा बस्छ। तर यसको भाले ग्यामेट आर्किगोनियमभित्रको अण्डसम्म पानीमा पौडिएर मात्र पुग्न सक्छ। उभयचर जनावर जमिनमा बस्छन् तर प्रजननका लागि पानीमा फर्कनुपर्छ। त्यस्तै Riccia लाई पनि जीवनचक्र पूरा गर्न जमिन र पानी दुवै चाहिन्छ। त्यसैले यसलाई उभयचर बिरुवा भनिन्छ।

तीनैको शरीर वास्तविक जरा, काण्ड र पातमा छुट्टिएको हुन्छ। तीनैमा भास्कुलर तन्तु (जाइलम र फ्लोयम) हुन्छ। यी डिभिजन ट्राकियोफाइटाका विशेषता हुन्। बिउ नहुनु, नाङ्गो बिउ हुनु र फलभित्र बिउ हुनु जस्ता भिन्नताबाट यिनको सबडिभिजन मात्र छुट्टिन्छ: टेरिडोफाइटा, जिम्नोस्पर्म र एन्जिओस्पर्म।

तीनओटा: अल्गी, ब्रायोफाइटा र ट्राकियोफाइटा। (ट्राकियोफाइटालाई फेरि टेरिडोफाइटा, जिम्नोस्पर्म र एन्जिओस्पर्म गरी तीन सबडिभिजनमा बाँडिन्छ।)

• कोष युक्यारियोटिक हुन्छन् र तिनमा सेलुलोजको कोषभित्ता हुन्छ।
• यिनमा हरितकण हुन्छ र यिनले प्रकाश संश्लेषणबाट आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्। त्यसैले यी स्वपोषक हुन्।
• यिनले खाना स्टार्चका रूपमा सञ्चित गर्छन्।
• धेरैजसो बहुकोषीय हुन्छन्। Chlamydomonas जस्ता केही एककोषीय हुन्छन्।
• धेरैजसो एकै ठाउँमा स्थिर रहन्छन् र जीवनभर बढिरहन्छन्।
• यसमा फूल नफुल्ने बिरुवा (अल्गी, ब्रायोफाइटा, टेरिडोफाइटा, जिम्नोस्पर्म) र फूल फुल्ने बिरुवा (एन्जिओस्पर्म) पर्छन्।

• दुवै ट्राकियोफाइटा हुन्: दुवैमा भास्कुलर तन्तु (जाइलम र फ्लोयम) हुन्छ।
• दुवैको शरीर वास्तविक जरा, काण्ड र पातमा छुट्टिएको हुन्छ।
• दुवैमा भ्रूण, सञ्चित खाना र बोक्रासहितको बिउ बन्छ। (दुवै बिउ हुने बिरुवा, स्पर्माटोफाइटा, हुन्।)
• दुवैमा परागकण बन्ने भएकाले निसेचनका लागि पानीको पातलो तह चाहिँदैन।
• दुवैमा स्पोरोफाइट मुख्य बिरुवा हो। ग्यामेटोफाइट एकदमै सानो हुन्छ र कोन वा फूलभित्र लुकेको हुन्छ।
• दुवै स्वपोषक हुन् र दुवैमा धेरै ठुला काठे रुख पाइन्छन्।

केही हदसम्म सम्भव छ तर भरपर्दो हुँदैन। पातबाट केही उपयोगी सङ्केत पाइन्छन्:

• तल खैरा सोरी भएको ठुलो र प्वाँखजस्तो पात, वा निउरोजस्तै गुडुल्किएको कलिलो पात टेरिडोफाइटाको हो।
• सियोजस्ता वा कत्लाजस्ता पात प्रायः जिम्नोस्पर्मका हुन्छन् (सल्लो, देवदार, धुपी)।
• जालीदार वा समानान्तर शिराक्रम भएका फराकिला पात प्रायः एन्जिओस्पर्मका हुन्छन्।

तर पात हेरेर झुक्किन पनि सकिन्छ। जिम्नोस्पर्म Cycas का पात उनिउँका जस्तै ठुला र प्वाँखजस्ता हुन्छन्। सोरी नभएको उनिउँको पात (ट्रोपोफिल) बाट थोरै मात्र कुरा थाहा हुन्छ। केही एन्जिओस्पर्मका पातला हरिया सियो सल्लाका सियोजस्तै देखिन्छन् (Casuarina र कुरिलो; यिनमा ती सियो वास्तवमा पातला हरिया काण्ड हुन्)। केही जिम्नोस्पर्मका पात भने फराकिला हुन्छन् (Ginkgo, Gnetum)। सबडिभिजन बिउ, कोन, फूल र फलका आधारमा छुट्याइन्छ। त्यसैले पक्का हुन यिनलाई नै हेर्नुपर्छ।

• यी ओसिलो र छायाँ परेको ठाउँमा बस्छन्।
• यिनको शरीर वास्तविक जरा, काण्ड र पातमा छुट्टिएको हुन्छ तर फूल र बिउ हुँदैनन्।
• यिनमा भास्कुलर तन्तु (जाइलम र फ्लोयम) हुन्छ।
• उनिउँको काण्ड प्रायः जमिनमुनिको राइजोम हुन्छ। पात ठुला र प्वाँखजस्ता हुन्छन्।
• केही पात (स्पोरोफिल) को तल्लो भागमा सोरी हुन्छन्। सोरीका स्पोरान्जियामा ह्याप्लोइड स्पोर बन्छन्।
• स्पोर हुर्केर सानो र मुटु आकारको ग्यामेटोफाइट (प्रोथ्यालस) बन्छ। प्रोथ्यालसमा भाले र पोथी दुवै ग्यामेट बन्छन्। निसेचनका लागि पानी चाहिन्छ।
• यिनमा अल्टरनेसन अफ जेनेरेसन्स हुन्छ र स्पोरोफाइट प्रबल हुन्छ।
• उदाहरण: उनिउँ, Pteris, Lycopodium, Selaginella, Equisetum।

ठिक होइन। तीन वा छओटा भाग भएका फूल एकदलीयको सामान्य विशेषता हो तर यो पक्का प्रमाण होइन। तेजपात र यसका नातेदारजस्ता केही दुईदलीय बिरुवाका फूलका भाग पनि तीन तीनओटा हुन्छन्। कतिपय फूलका भाग गन्न पनि गाह्रो हुन्छ। त्यसैले रोशनीले धेरै विशेषता जाँच्नुपर्छ: पातको शिराक्रम समानान्तर छ कि जालीदार, जरा गुच्छे छन् कि मूल जरा, काण्डका भास्कुलर बन्डल छरिएका छन् कि घेरामा मिलेका। सबैभन्दा भरपर्दो सङ्केत बिउमा एउटा फक्लेटा छ कि दुईओटा भन्ने हो। धेरैजसो विशेषता मिले मात्र पहिचान भरपर्दो हुन्छ।

• i.समानता: दुवै बहुकोषीय र स्वपोषक बिरुवा हुन्। दुवैमा वास्तविक जरा, काण्ड र पात हुन्छन्। दुवैमा भास्कुलर तन्तु हुन्छ (दुवै ट्राकियोफाइटा हुन्)। दुवैमा बिउ बन्छ। भिन्नता: तलको तालिकामा दिइएको छ।
• ii.सुन्तलामा फूल फुल्ने र यसका बिउ फलभित्र बन्द हुने भएकाले यो एन्जिओस्पर्म (वर्ग दुईदलीय) हो। Cycas मा फूलको सट्टा कोन हुने र यसका बिउ नाङ्गा हुने भएकाले यो जिम्नोस्पर्म हो।
• iii.सुन्तला बढी विकसित छ। यसका फूलले किरालाई आकर्षित गर्छ र किराले परागकणलाई ठ्याक्कै चाहिने ठाउँमा पुर्‍याउँछन्। यसका ओभ्युल ओभरीभित्र सुरक्षित हुन्छन्। यसको फलले बिउलाई जोगाउँछ र फैलाउन पनि मदत गर्छ: जनावरले फल खान्छन् र बिउ टाढा पुर्‍याउँछन्। यी विशेषताको विकास कोन र नाङ्गो बिउभन्दा पछि भएको हो।

(i) का भिन्नता:

D: माछा भर्टिब्रेट (मेरुदण्ड भएको) र जलचर (पानीमा बस्ने) हो।

स्पोन्जमा खाना कोषभित्रै पच्छ। यसलाई अन्तःकोषीय पाचन (intracellular digestion) भनिन्छ। वाटर क्यानल सिस्टमबाट बग्ने पानीसँगै खानाका साना टुक्रा र ब्याक्टेरिया भित्र आउँछन्। भित्री भागका कलर कोष (collar cells) ले कोर्रा हल्लाएर पानी बगाइराख्छ र यी कण समात्छ। हरेक कण खाद्य रिक्तिका (food vacuole) भित्र लगिन्छ र त्यहीँ पच्छ। त्यसपछि घुमन्ते कोष (एमिबोसाइट) ले पचेको खाना अरू कोषसम्म पुर्‍याउँछ। नपचेको फोहोर पानीसँगै ओस्कुलमबाट बाहिर निस्कन्छ।

उनले जनावरका बाहिरी विशेषता ध्यान दिएर हेर्नुपर्छ। डाइकोटोमस कुञ्जीमा जस्तै क्रमैसँग प्रश्न सोध्नुपर्छ:

• क.यसमा मेरुदण्ड छ कि छैन? (भर्टिब्रेटमा टाउको र भित्री अस्थिपञ्जर हुन्छन् र प्रायः चार खुट्टा हुन्छन्।) मेरुदण्ड भए यो कोर्डेटा हो। त्यसपछि यसको वर्ग पनि पत्ता लगाउन सकिन्छ: कत्ला र फिन्स (मत्स्य), ओसिलो छाला (उभयचर), सुक्खा कत्ला (सरिसृप), प्वाँख (पक्षी), रौँ (स्तनधारी)।
• ख.मेरुदण्ड नभए, यसमा खण्ड खण्ड जोडिएका खुट्टा र कडा बाह्य अस्थिपञ्जर छन् कि छैनन्? भए यो आर्थ्रोपोडा हो (किरा, माकुरो, खजुरो)।
• ग.यो मांसपेशीको खुट्टा भएको र कहिलेकाहीँ खोल भएको नरम जनावर हो कि होइन? भए यो मोलस्का हो (शङ्खेकिरा, चिप्लेकिरा)।
• घ.यो जुका हो कि होइन? शरीर घेराले बनेको भए एनिलिडा (गँड्यौला), गोलो, चिल्लो र दुवैतिर चुच्चो भए निमाथेल्मिन्थिस र चेप्टो भए प्लेटिहेल्मिन्थिस हो।

स्पोन्ज, सिलेन्टरेटा र इकाइनोडर्मेटा पानीमा बस्ने भएकाले चउरमा भेटिँदैनन्। माथिको कुञ्जी पनि यसै गरी काम गर्छ।

स्तनधारी ह्वेल सार्क (माछा) भन्दा बढी विकसित छ:

• ह्वेलको मुटुमा चार कोठा हुन्छन्। यसमा धेरै अक्सिजन भएको र कम अक्सिजन भएको रगत छुट्टै रहन्छ। सार्कको मुटुमा दुई कोठा मात्र हुन्छन्।
• ह्वेल तातो रगत भएको हुने भएकाले हिउँजस्तो चिसो पानीमा पनि सक्रिय रहन्छ। सार्क चिसो रगत भएको हुन्छ।
• ह्वेलले फोक्सोबाट हावामा सास फेर्छ।
• ह्वेलले बच्चा जन्माउँछ, बच्चालाई दुध चुसाउँछ र लामो समयसम्म स्याहार गर्छ। त्यसैले यसका धेरै बच्चा बाँच्छन्।
• ह्वेलको मस्तिष्क ठुलो र बढी जटिल हुन्छ।

• i.दुवै फाइलम कोर्डेटा (सबफाइलम भर्टिब्रेटा) मा पर्छन्। चमेरो वर्ग स्तनधारीमा र चील वर्ग पक्षीमा पर्छ।
• ii.समानता: दुवै पखेटामा रूपान्तरण भएका अगाडिका खुट्टाको सहायताले उड्छन्। दुवै तातो रगत भएका हुन्छन्, दुवैको मुटुमा चार कोठा हुन्छन् र दुवैले फोक्सोबाट सास फेर्छन्। असमानता: चमेरोमा रौँ र चीलमा प्वाँख हुन्छ। चमेरोले बच्चा जन्माएर दुध चुसाउँछ भने चीलले फुल पार्छ। (साथै चमेरोमा दाँत हुन्छन् भने चीलमा चुच्चो हुन्छ।)
• iii.पखेटाभित्रका हाड हेर्दा दुवैमा उही हाड पाइन्छन्: पाखुराको एउटा हाड, कुहिनोमुनिका दुई हाड, नाडीका हाड र औँला। हाम्रो हात र ह्वेलको फ्लिपरमा पनि यिनै हाड हुन्छन्। उही हाड साझा भएकाले यी दुवै चार खुट्टा भएको एउटै साझा पूर्वजबाट आएका हुन् भन्ने थाहा हुन्छ। तर दुवैका पखेटा फरक तरिकाले बनेका छन्: चमेरोको पखेटा लामा औँलाबिचको छालाबाट र चीलको पखेटा पाखुराभरिका प्वाँखबाट। यसबाट पुर्खा छुट्टिएपछि हरेक शाखामा उड्ने क्षमता छुट्टाछुट्टै विकसित भयो भन्ने थाहा हुन्छ। हरेक शाखामा पुरानो हात आफ्नै तरिकाले बदलियो।

जीवहरूलाई समानता र भिन्नताका आधारमा समूहमा छुट्याउनुलाई वर्गीकरण भनिन्छ। धेरै पुस्तासम्म जीवहरू सरलबाट जटिल रूपतिर बिस्तारै बदलिँदै जानुलाई क्रमविकास भनिन्छ। यी दुई एकअर्कासँग जोडिएका छन्। धेरै विशेषता साझा भएका जीवलाई एउटै समूहमा राखिन्छ। यिनको विकास केही अघि मात्र एउटै साझा पूर्वजबाट भएकाले यिनमा धेरै विशेषता मिल्छन्। थोरै विशेषता साझा भएका समूह भने धेरै पहिले आफ्नो साझा पूर्वजबाट छुट्टिएका हुन्।
वर्गीकरणबाट क्रमविकासको क्रम पनि थाहा हुन्छ। सबैभन्दा पहिले प्रोक्यारियोट (मोनेरा) आए। त्यसपछि एककोषीय युक्यारियोटिक जीव (प्रोटिस्टा) र अनि बहुकोषीय फन्जाइ, बिरुवा र जनावर आए। भर्टिब्रेटमा मुटुका कोठा दुई (माछा) बाट तीन (उभयचर, सरिसृप) हुँदै चार (पक्षी, स्तनधारी) पुग्छन्। यसबाट बढी विकसित जनावर कम विकसित जनावरबाट विकास भएका हुन् भन्ने थाहा हुन्छ। हरेक जीव कोषले बनेको हुने र हरेक समूहमा अरू समूहसँग केही विशेषता साझा हुने भएकाले सबै जीवको साझा पूर्वज एउटै हो।

चित्र 2.5 हेर्नुहोस्। शब्दमा: वनस्पति जगत् → तीन डिभिजन: अल्गी, ब्रायोफाइटा र ट्राकियोफाइटा। ट्राकियोफाइटा → तीन सबडिभिजन: टेरिडोफाइटा, जिम्नोस्पर्म र एन्जिओस्पर्म। एन्जिओस्पर्म → दुई वर्ग: एकदलीय र दुईदलीय। हरेक समूहमुनि एक दुईओटा उदाहरण लेख्नुपर्छ।

चित्र 2.19 हेर्नुहोस्। शब्दमा: जन्तु जगत् → इन्भर्टिब्रेटका आठ फाइलम (पोरिफेरा, सिलेन्टरेटा, प्लेटिहेल्मिन्थिस, निमाथेल्मिन्थिस, एनिलिडा, आर्थ्रोपोडा, मोलस्का, इकाइनोडर्मेटा) र फाइलम कोर्डेटा। कोर्डेटा → चार सबफाइलम: हेमिकोर्डेटा, युरोकोर्डेटा, सेफालोकोर्डेटा (तीनै मिलाएर प्रोटोकोर्डेटा) र भर्टिब्रेटा। भर्टिब्रेटा → पाँच वर्ग: मत्स्य, उभयचर, सरिसृप, पक्षी र स्तनधारी। हरेक समूहमुनि एक दुईओटा उदाहरण लेख्नुपर्छ।

• i.माछा।
• ii.स्तनधारी बाघ।
• iii.दुवै भर्टिब्रेट हुन्। दुवै चिसो रगत भएका (विषमतापी) हुन्। दुवैको मुटुमा तीन कोठा हुन्छन्। वयस्क अवस्थामा दुवैले फोक्सोबाट सास फेर्छन्। दुवै ओभिप्यारस हुन् (धेरैजसो सर्पले फुल पार्छन्)।
• iv.परेवामा फोक्सोसँग जोडिएका हावाका थैली हुन्छन्। माछामा पनि हावाको थैली (स्विम ब्लाडर) हुन्छ।