परीक्षा अभ्यास

मौरीहरू एउटा रानी, हजारौँ कर्मी र केही भाले भएको ठुलो र व्यवस्थित गोलामा सँगै बस्छन्। यिनीहरूबिच काम बाँडिएको हुन्छ। रानीले फुल पार्छ, भालेले समागम गर्छ र कर्मीहरूले बाँकी सबै काम गर्छन्। यिनीहरू फेरोमोन र नाचबाट एकअर्कासँग कुराकानी गर्छन्। कुनै पनि मौरी एक्लै बाँच्न सक्दैन। कार्य विभाजनसहित यस्तो व्यवस्थित समूहमा बस्ने भएकाले मौरीलाई सामाजिक प्राणी (सामाजिक किरा) भनिन्छ।

मौरीका लागि “चरन” भनेको फूल फुलेका बोटबिरुवा हो। मौरीले पुष्परस र परागकण मात्र खान्छ। पुष्परसबाट मह बनाइन्छ। यी दुवै कुरा मौरीले घारबाट केही किलोमिटरभित्रका फूलबाट बटुल्छ। घार वरिपरि वर्षभरि फूल फुल्ने बाली, रुख र जङ्गली बोट पर्याप्त नभएमा मौरी भोकै पर्छन् र थोरै मह बनाउँछन्। यस्तो अवस्थामा गोला कमजोर हुन्छ वा घार छोडेर अन्तै उडेर जान्छ। त्यसैले मौरीपालनका लागि चरनक्षेत्र चाहिन्छ।

आकाशमा समागम गर्दा भालेको प्रजनन अङ्ग (एन्डोफ्यालस) रानीको शरीरमै अड्किन्छ। रानीबाट छुट्टिँदा यो अङ्ग भालेको शरीरबाट च्यातिएर निस्कन्छ। यसरी पेट च्यातिएकाले भाले केही मिनेटमै मर्छ।

मौरीबाट एकैसाथ धेरै फाइदा हुन्छन्। मौरीले खाना र औषधीका लागि मह दिन्छ। कस्मेटिक्स र मैनबत्ती बनाउने मैन पनि मौरीबाटै पाइन्छ। रोयल जेली, प्रोपोलिस, परागकण र विष पनि मौरीबाटै पाइन्छन्। मौरीले बाली र जङ्गली बोटमा परागसेचन गराएर उब्जनी बढाउँछ र किसानलाई आम्दानी दिन्छ। मौरीको मिलेर काम गर्ने बानी मानिसका लागि नमुना पनि हो। त्यसैले मौरीलाई बहुउपयोगी किरा भनिन्छ।

मौरीको घारमा तीन किसिमका मौरी हुन्छन्: रानी (प्रजननयोग्य पोथी, सामान्यतया एउटा), कर्मी (प्रजनन गर्न नसक्ने पोथी, दशौँ हजार) र भाले (प्रजनन मौसममा केही सय)।

भाले मौरीको काम नप्चियल फ्लाइटमा नयाँ रानीसँग समागम गर्नु (रानीलाई गर्भाधान गराउनु) हो। यसपछि रानीले निसेचित फुल पार्न सक्छ। भालेहरूले घारभित्र ब्रुडलाई न्यानो राख्न पनि मदत गर्छन्।

रानीको फेरोमोन नपाएपछि कर्मीहरूले केही घण्टाभित्रै रानी नभएको थाहा पाउँछन्। यिनीहरू तीन दिनभन्दा कम उमेरका केही कर्मी लार्भा छानेर तिनको प्रकोष्ठ ठुलो बनाउँछन् र तिनलाई रोयल जेली मात्र खुवाउँछन्। यसरी ती लार्भा नयाँ रानी बन्छन्। फुलबाट रानी बन्न करिब 16 दिन लाग्छ। सबैभन्दा पहिले निस्कने नयाँ रानीले आफ्ना प्रतिद्वन्द्वी रानीलाई मार्छ। त्यसपछि ऊ समागमका लागि उड्छ र घारको नियन्त्रण आफ्नो हातमा लिन्छ। त्यतिन्जेल कर्मीहरूले नै घार चलाइरहन्छन्। सानो लार्भा नभएमा केही कर्मीले अनिसेचित फुल पार्न थाल्न सक्छन्। ती फुलबाट भाले मात्र बन्छन्। मौरीपालकले नयाँ रानी नदिएमा यस्तो गोला बिस्तारै सकिन्छ।

रानीले फेरोमोनबाट अरू मौरीलाई नियन्त्रण गर्छ। फेरोमोन रानीको शरीरमा बन्ने रसायन हो। यो विशेष गरी रानीको बङ्गाराछेउका ग्रन्थिमा बन्छ। कर्मीहरूले रानीलाई र एकअर्कालाई चाट्दा र छुँदा यो रसायन पूरै गोलामा फैलिन्छ। रानीको फेरोमोनबाट गोलालाई रानी भएको थाहा हुन्छ। फेरोमोनका कारण कर्मीहरूको अण्डाशय विकास नहुने भएकाले कर्मीहरू फुल पार्दैनन्। कर्मीहरू नयाँ रानी नहुर्काई मिलेर काम गरिरहन्छन्। झुन्ड छुट्टिँदा मौरीहरू यही गन्धका कारण रानीको वरिपरि जम्मा हुन्छन्। समागमका लागि भालेहरू पनि यही गन्धबाट आकर्षित हुन्छन्।

मह छिटो ऊर्जा दिने पोषिलो खाना हो। खोकी लाग्दा र घाँटी दुख्दा आयुर्वेदिक तथा घरेलु औषधीमा मह प्रयोग गरिन्छ। कीटाणु मार्ने भएकाले साना घाउमा पनि मह लगाइन्छ। मिठाइ, केक, रोटी र पेय पदार्थलाई गुलियो बनाउन मह प्रयोग गरिन्छ। कस्मेटिक्स र छालाको हेरचाहमा पनि मह प्रयोग हुन्छ। मह बेचेर किसानले आम्दानी पनि गर्छन्।

रानी घारको सबैभन्दा ठुलो मौरी हो। यो करिब 18–20 mm लामो हुन्छ। यसको लामो पेट खुम्च्याएका पखेटाभन्दा धेरै परसम्म पुग्छ। सबै मौरीको जस्तै रानीको शरीर पनि टाउको, छाती र पेट गरी तीन भागमा विभाजित हुन्छ। शरीरको तुलनामा रानीको टाउको सानो र गोलाकार हुन्छ। टाउकोमा कम्पाउन्ड आँखा, एन्टना र रौँ भएको छोटो सुँड हुन्छन्। छातीमा पोलेन बास्केट नभएका तीन जोडी खुट्टा र दुई जोडी पखेटा हुन्छन्। शरीरको तुलनामा यी पखेटा छोटा देखिन्छन्। पेटभित्र ठुला अण्डाशय, स्पर्म्याथेकी र फेरोमोन बनाउने ग्रन्थि हुन्छन्। पेटको टुप्पोमा चिल्लो र बाङ्गो खिल हुन्छ। रानीमा मैन ग्रन्थि हुँदैन।

कर्मी मौरीहरूले यी काम गर्छन्:

• क.प्रकोष्ठ सफा गर्ने र ब्रुडलाई न्यानो राख्ने
• ख.ठुला लार्भालाई मधुरोटी खुवाउने
• ग.रोयल जेली बनाएर साना लार्भा र रानीलाई खुवाउने
• घ.मैन बनाएर चाका लगाउने र लार्भा तथा महका प्रकोष्ठ बन्द गर्ने
• ङ.पुष्परसबाट मह बनाउने र हावा लगाएर त्यसलाई सुकाउने
• च.घारको रक्षा गर्ने र घुसपैठियालाई चिल्ने
• छ.हावा लगाएर र पानी ल्याएर घार चिसो राख्ने
• ज.पुष्परस, परागकण, पानी र बोटको चोप बटुल्ने
• झ.आवश्यक परेमा नयाँ रानी हुर्काउने

मौरीहरूमा काम पहिले वर्गअनुसार बाँडिन्छ। रानीले फुल मात्र पार्छ र फेरोमोनबाट गोलाको नियन्त्रण गर्छ। भालेले रानीसँग समागम मात्र गर्छ। बाँकी सबै काम कर्मीहरूले गर्छन्। कर्मीहरूबिच भने काम उमेरअनुसार बाँडिन्छ। उमेर बढ्दै जाँदा कर्मीका ग्रन्थि विकास हुँदै जान्छन् र तिनको काम पनि फेरिँदै जान्छ:

• क.1–3 दिन: प्रकोष्ठ सफा गर्ने र ब्रुडलाई न्यानो दिने
• ख.4–6 दिन: लार्भालाई मधुरोटी खुवाउने
• ग.7–11 दिन: रोयल जेली बनाउने र खुवाउने
• घ.12–17 दिन: मैन बनाउने र चाका लगाउने
• ङ.18–20 दिन: घारको रक्षा गर्ने
• च.करिब 21 दिनपछि मृत्युसम्म: पुष्परस, परागकण र पानी बटुल्ने

यो योजना लचिलो हुन्छ। त्यसैले गोलालाई सबैभन्दा बढी चाहिएको काममा मौरी खटाउन सकिन्छ।

मौरीमा कम्प्लिट मेटामर्फोसिस हुन्छ। यसको जीवनचक्र फुल, लार्भा, प्युपा र वयस्क गरी चार अवस्थामा पूरा हुन्छ। चित्र 3.6 मा जस्तै चक्रको चित्र कोर्नुपर्छ।

• क.फुल: रानीले प्रत्येक प्रकोष्ठमा एउटा सेतो फुल पार्छ। फुल पहिले ठाडो उभिन्छ, अनि ढल्किन्छ र पछि ढल्छ। निसेचित फुलबाट पोथी (रानी वा कर्मी) बन्छन् भने अनिसेचित फुलबाट भाले बन्छन्। फुल अवस्था 3 दिनको हुन्छ।
• ख.लार्भा: लार्भा खुट्टा नभएको सेतो किरो हो। यसले निरन्तर खान्छ र पाँच पटक काँचुली फेर्छ। सबै लार्भाले पहिलो 3 दिन रोयल जेली पाउँछन्। त्यसपछि भावी रानीले मात्र रोयल जेली पाइरहन्छ भने अरूले मधुरोटी पाउँछन्। यो अवस्था रानीमा 5.5, कर्मीमा 6 र भालेमा 7 दिनको हुन्छ। त्यसपछि प्रकोष्ठलाई मैनले बन्द गरिन्छ।
• ग.प्युपा: यो नखाने र आराम गर्ने अवस्था हो। यस अवस्थामा पुराना तन्तु नष्ट हुन्छन् (हिस्टोलाइसिस) र खुट्टा, पखेटा, मुखका भाग तथा वयस्कका अङ्ग बन्छन् (हिस्टोजेनेसिस)। यो अवस्था 7.5, 12 वा 14 दिनको हुन्छ।
• घ.वयस्क: रानीमा जम्मा 16 दिन, कर्मीमा 21 दिन र भालेमा 24 दिनपछि वयस्क मौरी मैनको बिर्को काटेर बाहिर निस्कन्छ।

यस प्रक्रियालाई पार्थेनोजेनेसिस भनिन्छ। निसेचन नभएको फुलबाट नयाँ जीवको विकास हुने प्रक्रिया पार्थेनोजेनेसिस हो।

मौरी पुष्परस र परागकण बटुल्न आफ्नो घारबाट केही किलोमिटरसम्म उड्छन्। यिनीहरू आफ्नो पालकको बारीमा मात्र होइन, वरपरका सबै बारीका फूलमा पुग्छन्। एउटा फूलबाट अर्को फूलमा जाँदा मौरीहरूले परागकण बोकेर तोरी, फापर, फलफूलका रुख, तरकारी र दलहनजस्ता बालीमा परागसेचन गराउँछन्। राम्रो परागसेचन भएमा धेरै र भरिला बिउ तथा फल लाग्छन्। त्यसैले एउटा पनि मौरी नपाली छिमेकी किसानको उब्जनी र आम्दानी बढ्छ।

किराले परागकण एउटा फूलबाट अर्को फूलमा पुर्‍याएमा तोरीका फूलमा धेरै र राम्रा बिउ लाग्छन्। मौरीपालकका मौरीले तोरीमा परागसेचन गराइरहेका थिए। मौरी गएपछि बारीमा निकै कम परागसेचक आए। धेरै फूलमा परागसेचन भएन वा आंशिक मात्र भयो। यसरी कम कोसा र बिउ लागेकाले उत्पादन घट्यो। मौरी र बालीले एकअर्कालाई सहयोग गर्छन्। बालीबाट मौरीले पुष्परस र परागकण पाउँछन् भने मौरीबाट बालीमा परागसेचन हुन्छ। यसरी मौरीपालनले कृषि उत्पादन बढाउँछ। वरिपरि फूल फुल्ने बोट राखेर र मौरी नउड्ने बेला मात्र विषादी छर्केर किसान र मौरीपालकले मिलेर काम गरेमा दुवैलाई फाइदा हुन्छ।

• मौरी → पार्थेनोजेनेसिस (अनिसेचित फुल) → भाले मौरी (भाले, ह्याप्लोइड)
• मौरी → गर्भाधान (निसेचित फुल) → रानी मौरी (प्रजननयोग्य पोथी)
• मौरी → गर्भाधान → कर्मी मौरी (प्रजनन गर्न नसक्ने पोथी)