परीक्षा अभ्यास

DDT थुप्रिँदै जाने विष हो। यो नटुक्रिई जनावरको बोसोमा जम्मा हुँदै जान्छ। यसले शत्रुजीवसँगै उपयोगी किरा पनि मार्छ। खाद्यशृङ्खलामा माथि जाँदै गर्दा यो झन् झन् गाढा हुँदै जान्छ (बायोम्याग्निफिकेसन)। यसरी माछा खाने चरा र अरू माथिल्ला परभक्षीलाई विष लाग्छ। पातलो बोक्रा भएका अन्डा पार्ने भएकाले तिनको प्रजनन हुन सक्दैन। खाद्यशृङ्खलाका कुनै जीव मासिँदा तिनमा भर पर्ने अरू जीवमा पनि असर पर्ने भएकाले पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलन बिग्रन्छ।

रासायनिक विषादी विष हुन्। यसले छर्ने मानिसलाई मात्र होइन, खानामा रहेको अवशेष खाने मानिसलाई पनि हानि गर्छ (छालाका रोग, श्वासप्रश्वासका समस्या, क्यान्सर)। यसले मौरी, शत्रुजीवका प्राकृतिक शत्रु जस्ता उपयोगी किरा पनि मार्छ, अनि माटो, नदी तथा भूमिगत पानी प्रदूषित गर्छ। शत्रुजीवमा पनि बिस्तारै विषादी सहन सक्ने क्षमता विकास हुने भएकाले झन् झन् धेरै विषादी प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ। एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन तथा जैविक उपायबाट कम हानि गरी बाली जोगाउन सकिन्छ।

नुनिलो पानीमा साबुन कम घोलिन्छ। खाने नुन हाल्दा साबुन, ग्लिसेरोल र पानीको मिश्रणबाट साबुन छुट्टिएर ठोसका रूपमा माथि आउने भएकाले त्यसलाई छानेर निकाल्न सकिन्छ (साल्टिङ आउट)। ग्लिसेरोल चाहिँ झोलमै रहन्छ।

अचारमा नुन, तेल, भिनेगर वा कागती, मसला जस्ता परिरक्षी हुन्छन्। नुनले खानेकुरा तथा सूक्ष्म जीवबाट पानी तानेर (ओस्मोसिस) सूक्ष्म जीवलाई बढ्न दिँदैन। तेलले हावा छिर्न दिँदैन। भिनेगर तथा कागतीले अचारलाई धेरैजसो सूक्ष्म जीवका लागि अति अमिलो बनाउँछन् भने तोरीको तेल र मसलाले केही सूक्ष्म जीव मार्छन्। यसरी अचार सड्दैन।

BHC: बेन्जिन हेक्जाक्लोराइड (benzene hexachloride)। DDT: डाइक्लोरोडाइफिनाइलट्राइक्लोरोइथेन (dichlorodiphenyltrichloroethane)।

ब्याक्टेरिया, यिस्ट र ढुसीको वृद्धि रोकेर वा ढिलो पारेर खानेकुरालाई सड्न नदिन त्यसमा हालिने पदार्थलाई खाद्य परिरक्षी भनिन्छ। खानेकुरालाई नबिग्रीकन लामो समयसम्म राख्न, त्यसका पोषक तत्त्व, स्वाद र रङ जोगाउन, भण्डारण गरेर टाढाका बजारसम्म पुर्‍याउन तथा मौसमी खानेकुरा वर्षभरि पाउन खाद्य परिरक्षीको प्रयोग गरिन्छ।

प्राकृतिक परिरक्षीमा नुन, चिनी, भिनेगर, तेल आदि पर्छन्। अनुमति दिइएको थोरै मात्रामा प्रयोग गरिने रासायनिक परिरक्षी यी हुन्: सोडियम बेन्जोएट, सर्बेट (पोटासियम सर्बेट), सल्फर डाइअक्साइड र सोडियम मेटाबाइसल्फाइट, नाइट्रेट र नाइट्राइट, BHA (ब्युटाइलेटेड हाइड्रोक्सिएनिसोल), BHT (ब्युटाइलेटेड हाइड्रोक्सिटोल्युइन) तथा क्याल्सियम प्रोपियोनेट।

घाममा सुकाउने (गुन्द्रुक, सुकुटी, सुकेका तरकारी); चिसो ठाउँमा वा पानीमाथि राख्ने; नुन हाल्ने; चिनी वा मह प्रयोग गर्ने; तेल, कागती, भिनेगर, मसलासँग अचार बनाउने; खरानी मिसाउने वा बेसार र तेल मोल्ने; तितेपाती, निम वा चुक प्रयोग गर्ने; धुवाँ लगाउने; फर्मेन्टेसन (गुन्द्रुक, दही)। आधुनिक तरिकामा पास्चराइजेसन, जमाउने र चिस्यान केन्द्र पर्छन्।

बिरुवा, जनावर, ढुसी र लेउ जस्ता सजीवबाट वा परम्परागत तरिकाबाट पाइने परिरक्षीलाई प्राकृतिक खाद्य परिरक्षी भनिन्छ: नुन, चिनी, मह, भिनेगर, तेल, मसला, बेसार, कागती (चुक), निम, तितेपाती।

किन राम्रो: शताब्दियौँदेखि सुरक्षित रूपमा प्रयोग गरिँदै आएका यी परिरक्षीलाई आवश्यक मात्रामा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यिनले हानिकारक अवशेष छोड्दैनन्। कतिपय रासायनिक परिरक्षी (सल्फाइट, नाइट्राइट, BHA) भने धेरै प्रयोग गर्दा एलर्जी, दम वा लामो समयसम्म रहने हानि गराउन सक्छन्। स्थानीय रूपमा पाइने भएकाले प्राकृतिक परिरक्षी सस्ता पनि हुन्छन्। बेसार, लसुन, मसला जस्ता धेरैले स्वाद तथा स्वास्थ्यमा फाइदा पनि थप्छन्। यिनबाट प्रदूषण पनि हुँदैन।

तर निष्पक्ष भएर हेर्दा: प्राकृतिक तरिका हरेक खानेकुरामा मिल्दैनन् (प्याकेटका जुस वा पाउरोटी रासायनिक परिरक्षीबिना छिट्टै बिग्रन्छन्)। धेरै नुन वा चिनी आफैँ पनि स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छ। कानुनी सीमाभित्रका रासायनिक परिरक्षी परीक्षण गरिएका र सुरक्षित मानिएका हुन्छन्। ताजा खाना खानु, सकेसम्म प्राकृतिक तरिका अपनाउनु र लेबल जाँच्नु नै सबैभन्दा राम्रो हो।

रासायनिक विधि:

• इथिलिन ग्यास: फललाई बन्द पकाउने कोठामा राखेर त्यहाँ फल पकाउने प्राकृतिक हर्मोन इथिलिन थोरै मात्रामा छोडिन्छ। नियन्त्रित तापक्रममा एक दुई दिन राख्दा फल पाक्छ। यो सुरक्षित र आधुनिक विधि हो।
• इथेफोन: यो इथिलिन ग्यास छोड्ने एउटा तरल हो। यसलाई फलमा होइन, बन्द पकाउने कोठामा एउटा भाँडामा राखिन्छ। (फललाई इथेफोनमा डुबाउँदा वा फलमा छर्दा अवशेष रहने भएकाले भारतको खाद्य नियमले यसलाई निषेध गरेको छ।)
• क्याल्सियम कार्बाइड: यसका पोका फलका बिचमा राखिन्छन्। ओसिलोपन पाएपछि यसबाट इथिलिनको नक्कल गर्ने एसिटिलिन निस्कन्छ। आर्सेनिक तथा फस्फोरसको अशुद्धता हुने भएकाले यो हानिकारक छ। नेपालको खाद्य नियमावलीले यसले पकाएको फल बेच्न निषेध गरेको छ।

परम्परागत विधि (यसमा फलकै इथिलिन र न्यानोपन थुनिन्छ): जुटको बोरामा बेर्ने; असुरोका पातसँग खाँदेर राख्ने; फल भरेको बोरा खाल्डोमा राखेर माटोले पुर्ने; खोसेला वा परालको बाक्लो तहमा बेर्ने; काँचो फललाई पाकेको फलसँग राख्ने।

1. जीवनाशक विषादी व्यवस्थापन ऐन, 2076 ले अनुमति दिएका विषादी मात्र कृषि प्राविधिकको सल्लाहमा किनेर प्रयोग गर्नुपर्छ। सबैभन्दा खतरनाक (Group IB) विषादी बाली संरक्षण अधिकृतको सिफारिसमा मात्र किन्नुपर्छ।
2. लेबल पढेर त्यसैअनुसार गर्नुपर्छ। काम गर्नेमध्ये सबैभन्दा कम हानिकारक विषादी ठिक मात्रामा प्रयोग गर्नुपर्छ।
3. विषादी छर्दा सुरक्षा पोसाक, मास्क, चस्मा र पन्जा लगाउनुपर्छ। हावा आउने दिशातिर फर्केर छर्नुहुँदैन।
4. छरेपछि तुरुन्तै हात धोएर नुहाउनुपर्छ। उपकरण सफा गर्नुपर्छ, तर पानीका स्रोतछेउ होइन।
5. विषादीलाई लेबल भएका, हावा नछिर्ने भाँडामा, बालबालिकाको पहुँचभन्दा टाढा र खानेकुराबाट अलग राख्नुपर्छ।
6. लेबलमा लेखिएको पर्खनुपर्ने अवधि नबितेसम्म उब्जनी टिप्नु, खानु र बेच्नुहुँदैन।
7. एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन अपनाउनुपर्छ। सबै विषादी विष हुन्, औषधि होइनन् भन्ने कुरा सधैँ सम्झनुपर्छ।

एउटा सामान्य सूची: नुहाउने साबुन, लुगा धुने साबुन, धुलो वा तरल डिटरजेन्ट, स्याम्पु, टुथपेस्ट, भाँडा माझ्ने बार वा तरल, ब्लिचिङ पाउडर, फिनाइल र शौचालय सफा गर्ने पदार्थ (अम्ल), सिसा सफा गर्ने पदार्थ (एमोनिया), ह्यान्ड स्यानिटाइजर; र प्राकृतिक: रिट्ठा, खरानी, कागती।
असर: साबुनको जैविक विच्छेदन हुने भएकाले यसले लामो समयसम्म खासै हानि गर्दैन। डिटरजेन्टले नदीमा फिँज ल्याएर प्रदूषण गर्न सक्छ। यसको फस्फेटले बढाएको लेउले ताल ढाक्दा माछा मर्छन्। ब्लिच र कडा अम्ल वा क्षार भएका क्लिनरले पानीका जीवलाई हानि गर्न सक्छन्। यी क्लिनर एकअर्कामा मिसाउँदा विषालु ग्यास पनि निस्कन्छ (ब्लिचलाई अम्ल वा एमोनिया भएका क्लिनरसँग कहिल्यै मिसाउनुहुँदैन)। प्लास्टिकका पोका र बोतलले प्लास्टिकको फोहोर बढाउँछन्। प्राकृतिक क्लिनरले भने लगभग कुनै हानि गर्दैन।

साबुन सपोनिफिकेसनबाट बनाइन्छ। वनस्पति तेल वा जनावरको बोसोलाई सोडियम हाइड्रोक्साइडको घोलसँग चलाउँदै बाक्लो पेस्ट नबनेसम्म तताइन्छ। यस क्रममा बोसो टुक्रिएर साबुन (त्यसका फ्याटी अम्लको सोडियम लवण) र ग्लिसेरोल बन्छ:
बोसो + सोडियम हाइड्रोक्साइड → साबुन + ग्लिसेरोल, जस्तै:
$$(\text{C}_{17}\text{H}_{35}\text{COO})_3\text{C}_3\text{H}_5 + 3\text{NaOH} \rightarrow 3\text{C}_{17}\text{H}_{35}\text{COONa} + \text{C}_3\text{H}_5(\text{OH})_3$$
त्यसपछि खाने नुन हाल्दा साबुन ठोसका रूपमा छुट्टिन्छ (साल्टिङ आउट)। मिश्रण छान्दा साबुन फिल्टर पेपरमा रहन्छ भने छानिएको झोलमा ग्लिसेरोल हुन्छ। साबुनलाई साँचोमा थिचेर जम्न दिइन्छ। त्यसमा सुगन्ध तथा रङ पनि थप्न सकिन्छ।

पेट्रोलियमका हाइड्रोकार्बनबाट बनाइने संश्लेषित सफा गर्ने पदार्थलाई डिटरजेन्ट भनिन्छ। यसले साबुनजस्तै सफा गर्छ। कडा पानीमा पनि यसले काम गर्छ (साबुनरहित साबुन)। उदाहरण: सोडियम लरिल सल्फेट, सोडियम अल्काइल बेन्जिन सल्फोनेट।

स्वास्थ्य: यसले छाला सुक्खा बनाएर चिलाउन सक्छ। लामो समय सम्पर्कमा रहँदा छालामा डाबर आउन वा छाला पोल्न सक्छ। यो आँखामा पर्दा आँखा पोल्छ भने निल्दा हानिकारक हुन्छ (धुलो साबुन साना बालबालिकाबाट टाढा राख्नुपर्छ)।

वातावरण: पुराना डिटरजेन्ट टुक्रिँदैनथे र नदीमा फिँज ल्याउँथे। आजका धेरैजसो डिटरजेन्टको जैविक विच्छेदन हुन्छ, तर धुलो साबुनको फस्फेटले लेउका लागि मलको काम गर्छ। लेउले ताल ढाकेर माछालाई चाहिने अक्सिजन सिध्याउँछ। डिटरजेन्टको फिँजले माछाका गिल र माटोका सूक्ष्म जीवलाई पनि हानि गर्छ। यसले लुगाको रङ पनि खुइल्याउँछ।

मेरो तर्क: डिटरजेन्ट विशेष गरी कडा पानीमा उपयोगी हुने भएकाले यसको प्रयोग बन्द गर्नुपर्दैन। तर प्याकेटमा लेखिएको मात्रा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ (धेरै हाल्दैमा बढी सफा हुँदैन), फस्फेट नभएको डिटरजेन्ट छान्नुपर्छ, अनि फोहोर पानी सिधै नदी वा खेतमा नपठाई सोक पिट वा प्रशोधन केन्द्रमा पठाउनुपर्छ।

1. किसानलाई एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापनको तालिम दिने: साँच्चै आवश्यक परेमा मात्र, ठिक विषादी, ठिक मात्रामा प्रयोग गर्ने।
2. जैविक विषादी तथा वनस्पतिजन्य झोल प्रयोग गर्ने: निम, झोलमल, लसुन-खुर्सानी; Bt, ट्राइकोडर्मा।
3. पासो प्रयोग गर्ने: पहेँलो टाँसिने कार्ड, फेरोमोन र बत्तीका पासो।
4. प्राकृतिक शत्रु जोगाउने: लेडीबर्ड, माकुरा, भ्यागुता र चरा।
5. खेतीका राम्रा बानी अपनाउने: चक्रीय खेती, मिश्रित खेती, रोग सहन सक्ने जात, रोगी बिरुवा हटाउने, सफा बिउ।
6. कम्पोस्ट र गोबर मलसहितको प्राङ्गारिक खेतीतिर जाने; प्राङ्गारिक तरकारी महँगोमा पनि बिक्छ।
7. विषादी प्रयोग गर्नै परे सुरक्षा पोसाक लगाउने, सुरक्षित भण्डारण गर्ने र बाली टिप्नुअघि पर्खनुपर्ने अवधि पालना गर्ने।
8. विषादी अवशेष परीक्षण, स्वास्थ्य जाँच र सचेतना कार्यक्रमका लागि स्थानीय सरकारलाई अनुरोध गर्ने।

यी उपाय अपनाउँदा गाउँलेको स्वास्थ्य मात्र होइन, गाउँको वातावरण पनि जोगिन्छ।

हानिकारक रसायनले हावा, पानी र माटो बिग्रनुलाई रासायनिक प्रदूषण भनिन्छ। विषादी, मल, डिटरजेन्ट, औद्योगिक फोहोर, प्लास्टिक, धुवाँ र ग्यास यस्ता रसायन हुन्।

कारण: विषादी तथा रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोग; डिटरजेन्ट मिसिएको फोहोर पानी सिधै खोलामा पठाउनु; कारखानाको फोहोर प्रशोधन नगरी छोड्नु; प्लास्टिक लगायत फोहोर जलाउनु; सवारी साधन तथा उद्योगको धुवाँ; फोहोरको जथाभाबी विसर्जन।

असर: मानिसमा रोग (विष लाग्ने, छाला तथा श्वासप्रश्वासका समस्या, क्यान्सर, पानीबाट सर्ने रोग); माछा, मौरी, चरा, माटोका उपयोगी जीवको मृत्यु; थुप्रिँदै जाने रसायनको खाद्यशृङ्खलामा बायोम्याग्निफिकेसन; माटोको उर्वराशक्ति घट्नु; लेउले ताल ढाकिनु; ग्यासबाट अम्लीय वर्षा र विश्वव्यापी उष्णता; पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलन बिग्रनु।

निराकरणका व्यावहारिक उपाय: कम विषादी प्रयोग गर्ने (IPM, जैविक विषादी); कम्पोस्ट तथा गोबर मल प्रयोग गर्ने अनि रासायनिक मल सल्लाहअनुसार मात्र हाल्ने; फस्फेट नभएको डिटरजेन्ट छानेर ठिक मात्रामा प्रयोग गर्ने; फोहोर पानी सोक पिट वा प्रशोधन केन्द्रमा पठाउने; फोहोर छुट्याउने, घटाउने, पुनः प्रयोग र पुनःचक्रण गर्ने; प्लास्टिक कहिल्यै नजलाउने; कारखानाको फोहोर प्रशोधन गरेर मात्र छोड्ने; र सचेतना फैलाउने।

(यो नमुना उत्तर हो। उत्तरमा आफ्नै क्षेत्रमा देखिएका कुरा लेख्नुपर्छ।)

के देखिन्छ: निर्माणस्थल तथा खुला बोराबाट सिमेन्टको धुलो हावामा उड्ने; बाटोछेउ वा नदीमा फालिएका सिसा, सेरामिक्सका टुक्राले मानिस र जनावरलाई काट्ने; प्लास्टिकका झोला, बोतलले ढल थुन्ने, नदीमा तैरिने, थुप्रोमा जलाउँदा विषालु धुवाँ निस्कने; मल बगेर पोखरीमा पुगी पोखरी लेउले हरियो हुने; घर तथा धारा-पँधेराबाट साबुनपानी खोलामा बगेर फिँज देखिने।

कारण: जथाभाबी फोहोर फाल्नु, फोहोर छुट्टाछुट्टै सङ्कलन नहुनु, फोहोर जलाउनु, अत्यधिक मल प्रयोग, सिधै नदीमा जाने ढल तथा सचेतनाको कमी।

व्यवस्थापन: घरमै फोहोर छुट्याउने (कुहिने, पुनःचक्रण हुने, अरू); कुहिने फोहोरबाट कम्पोस्ट बनाउने; प्लास्टिक, सिसा, धातु पुनःचक्रणका लागि कबाडीलाई बेच्ने; सिमेन्ट ढाकेर राख्ने, निर्माणस्थलमा पानी छर्कने; विज्ञको सल्लाहमा मल प्रयोग गर्ने, कम्पोस्ट थप्ने; फोहोर पानीका लागि सोक पिट बनाउने; प्लास्टिक कहिल्यै नजलाउने; नियमित फोहोर सङ्कलन तथा उचित ल्यान्डफिल साइटका लागि नगरपालिकालाई अनुरोध गर्ने।