परीक्षा अभ्यास

• क.भावना
• ख.चन्दन
• ग.सगौरव (‘गौरवका साथ’; कवितामा ‘मान्छेहरू सगौरव हिँड्छन्’ भनेर आएको छ)
• घ.त्याग
• ङ.सर्वोच्च

अनुच्छेदमा यस्ता पर्यायवाची जोडी छन् (यीमध्ये कुनै दुई लेखे पुग्छ):

• मानिस, मानव, मान्छे
• दुध, दुग्ध
• पोसिलो, तागतिलो (‘तागतिला खानेकुरा’)
• उपार्जन, आम्दानी

• उज्यालो–अँध्यारो: बिहानको उज्यालो आएपछि रातको अँध्यारो आफैँ हराउँछ।
• धनी–गरिब: धनी होस् वा गरिब, सबैलाई कानुन बराबर लागु हुन्छ।
• सफल–असफल: पहिलो पटक असफल भए पनि मिहिनेत गर्ने विद्यार्थी अन्त्यमा सफल हुन्छन्।
• आशा–निराशा: बालीमा पानी परेपछि किसानको निराशा आशामा बदलियो।
• उकालो–ओरालो: बिहान उकालो चढ्न गाह्रो भयो, तर साँझ ओरालो झर्न सजिलो भयो।

• असम्भव: अ - सम् - भव; म्भ मा म् र भ दुवै सुनिनुपर्छ।
• उच्च: उच् - च; ‘उच’ मात्र भन्नु हुँदैन, च दोहोरो सुनिनुपर्छ।
• निर्माण: निर् - मा - ण; र् अघिल्लो अक्षरसँग जोडिन्छ।
• संसार: सं - सार; शिरबिन्दुले पहिलो अक्षरलाई नाकबाट उच्चारण गराउँछ, ‘ससार’ भनिनु हुँदैन।
• लालच: ला - लच।
• सदैव: स - दै - व; ऐ लाई ‘अइ’ जस्तो उच्चारण गरिन्छ।
• उद्यत: उद् - यत; द् आधा मात्र।
• यात्रा: यात् - रा।
• आदर्श: आ - दर्श; श लाई स जस्तो उच्चारण गरिन्छ।
• विश्व: बिस् - व; व को उच्चारण ब जस्तो र श को स जस्तो हुन्छ।

• अनुष्टुप् छन्दको एउटा श्लोकमा चार पाउ र हरेक पाउमा आठ अक्षर हुन्छन्।
• चारै पाउको पाँचौँ अक्षर लघु (ह्रस्व) र छैटौँ अक्षर गुरु (दीर्घ) हुन्छ।
• सातौँ अक्षर पहिलो र तेस्रो पाउमा गुरु, दोस्रो र चौथो पाउमा लघु हुन्छ।
• हरेक आठौँ अक्षरपछि यति (विश्राम) हुन्छ।
• ‘उज्यालो यात्रा’ का सबै श्लोकले यो नियम पालना गरेका छन्; कुनै श्लोक लिएर गनेर जाँच्न सकिन्छ (तलको प्रश्न ७ हेर्नुहोस्)।

पङ्क्तिको अन्त्यमा उस्तै ध्वनि दोहोरिने शब्दको जोडी:

• नन्दन – चन्दन
• असम्भव – सब
• सुखी – खुसी
• सौरभ – गौरव
• भरी – छरी
• मनोहर – सुन्दर
• न्यायखातिर – शिर
• सधैँ – तिनै
• चलुँला – बलुँला, खनुँला – बनुँला (अन्तिम दुई श्लोकमा ‘…उँला नि म?’ को दोहोरिने ध्वनि)

अ. पहिलो पङ्क्तिलाई बिचबाट दुई भाग गर्दा पहिलो र दोस्रो पाउ, दोस्रो पङ्क्तिलाई दुई भाग गर्दा तेस्रो र चौथो पाउ बन्छन्: पहिलो पाउ ‘जसका … हाँस्छन्’, दोस्रो पाउ ‘मनमा … भरी’, तेस्रो पाउ ‘जसका … बाँच्छन्’ र चौथो पाउ ‘रातमा … छरी’। हरेक पाउमा आठ अक्षर छन्।

आ. पाँचौँ ह्रस्व वर्ण: पहिलो पाउमा व (भावना), दोस्रोमा गि (रागिनी), तेस्रोमा न्द (जिन्दगी) र चौथोमा द (चाँदनी)।

इ. छैटौँ दीर्घ वर्ण: पहिलो पाउमा ना (भावना), दोस्रोमा नी (रागिनी), तेस्रोमा गी (जिन्दगी) र चौथोमा नी (चाँदनी)।

ई. सातौँ वर्ण क्रमशः: हाँ (गुरु), भ (लघु), बाँ (गुरु), छ (लघु)। यसरी सातौँ अक्षर पालैपालो गुरु र लघु भएको देखिन्छ।

• क.मानिसले मिहिनेत गरेर जुटाएको ज्ञानले धर्तीलाई मनोहर बनाएको छ।
• ख.कर्म गर्नेको जिन्दगी सार्थक र सुन्दर बन्छ; उनीहरू आफ्नो कर्मले सुन्दर निर्माण गर्छन् र संसारमा सम्मानित हुन्छन्। कविताको तेस्रो श्लोकअनुसार उनीहरूको कर्मले आफ्नो र अरूको जिन्दगी हँसिलो र सुखी बनाउँछ।
• ग.सधैँ न्यायका लागि समर्पित हुने मानिसको शिर संसारमा विजयी भएर उँचो हुन्छ भनिएको छ।
• घ.ज्ञान र कर्मलाई मिलाएर संसार सुन्दर बनाउनुपर्छ र न्यायका पक्षमा सधैँ उभिनुपर्छ; त्यस्तो मानिस नै संसारमा सम्मान र सफलता पाउँछ भन्ने सन्देश कवितांशबाट पाइन्छ।

क. सुरुका दुई श्लोकमा कविले कर्म र सङ्कल्पको शक्ति देखाएका छन्। पहिलो श्लोकअनुसार कर्ममा शक्ति भए साधारण जङ्गल पनि स्वर्गको नन्दन वन जस्तो सुन्दर बन्छ, र सयौँपटक घोटिएपछि दाउरो पनि सुगन्धित चन्दन बन्छ। अर्थात् निरन्तर मिहिनेत र सङ्घर्षले साधारण मान्छे पनि गुणी र सम्मानित बन्छ। दोस्रो श्लोकअनुसार उच्च सङ्कल्प भएमा संसारमा केही पनि असम्भव हुँदैन; संसारका सबै महान् मान्छे आफ्नो दृढ सङ्कल्पले नै महान् बनेका हुन्। यी दुई श्लोकले मिहिनेत र अठोटलाई सफलताको मूल आधार मानेका छन्।

ख. कविताअनुसार जीवन सार्थक पार्न यी कुरा गर्नुपर्छ:

• निरन्तर मिहिनेत र उच्च सङ्कल्पका साथ असल कर्म गर्नुपर्छ।
• अरूबाट लिनुभन्दा अरूलाई दिनुमा खुसी हुनुपर्छ।
• ईर्ष्या, द्वेष, लोभ र लालच त्यागेर सबैतिर प्रेम र सद्भाव फैलाउनुपर्छ।
• ज्ञान आर्जन गरेर धर्तीलाई सुन्दर बनाउने काममा लाग्नुपर्छ।
• न्यायका लागि सधैँ समर्पित हुनुपर्छ र अरूका लागि त्याग गर्न तयार हुनुपर्छ।
• अरूमा भर नपरी आफ्नै पौरखले आफ्नो बाटो बनाउनुपर्छ।

ग. कविले असल कर्म, त्याग, प्रेम, ज्ञान र न्यायले भरिएको जीवनलाई आदर्श जीवन यात्रा भनेका छन्। यस्तो यात्रामा हिँड्ने मान्छे अरूलाई दिएर खुसी हुन्छन्, अँध्यारोमा चाँदनी छरेझैँ दुःखीलाई आशा दिन्छन्, उच्च बाटो रोज्छन् र अरूका लागि पनि बाटो बनाउँछन्। उनीहरू लोभलालचबाट टाढा रहन्छन् र न्यायका पक्षमा उभिन्छन्। अन्त्यमा कवि आफैँ पनि चन्द्रमा र सूर्य जस्तै बलेर अरूलाई उज्यालो दिने, आफ्नै पौरखले बाटो खन्ने र आफ्नो जीवनलाई नै सर्वोच्च कविता बनाउने यात्राको कल्पना गर्छन्।

घ. ‘उज्यालो यात्रा’ कविताको मूल भाव हो: असल कर्म, दृढ सङ्कल्प, त्याग, प्रेम, ज्ञान र न्यायप्रतिको समर्पणले मान्छेलाई महान् बनाउँछ र त्यस्ता मान्छे संसारका लागि गौरव र आदर्श बन्छन्। कविले यस्तै उज्यालो जीवन यात्रामा हिँड्न पाठकलाई र आफैँलाई पनि प्रेरित गरेका छन्।

उच्च सङ्कल्प भएमा केही पनि असम्भव छैन। सबै महान् मान्छेहरू सङ्कल्पले नै बनेका हुन्।

गद्यमा कर्ता सुरुमा, क्रियापद अन्त्यमा आउँछ। कवितामा लयका लागि ‘भएमा’ सुरुमा र ‘सब’ अन्त्यमा थियो; गद्यमा तिनलाई सामान्य क्रममा राखिएको छ र ‘सब’ लाई ‘सबै’ बनाइएको छ।

प्रस्तुत श्लोक रामप्रसाद ज्ञवालीको ‘उज्यालो यात्रा’ कविताबाट लिइएको हो। यसमा कविले मान्छेको मनबाट ईर्ष्या र द्वेष हटाउनुपर्ने कुरा गरेका छन्।

ईर्ष्या भनेको अरूको प्रगति देखेर मनमा हुने डाह हो भने द्वेष शत्रुताको भाव हो। यी भावले मान्छेको मन आफैँ जलाउँछन्, सम्बन्ध बिगार्छन् र समाजमा फुट ल्याउँछन्। जसले यी नकारात्मक भाव मनबाट हटाउँछन्, उनको मनमा प्रेम र सद्भावले ठाउँ पाउँछ। फूलले बिनाभेदभाव चारैतिर सुगन्ध फैलाएझैँ यस्ता मान्छेले सबैतिर माया छर्छन्। साथीको सफलतामा डाह गर्नुको सट्टा बधाई दिने विद्यार्थी, जात, धर्म र धनका आधारमा भेदभाव नगर्ने समाजसेवी यस्तै मान्छे हुन्।

यस्ता मान्छेले परिवार, समाज र विश्वलाई नै सुन्दर बनाउँछन्, त्यसैले उनीहरू विश्वकै गौरव बन्छन्। त्यसैले हामीले पनि मनबाट डाह र शत्रुता हटाएर प्रेमको सुगन्ध छर्नुपर्छ।

प्रस्तुत श्लोक रामप्रसाद ज्ञवालीको ‘उज्यालो यात्रा’ कविताको दसौँ श्लोक हो। यसमा कविले उदात्त कर्मले मान्छेलाई आदर्श बनाउने कुरा गरेका छन्।

उदात्त कर्म भनेको आफ्नो मात्र होइन, अरूको र सबैको भलाइ हुने महान् र उदार काम हो। एक दिन असल काम गर्नु सजिलो हुन्छ, तर ‘सधैँ सधैँ’ त्यस्तै काम गरिरहनु कठिन हुन्छ। कविले यही निरन्तरतालाई ‘यात्रा’ भनेका छन्। जसले जीवनभर अरूको सेवा, त्याग र भलाइको बाटो छोड्दैनन्, उनीहरू समाजका लागि उदाहरण बन्छन्; अरूले उनीहरूको जीवन हेरेर सिक्छन्। नेत्ररोगको उपचारमा जीवन बिताएका डा. सन्दुक रुइत वा समाजसेवामा लागेका धेरै नेपाली यस्तै आदर्श मान्छे हुन्।

त्यसैले आदर्श मान्छे बन्न ठुलो पद वा धन होइन, निरन्तर गरिने उदात्त कर्म चाहिन्छ भन्ने यस श्लोकको भाव हो।

‘उज्यालो यात्रा’ कविताअनुसार कर्मशील बन्न सबैभन्दा पहिले उच्च सङ्कल्प चाहिन्छ, किनभने सङ्कल्प भए केही असम्भव हुँदैन। त्यसपछि सयौँपटक घोटिएर दाउरो चन्दन बनेझैँ धैर्य र निरन्तरताका साथ मिहिनेत गर्नुपर्छ; एकपटक असफल हुँदैमा हार मान्नु हुँदैन। कर्मशील मान्छेले आफ्नो ज्ञानलाई कर्मसँग जोड्छ र आफ्नै पौरखले बाटो खन्छ, अरूमा भर पर्दैन। उसले लोभ, लालच, ईर्ष्या र द्वेष त्यागेर अरूको भलाइका लागि काम गर्छ र लिनुभन्दा दिनुमा खुसी हुन्छ। साथै उसले न्यायको बाटो छोड्दैन। यसरी दृढ सङ्कल्प, निरन्तर मिहिनेत, आत्मनिर्भरता, निःस्वार्थ भाव र न्यायप्रतिको समर्पणले मान्छे कर्मशील बन्न सक्छ।

अन्तिम श्लोकमा कविले अरूमा भर नपरी आफ्नै पौरख (मिहिनेत) ले आफ्नो बाटो खन्ने अर्थात् आत्मनिर्भर बनेर आफ्नो जीवनको बाटो आफैँ बनाउने चाहना राखेका छन्। साथै उनी आफैँ ‘सर्वोच्च कविता’ बन्ने अनुमान गर्छन्, अर्थात् आफ्नो जीवनलाई यति सुन्दर, उदात्त र प्रेरणादायी बनाउने चाहना राख्छन् कि मान्छेले उत्कृष्ट कविता पढेझैँ उनको जीवनबाट प्रेरणा लेऊन्। ‘कहिले खनुँला नि म?’, ‘कहिले बनुँला नि म?’ जस्ता प्रश्नले कविको गहिरो चाहना र आत्मसमीक्षा देखाउँछन्।

परिश्रम गर्दा सुरुमा थकाइ र कठिनाइ हुन्छ, तर त्यसबाट मिल्ने सफलता दिगो र सन्तोषजनक हुन्छ। आफ्नै मिहिनेतले पाएको सफलतामा आत्मसम्मान जोडिएको हुन्छ, जुन छोटो बाटो वा अरूको भरमा पाएको सफलतामा हुँदैन। वर्षभरि नियमित पढेको विद्यार्थी परीक्षामा ढुक्क हुन्छ; खेतमा पसिना बगाउने किसानले भरिपूर्ण बाली भित्र्याउँछ। त्यसैले परिश्रमको फल मिठो हुन्छ भन्ने भनाइ साँचो हो।

मानवीय सेवा भनेको बदलामा केही नखोजी दुःखमा परेका मानिसलाई सहयोग गर्नु हो। भूकम्प, बाढी वा महामारीका बेला रगत दान गर्ने, राहत बाँड्ने, बिरामीको हेरचाह गर्ने मान्छेले कसैको ज्यान र आशा जोगाउँछन्। यस्तो सेवाले समाजमा सद्भाव र विश्वास बढाउँछ र सेवा गर्नेलाई पनि गहिरो सन्तोष दिन्छ। स्वार्थ नभएको र सबैको भलाइ गर्ने भएकाले मानवीय सेवाको भावना राख्नु पवित्र कर्म हो; ‘उज्यालो यात्रा’ कविताले पनि लिनुभन्दा दिनुमा खुसी हुने मान्छेलाई विश्वको गौरव भनेको छ।

• अ.गुरुकुल भनेको गुरुको नजिक बसेर, गुरुकै आश्रममा आवासीय रूपमा विद्यार्थीले शिक्षा लिने ठाउँ हो।
• आ.गुरुकुलमा सैद्धान्तिक अध्ययनभन्दा व्यावहारिक अध्ययनलाई बढी प्राथमिकता दिइन्थ्यो।
• इ.गुरु र शिष्य प्रायः सँगसँगै बस्थे र निश्चित समय तालिका हुँदैनथ्यो, त्यसैले जुनसुकै वेलामा पनि औपचारिक कक्षा सुरु हुन सक्थ्यो।
• ई.दीक्षान्तको समयमा गुरुले शिष्यको कठिन परीक्षा लिन्थे। परीक्षाका क्रममा गुरुले शिष्यलाई गोप्य रूपमा नियालिरहन्थे र शिष्यले पार गर्न नसक्ने विघ्न आए मात्र सहयोग गर्न अघि सर्थे। त्यो परीक्षा पूरा गर्न सकेपछि शिष्य दीक्षित हुन्थे।

• अ.पहिलो वाक्यबाट: नाम गुरुकुल (वा गुरु, विद्यार्थी, शिक्षा, स्थान), विशेषण आवासीय र क्रियापद हो।
• आ.‘पढ्’ धातुबाट नाम पढाइ (पढ् + आइ): उसको पढाइ राम्रो छ। क्रियायोगी पढ्दै (पढ् + दै): ऊ पढ्दै हिँड्यो। (‘पढ्दै’ ले ‘हिँड्यो’ क्रिया कसरी भयो भन्ने बताएकाले क्रियायोगीको काम गरेको छ।)
• इ.ह्रस्व इकार भएका शब्द:

• सुरुमा: शिक्षक, शिष्य, सिकाइ, निश्चित, विघ्न
• बिचमा: परिवार, परिपाटी, औपचारिक, व्यावहारिक, सैद्धान्तिक, सान्निध्य
• अन्त्यमा: पनि, अति, अगि

ध्यान दिनुहोस्: पसलेले ‘हजुर’, ‘हवस्’, ‘आउनुहोला’ र ग्राहकले ‘दिनुहोस् न’, ‘धन्यवाद’ जस्ता विनम्र शब्द प्रयोग गरेका छन्।

• क.बिहान सूर्यका किरणको झुल्का परेर हिमालका चुली रातो बन्छन्।
• ख.कोइलीको कण्ठको मधुर स्वर सुन्दा ऊर्जा बल बढ्छ।
• ग.वनका हात्ती, बाघ, बँदेल आदि जनावरलाई उम्दा कलाकार भनिएको हो।
• घ.अनेक भाषा र जाति एकै ठाउँमा गाँसिएर (गुँथिएर) अलङ्कारको माला बन्छ।

सुनाइ पाठ १ अनुसार नेपाल प्रकृति र संस्कृति दुवैले सुन्दर देश हो। बिहान सूर्यको किरण पर्दा हिमालका चुली रातो भएर टल्किन्छन्। भाले बासेर बिहानको स्वागत गर्छ र वनमा मिठा काफल पाक्छन्। झरनाहरू गीतको लयसँगै अमृत जस्तो पानी बगाउँछन् र कोइलीको मधुर स्वरले मनमा ऊर्जा भर्छ। वनमा हात्ती, बाघ, बँदेल जस्ता जनावर कलाकार झैँ रमाउँछन्। यहाँ अनेक भाषा र जातिका मान्छे मालामा गुँथिएका फूल जस्तै सँगै बसेका छन्। पाखा, भिर र फाँट सबै रमणीय छन् र खेतहरू सम्पत्तिका भण्डार छन्। अनेक थरीका भए पनि हामी सद्भावका साथ एक भएर बसेका छौँ। यसरी प्राकृतिक सौन्दर्य र विविधताबिचको एकता नै नेपालको सुन्दरता हो।

• बैठकमा विशेषणले उजुरी गर्छ: ‘गरिब, धनी, नेपाली, दुःखी, सुखी’ जस्ता विशेषण कहिले नामको काम गर्छन्। विशेषणको जवाफ: अगाडि नाम भए विशेषण बन्छन्, नाम नभए आफैँ नामको काम गर्छन् (नेपाली जनता – विशेषण; नेपालीले जित्यो – नाम)।
• सर्वनामको पनि यही समस्या छ: ‘त्यो गयो’ मा सर्वनाम, ‘त्यो केटो आयो’ मा विशेषण।
• माथि, तल, वारि, पारि जस्ता क्रियायोगी नामसँग जोडिँदा नामयोगी बन्छन् (माथि जाऊ – क्रियायोगी; घरमाथि – नामयोगी)।
• ‘र’ कहिले संयोजक, कहिले निपात हुन्छ।
• निष्कर्ष: शब्द आफ्नो मूल वर्गमा भए पनि वाक्यमा सन्दर्भअनुसार अर्को वर्गको काम गर्न सक्छ; यही पदवर्ग विचलन हो।

एउटै शब्द ‘गरिब’, ‘धनी’, ‘सम्पन्न’, ‘विपन्न’ पछाडि नाम हुँदा विशेषण र विभक्ति लिएर एक्लै आउँदा नाम भएका छन्। ‘तल’ नामसँग जोडिँदा नामयोगी र क्रियासँग मात्र आउँदा क्रियायोगी भएको छ।

चौथो श्लोक ‘ईर्ष्याद्वेष हटाएर…’ बाट सुरु हुन्छ।

‘तिनै’ मूलतः सर्वनाम (ती + नै) हो, तर यहाँ पछाडि ‘मान्छेहरू’ नाम आएकाले विशेषणको काम गरेको छ। ‘हटाएर’ कृदन्त हो, जसले मुख्य क्रिया ‘छर्छन्’ भन्दा अघिको काम बताएर क्रियायोगीको काम गरेको छ।

क. सीता र गीता एउटै कक्षामा पढ्छन्। (संयोजक)
यति सानो कुरामा पनि रिसाउनु हुन्छ र? (निपात)
ख. आमा भान्साभित्र खाना पकाउँदै हुनुहुन्छ। (नामयोगी)
पानी पर्न लाग्यो, भित्र आऊ। (क्रियायोगी)
ग. पुल नभएकाले होसियारीसाथ खोला तर। (क्रिया)
म बिहानै उठेँ, तर बस छुटिहाल्यो। (संयोजक)
हजुरआमा दुधको तर निकालेर घिउ बनाउनुहुन्छ। (नाम)
घ. यो मेरो सबैभन्दा मन पर्ने खाना हो। (सर्वनाम)
यो किताब मैले पुस्तकालयबाट ल्याएँ। (विशेषण)
ङ. वृद्धको सेवा गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो। (नाम)
छोराले वृद्ध बुबालाई डोर्‍याएर मन्दिर लग्यो। (विशेषण)

हाम्रो गाउँमा हरेक शनिबार स्वास्थ्य शिविर लाग्छ। त्यहाँ गरिबलाई निःशुल्क औषधी दिइन्छ। शिविर चलाउने डाक्टर आफैँ पनि एउटा गरिब परिवारमा जन्मिएका हुन्। उहाँ भन्नुहुन्छ, “धनीले सहयोग गरे गाउँमा कोही बिरामी बस्नुपर्दैन।” त्यो कुरा सुनेर गाउँका केही धनी व्यापारीले शिविरलाई सहयोग गर्न थाले। त्यो दिनदेखि शिविरमा आउने वृद्धको सङ्ख्या पनि बढ्यो।

यहाँ ‘गरिबलाई’, ‘धनीले’ र ‘वृद्धको’ मा विशेषण शब्द नामको काम गरेका छन्; ‘गरिब परिवार’ र ‘धनी व्यापारी’ मा तिनै शब्द विशेषण छन्। ‘त्यो कुरा’ र ‘त्यो दिन’ मा सर्वनाम ‘त्यो’ विशेषण भएको छ।

मिहिनेत, चिकित्सक र इन्जिनियर मा सुरु र बिच दुवै ठाउँमा ह्रस्व इ छ।

मलाई फुटबल खेल्न निकै मन पर्छ। बिहान विद्यालय जानु अघि म साथीहरूसँग चौरमा अभ्यास गर्छु। हाम्रा शिक्षक भन्नुहुन्छ, “नियमित अभ्यासले मात्र खेल सजिलो हुन्छ।” खेल्दा मिहिनेत, धैर्य र टिमको मिलाप पनि चाहिन्छ। भोलि जिल्लास्तरीय प्रतियोगिता छ र हामी जित्ने आशामा छौँ।

ह्रस्व इ: सुरुमा (बिहान, विद्यालय, शिक्षक, मिहिनेत, जिल्ला, जित्ने, निकै, नियमित, मिलाप), बिचमा (सजिलो, मिहिनेत, नियमित), अन्त्यमा (अघि, पनि, भोलि)।

विद्यार्थी जीवन

बिहानै उठ्छ विद्यार्थी, झोला बोकेर हिँड्दछ
घामको पहिलो ज्योति बाटोमा साथ दिन्छ नि।

साथीसँग मिली खेल्छ, ऊ सधैँ सत्य बोल्दछ
गल्तीबाट सिकी फेरि अगाडि बढ्छ साहसी।

आजको पसिनाले नै उज्यालो भोलि बन्दछ
यही यात्रा सधैँ मेरो, ज्ञान र सिपले भरी।

हरेक पङ्क्तिको अल्पविरामअघि र पछि आठ आठ अक्षर छन्। जाँचेर हेर्नुहोस्: हरेक पाउको पाँचौँ अक्षर लघु र छैटौँ गुरु छ; सातौँ अक्षर पहिलो पाउमा गुरु र दोस्रो पाउमा लघु छ। जस्तै ‘झोला बोकेर हिँड्दछ’ मा पाँचौँ ‘र’ लघु, छैटौँ ‘हिँ’ गुरु (पछाडि ‘ड्द’ संयुक्त अक्षर भएकाले) र सातौँ ‘ड्द’ लघु छ।