परीक्षा अभ्यास

‘एक प्रकारको रुख’ र ‘नपाकेको’ थप दिइएका अर्थ हुन्।

• रोपाइँ: असार पन्ध्रमा गाउँभरिका मान्छे मिलेर रोपाइँ गर्छन्।
• आली: धान रोपेको खेतको पानी नबगोस् भनेर किसानले आली लगाए।
• लाठे: लाठेले कोदालीले खनेर खेतको कुना मिलाए।
• बाउसे: बाउसे गरेर हिलो सम्म्याएपछि मात्र रोपाहारले धान रोपे।
• वादक: रोपाइँमा वादकहरूले पञ्चे बाजा बजाएर रमाइलो थपे।
• भकारो सोहोर्नु: हजुरबुबा बिहानै गोठको भकारो सोहोर्नुहुन्छ।
• जाँतो: आमाले जाँतोमा मकै पिँधेर ढिँडोको पिठो बनाउनुभयो।
• फाँट: वैशाखमा फाँटभरि मकै गोडिँदै थियो।
• मेला: बुबा बिहानै मेलामा जानुभयो र साँझ मात्र फर्कनुभयो।
• कछाड: खेतमा काम गर्दा हिलो नलागोस् भनेर काकाले कछाड कस्नुभयो।

यी मध्ये कुनै पाँच छ शब्द र वाक्य लेखे पुग्छ। ‘अगेनो’, ‘गुन्द्री’, ‘भारी’ पनि गाउँघरको कामसँग जोडिएका शब्द हुन्।

• बिजुली हुनु (सिपालु हुनु): सहरमा दुई वर्ष काम गरेपछि भाइ मोबाइल बनाउन बिजुली भयो।
• उँभो लाग्नु (प्रगति गर्नु): मिहिनेत नगरी कोही पनि उँभो लाग्दैन।
• भोकले भुतुक्क हुनु (धेरै भोक लाग्नु): दिनभरि हिँडेर साँझ घर पुग्दा हामी भोकले भुतुक्क भयौँ।
• कर्के आँखाले हेर्नु (छड्के नजरले हेर्नु): कक्षामा ढिलो आएको साथीलाई शिक्षकले कर्के आँखाले हेर्नुभयो।
• दशा लाग्नु (दुर्भाग्य आउनु): एकपछि अर्को समस्या आउँदा उसलाई दशा लागेको जस्तो भयो।
• चित्त दुखाउनु (मन दुखाउनु): कसैको चित्त दुखाउने गरी बोल्नु हुँदैन।
• अलपत्र पर्नु (सहाराविहीन अवस्थामा पर्नु): हिमपातले बाटो बन्द हुँदा यात्रुहरू बाटोमै अलपत्र परे।

• पिच्चपिच्च: बुढा पिँढीमा बसेर पिच्चपिच्च थुकिरहेका थिए।
• करमकरम: भाइ काँचो काँक्रो करमकरम चपाउँदै थियो।
• किक्लिक्क: सुक्खा रोटी निल्दा घाँटी किक्लिक्क भयो।
• झलक्क: पुरानो फोटो देख्दा बाल्यकालको गाउँ झलक्क सम्झनामा आयो।
• कुरुमकुरुम: बच्चाहरू भटमास कुरुमकुरुम खाँदै थिए।
• मुसुमुसु: उपहार लुकाएर ल्याएकी दिदी मुसुमुसु हाँसिन्।
• पुलुक्क: नाम बोलाउनासाथ उसले पुलुक्क फर्केर हेर्‍यो।

पाँच पाँचओटा लेखे पुग्छ। ‘चरचर’, ‘झमझम’, ‘परपर’, ‘रमरम’, ‘प्याकप्याक्ती’, ‘लडीबुडी’, ‘फाट्टफुट्ट’ पनि एकाङ्कीमा आएका अनुकरणात्मक शब्द हुन्।

• अल्लारे: ‘ल्ला’ मा दुई ल जोडिन्छन्; ‘अलारे’ होइन।
• रोपाइँ: अन्त्यमा ‘इँ’ नाकबाट निस्कन्छ।
• तख्ता: ‘ख्ता’ मा ख र त सँगै।
• झलक्क: ‘लक्क’ मा क दोहोरिन्छ, अन्त्य झट्ट रोकिन्छ।
• काँगियो: ‘काँ’ नाकबाट; ‘गि’ ह्रस्व।
• दाह्री: ‘ह्री’ मा ह र र सँगै; ‘दारी’ होइन।
• घाँटी: ‘घाँ’ नाकबाट, ‘टी’ मा मुर्धन्य ट।
• अलपत्र: ‘त्र’ मा त र र सँगै।
• छट्टु: ‘ट्टु’ मा ट दोहोरिन्छ।
• भुइँ: ‘इँ’ नाकबाट; ‘भुँई’ होइन।

कुनै दश लेखे पुग्छ।

• क.एकाङ्की दरभङ्गा स्टेसनको प्लेटफर्ममा लालबहादुर र जमानसिंहले गर्मीमा हिँड्दै पहाड र गाउँका बारेमा कुरा गरेको घटनाबाट सुरु हुन्छ। जमानसिंह, बतासे र कान्छो गाउँ फर्कन हिँडेपछि एक्लो परेको लालबहादुर मितको बोलावट सुनेर ‘घरको मायाले आएँ’ भन्दै उनीहरूसँगै जाने घटनामा अन्त्य हुन्छ।
• ख.मुख्य पात्र: लालबहादुर र जमानसिंह। सहायक पात्र: बतासे र कान्छो। फेरीवाला गौण पात्र हो।
• ग.सबैभन्दा बढी पटक जमानसिंहले संवाद गरेको छ (करिब चालिस पटक); लालबहादुर त्यसको नजिकै छ।
• घ.जमानसिंहले गाउँ बिर्सिसकेको दाबी गरे पनि उसको मनमा कुवाको पानी र बतासेको सम्झना थियो। बतासे पनि दरभङ्गा आइपुगेकी छिन् भन्ने थाहा पाएपछि र उनले गाउँ फर्कने अडान लिएपछि उसको मनमा ‘यहीँ बस्ने कि मायालुसँग गाउँ फर्कने’ भन्ने द्वन्द्व झन् बढ्यो। त्यसमाथि मित लालबहादुर यहीँ बस्ने अडानमा थियो, उसलाई छाडेर जानु पनि गाह्रो थियो।

• क.यो भनाइ बतासेको हो। उनले जमानसिंहलाई गाउँ फर्कन आग्रह गर्दा यो भनेकी हुन्।
• ख.‘जति पसिना बहाउनुपरे पनि आफ्नै घरबारीमा बहाऔँला, एक गेडा मकै भए पनि आफ्नै माटामा उब्जाउँला।’ र ‘मर्नुपरे पनि बरु आफ्नै देशमा मरौँला।’
• ग.पुर्खाले जुन माटोमा जीवन बिताए, जहाँको चाडपर्व, संस्कृति र परम्परा जोगाए र जहाँ अन्तिम सास फेरे, त्यही माटो, संस्कृति र जिम्मेवारी हामीले पनि जोगाउनुपर्छ भन्ने आशय हो। विदेशमा अर्काको नोकर बनेर आफ्नो पहिचान बिर्सनुको सट्टा आफ्नै देशमा बसेर पुर्खाको परम्परा र भूमिलाई धान्नुपर्छ।
• घ.म यस भावसँग सहमत छु। पहिलो, विदेशमा जति कमाए पनि त्यहाँ हेलाहाँसो, एक्लोपन र अर्काको अधीनमा बस्नुपर्छ; आफ्नै देशमा स्वाभिमानसाथ काम गर्न पाइन्छ। दोस्रो, युवा विदेसिँदा गाउँका खेत बाँझा हुन्छन्, आमाबुबा एक्लिन्छन् र देशको श्रम अर्काकै विकासमा खर्च हुन्छ। तेस्रो, आफ्नै माटामा लगाएको श्रमले परिवार, समाज र देश तीनैलाई फाइदा पुग्छ। तर यसका लागि देशमै रोजगारी र उचित ज्यालाको व्यवस्था हुनु पनि उत्तिकै जरुरी छ।

• क.एकाङ्कीमा गाउँमा दुःख र अभाव भएकाले कमाइको खोजीमा भारत पसेका नेपाली युवाको जीवन देखाइएको छ। उनीहरू त्यहाँ कुल्ली, दरबान, होटेलका भाँडा माझ्ने जस्ता सानो काम गर्छन्, गर्मी र नौलो वातावरण सहन्छन्, तर ‘घर फर्केर के गर्ने’ भन्ने सोचले फर्कँदैनन्। पोक्चे जस्ता बिचौलियाले ‘देश गए सुनकै मान्छे होइन्छ’ भन्ने सपना देखाएर गाउँलेलाई फकाउने र बिचमै छाड्ने चलन पनि देखाइएको छ। यही विषयवस्तुभित्र आफ्नो गाउँ, परिवार र देशप्रतिको माया र स्वाभिमानको भाव पनि बलियो गरी आएको छ।
• ख.

दुवैमा समानता पनि छ: दुवै गाउँको दुःखबाट भागेका छन्, दुवैको मनभित्र घरको माया दबिएको छ र अन्त्यमा दुवै त्यही मायाले फर्कन्छन्।

• ग.एकाङ्की भारतको बिहार राज्यको दरभङ्गा स्टेसनको प्लेटफर्ममा, असार महिनाको बिहानीपख, घटेको छ। प्रत्यक्ष परिवेश त्यहाँको प्रचण्ड गर्मी, फेरीवाला, रेल र यात्री बेन्च हो। पात्रका संवादबाट नेपालको पहाडी गाउँको परिवेश पनि आउँछ: जाँतो, अगेनो, मेलापात, पँधेरो, कुवाको चिसो पानी, ढुङ्गेधारा, रोपाइँ, आली, पञ्चे बाजा, वरपिपलको चौतारी र हिमालको बतास।
• घ.मान्छेले जति टाढा गए पनि र जति कमाए पनि आफ्नो घर, गाउँ र देशको मायाबाट टाढा हुन सक्दैन। विदेशमा अर्काको हेलाहाँसो सहेर बस्नुभन्दा आफ्नै माटामा स्वाभिमानसाथ श्रम गर्नु उत्तम हो। फकाउने र बहकाउने मान्छेको लहैलहैमा लागेर घरबार छाड्नु हुँदैन। आफ्नो माटो, संस्कृति र पुर्खाको परम्परा जोगाउनु हाम्रो कर्तव्य हो भन्ने सन्देश एकाङ्कीले दिन्छ।

यो भनाइ भीमनिधि तिवारीको ‘घरको माया’ एकाङ्कीबाट लिइएको हो। जमानसिंह, बतासे र कान्छो गाउँ फर्कने निर्णय गरेर लालबहादुरलाई पनि सँगै हिँड्न आग्रह गर्दा उसले लामो सास फेर्दै यो भनेको हो।

यसको अर्थ हो: घरको मायाको चुम्बकले फलाम जस्ता तिमीहरूलाई तान्यो, तर म सुन हुँ, मलाई त्यो मायाले तान्न सक्दैन। चुम्बकले फलामलाई तान्छ, सुनलाई तान्दैन भन्ने वैज्ञानिक सत्यको सहायताले लालबहादुरले आफू कमजोर नभएको, भावनामा नबग्ने र आफ्नो निर्णयमा अडिग रहेको देखाउन खोजेको छ।

तर यो दाबी उसको मनको भ्रम थियो। एक्लो परेपछि उसलाई मित र गाउँको सम्झनाले छोयो, र मितको एउटा बोलावटमै ऊ ‘घरको मायाले आएँ’ भन्दै फर्क्यो। यसरी ‘सुन’ भनेको लालबहादुर पनि अन्त्यमा फलाम नै साबित भयो।

त्यसैले यो उपमाले मान्छे जति कठोर देखिन खोजे पनि जन्मभूमि र आफन्तको मायाबाट कोही पनि अछुतो रहन सक्दैन भन्ने भाव व्यक्त गर्छ।

यो भनाइ ‘घरको माया’ एकाङ्कीकी पात्र बतासेको हो। पोक्चेको धोकामा परेर दरभङ्गा पुगेकी बतासेलाई लालबहादुरले यहीँ नोकरी गरेर बस्न भन्दा उनले गाउँ फर्कने अडानसाथ यो भनेकी हुन्।

यसको अर्थ हो: काम गर्नु, दुःख गर्नु र पसिना बगाउनु नै छ भने अर्काको देशमा अर्काको नोकर भएर किन? आफ्नै घरबारीमा श्रम गरौँ। उब्जनी थोरै भए पनि, एक गेडा मकै मात्र फले पनि, त्यो आफ्नै माटाको र आफ्नै मिहिनेतको हुन्छ।

उदाहरणका लागि, विदेशबाट फर्केर गाउँमै तरकारी खेती, कुखुरापालन वा होमस्टे सुरु गरेका धेरै युवाले आफ्नै माटामा राम्रो कमाइ गरेका छन्, र अरूलाई पनि रोजगारी दिएका छन्।

यस भनाइमा श्रमको सम्मान, स्वाभिमान र देशप्रेमको भाव छ। आफ्नै माटामा लगाएको श्रमले परिवार, समाज र देश सबैको उन्नति हुन्छ भन्ने गहिरो सन्देश यसले दिन्छ।

(काठमाडौँको नयाँ बसपार्क। दसैँको अघिल्लो दिन। सुरज कतारबाट भर्खरै फर्केको छ। उसको भाइ रमेश उसलाई लिन आएको छ।)

रमेश: (दौडिँदै आएर) दाइ! दाइ! म यता छु!

सुरज: (झोला भुइँमा राखेर भाइलाई अँगालो हाल्दै) ए रमेश! कति ठुलो भइछस् त! तीन वर्षमा त मभन्दा अग्लो भइछस्।

रमेश: आमाले बिहानैदेखि सेल रोटी पकाउँदै हुनुहुन्छ। बुबा त हिजो रातिदेखि नै आँगनमा बसेर बाटो हेर्दै हुनुहुन्छ।

सुरज: (आँखा पुछ्दै) तीन वर्ष, भाइ। मरुभूमिको गर्मीमा हरेक रात आमाको हातको भात सम्झेर सुत्थेँ। फोनमा हाँस्थेँ, तर फोन राखेपछि रुन्थेँ।

रमेश: (चुप लागेर) हामीलाई थाहा थिएन, दाइ। तपाईँ त सधैँ ‘सन्चै छु’ मात्र भन्नुहुन्थ्यो।

सुरज: (मुस्कुराउँदै) अब भन्नु पर्दैन। अबको दसैँ घरमै, अर्को दसैँ पनि घरमै। कमाएको पैसाले गाउँमै कुखुराको फार्म खोल्छु।

रमेश: (खुसी हुँदै) साँच्चै? म पनि सघाउँछु! हिँड्नुहोस्, बस छुट्छ।

भेटको खुसी (अँगालो, ‘कति ठुलो भइछस्’), लुकाएको पीडा (‘फोन राखेपछि रुन्थेँ’), पश्चात्ताप र सहानुभूति (‘हामीलाई थाहा थिएन’), र भविष्यको आशा (‘गाउँमै फार्म खोल्छु’)। रङ्गनिर्देशनले हरेक भाव कसरी अभिनय गर्ने भन्ने देखाएको छ।

भीमनिधि तिवारीको ‘घरको माया’ एकाङ्की देशप्रेमको भावले भरिएको छ, तर यसमा देशप्रेम भाषणबाट होइन, पात्रका सानासाना सम्झना, संवाद र अन्त्यको निर्णयबाट प्रकट भएको छ।

सम्झनाबाट: गाउँ बिर्सेको दाबी गर्ने लालबहादुर र जमानसिंह नै आमाले जाँतो पिँधेको, बुबाले अगेनामा हुक्का तानेको, कुवाको चिसो पानी र ढुङ्गेधारा सम्झन्छन्। कान्छोलाई बर्खाको रोपाइँ, पञ्चे बाजा र घरको खोलाको पानी सम्झेर रुन मन लाग्छ। यी सम्झनाले देशप्रेम मान्छेको मनको गहिराइमा हुन्छ भन्ने देखाउँछन्।

स्वाभिमानबाट: कान्छो ‘इज्जत फालेर पैसा किन कमाउने’ भन्छ, र बतासे अर्काको देशमा हेलाहाँसो सहेर कमारो बन्न अस्वीकार गर्छिन्। उनको ‘आफ्नै घरबारीमा पसिना बहाऔँला, आफ्नै माटामा मकै उब्जाउँला, आफ्नै खोलाको बगरमा जलौँला’ भन्ने भनाइ एकाङ्कीकै सबैभन्दा बलियो देशप्रेमको स्वर हो। उनी पुर्खाको धर्म र संस्कृति जोगाउने कुरा पनि गर्छिन्।

अन्त्यबाट: सबैभन्दा कठोर देखिने लालबहादुर पनि अन्त्यमा ‘घरको मायाले आएँ’ भन्दै फर्कन्छ। ‘चुम्बक र सुन’ को उपमा उल्टिएर देशप्रेमको चुम्बकले सबैलाई तान्छ भन्ने देखिन्छ। बतासेको गीतको ‘वनका वस्तु पनि साँझ आफ्नै घरको मायाले फर्कन्छन्’ भन्ने भावले यो कुरालाई प्रकृतिसँग जोडेको छ।

एकाङ्कीको देशप्रेम अन्धो छैन; यसले गाउँको गरिबी, एक छाक मकै र एक छाक भोक जस्ता कटु सत्य पनि लुकाउँदैन। त्यसैले यसको सन्देश ‘गाउँ सुखै सुखको ठाउँ हो’ भन्ने होइन, ‘दुःख गर्नुपरे पनि आफ्नै माटामा स्वाभिमानसाथ गरौँ’ भन्ने हो। आज पनि लाखौँ युवा विदेसिइरहेका बेला यो एकाङ्कीको देशप्रेम उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

चित्रमा एउटा गाउँको चौरमा ठुलो रुखको छहारीमुनि केही मान्छे गोलो घेरा बनाएर भुइँमा बसेका छन्। पृष्ठभूमिमा ढुङ्गा र माटाका पक्की घर, टिनका छाना, एउटा परालको कुनिउँ र टाढासम्म फैलिएको बस्ती देखिन्छ। रुखको फेदमा घाँस र झार छन्।

घेरामा पुरुष र महिला दुवै छन्। ढाका टोपी र भेस्ट लगाएका एक जना पुरुष हात हल्लाउँदै केही कुरा सम्झाउँदै छन्, र अरू सबै ध्यान दिएर सुनिरहेका छन्। महिलाहरूले सारी, कुर्था र पछ्यौरा लगाएका छन्; पुरुषहरूले कमिज, सुरुवाल र टोपी। कोही पलेँटी कसेर, कोही घुँडा मोडेर बसेका छन्।

यो गाउँलेहरूको कुनै भेला वा छलफल जस्तो देखिन्छ: खानेपानी, बाटो, बालीनाली वा गाउँको विकासको योजनाबारे कुरा भइरहेको होला। चित्रले गाउँमा सबै मिलेर, आपसमा सल्लाह गरेर निर्णय लिने र एकअर्कालाई सहयोग गर्ने संस्कृति देखाउँछ। ‘घरको माया’ का पात्रले सम्झेको गाउँ पनि यस्तै मिलेर बस्ने गाउँ हो।

‘घरको माया’ का लालबहादुर र जमानसिंह गाउँमा ‘एक छाक मकै, एक छाक भोक’ भएकाले भारत पसेका हुन्; बतासे र कान्छो पोक्चेको ‘सुनकै मान्छे होइएला’ भन्ने सपनाले फकिएर आएका हुन्। यसबाट युवा विदेसिनुका दुई कारण देखिन्छन्: देशमा काम र आम्दानीको अभाव, र विदेशबारेको झुटो सपना।

त्यसैले पहिलो काम देशमै रोजगारी सिर्जना गर्नु हो। कृषिलाई आधुनिक बनाउने, उद्योग र पर्यटन बढाउने, र युवालाई सहुलियत ऋण दिएर स्वरोजगार बनाउनुपर्छ; ‘आफ्नै माटामा उब्जाउँला’ भन्ने बतासेको सपना तब मात्र पूरा हुन्छ। दोस्रो, विद्यालयदेखि नै सिपमूलक शिक्षा दिनुपर्छ, ताकि युवाले गाउँमै सिप प्रयोग गर्न सकून्। तेस्रो, विदेशको यथार्थ, जोखिम र ठगीबारे सचेतना फैलाउनुपर्छ, ताकि कोही पनि पोक्चे जस्ता बिचौलियाको बहकाउमा नपरून्। चौथो, विदेशबाट फर्केकाहरूको सिप र पुँजी गाउँमै लगाउने योजना ल्याउनुपर्छ।

विदेश जानु आफैँमा अपराध होइन, तर विवशताले जानु पर्ने अवस्था अन्त्य हुनुपर्छ। जब युवाले आफ्नै गाउँमा मानसम्मानसाथ बाँच्न पुग्ने आम्दानी पाउँछन्, तब ‘घरको माया’ ले उनीहरूलाई विदेशबाट होइन, विदेश जानुअघि नै रोक्ने छ।

क.

• अ.गुर्जोको लहरा मोटो र गुदीदार हुन्छ, यसका आँख्लाबाट जरा निस्केर हावामा लहरिन्छन्, र यो अर्को रुखको सहारामा माथि चढेर हुर्कन्छ। त्यसैले यसलाई लहरेदार बिरुवा मानिन्छ।
• आ.गुर्जो नेपालको पूर्वदेखि पश्चिमसम्मको भूभागमा पाइन्छ। उत्तरपूर्वी भारत, श्रीलङ्का, म्यानमार, थाइल्यान्ड, भियतनाम, दक्षिणी चीन र मलेसियामा पनि पाइन्छ। यो जस्तोसुकै माटामा हुर्कन सक्छ, तर गर्मी ठाउँमा राम्ररी हुर्कन्छ।
• इ.गुर्जोको उपयोगी अङ्ग लहरा हो। यसको डाँठ कमलपित्त, दम, खोकी, मधुमेह र पुरानो ज्वरो जस्ता रोगमा परम्परागत रूपमा उपयोग गरिन्छ।
• ई.गुर्जोका बिरुवा दुई तरिकाले तयार गरिन्छन्:

• कलमीबाट: फागुन चैततिर आँख्लासहितका करिब एक फिट लामा हाँगा काटेर माटो र बालुवा मिसाएको ड्याङमा अलिकति भाग जमिनमाथि पारेर सुताइन्छ र पानी दिइन्छ। हाँगा सोझै जमिनमा गाडे पनि हुन्छ।
• बिउबाट: असोजदेखि मङ्सिरसम्म पाकेका राता फल टिपेर गुदी हटाई सुकाएपछि बिउ तयार हुन्छ; यसलाई तुरुन्तै छर्न वा भण्डारण गरेर फागुन चैतमा उमार्न सकिन्छ।

नर्सरीका बिरुवा असार साउनमा कुनै रुखको छेउमा सारिन्छन्। बिरुवा सारेको ठाउँमा पानी जम्नु हुँदैन, नत्र गुदीदार काण्ड कुहिन्छ।
ख.

• अ.करण: ‘यसको बोक्रो पातलो हुन्छ।’ → अकरण: ‘यसको बोक्रो पातलो हुँदैन।’
• आ.भूत काल: ‘डाँठको कलमीबाट नै यसका बिरुवा तयार गरिए।’ भविष्यत् काल: ‘डाँठको कलमीबाट नै यसका बिरुवा तयार गरिने छन्।’
• इ.आँख्ला (आँख्लाबाट) र ठाउँ (ठाउँमा)।

• क.आह्लादित
• ख.नेपाली
• ग.खुसियाली
• घ.सिप

• क.नृत्य, गीत र वाद्यवादनको मेल नै सङ्गीत हो।
• ख.सङ्गीतका दुई भाग पूर्वीय र पाश्चात्य सङ्गीत हुन्।
• ग.नौमती बाजामा दुईओटा सनई, दुईओटा दमाहा र ट्याम्को, कर्नाल, झ्याम्टा, नरसिङ्गा र ढोलक एक एकओटा गरी नौओटा बाजा पर्छन्।
• घ.नौमती बाजा समाजका हरेक खुसियालीका अवसरमा, जस्तै बिहे, व्रतबन्ध, चाडपर्व र जात्रामा, बजाइन्छ।

‘छन्’ लाई एकवचन मान्नु अचम्म लाग्न सक्छ। विविषा एक जना मात्र भएकाले वाक्य एकवचनकै हो; मध्यम आदरमा एकवचन र बहुवचनको क्रिया प्रायः उस्तै हुने भएकाले यहाँ ‘छन्’ आएको हो। स्त्रीलिङ्ग झल्काएर ‘विविषा मिहिनेती छिन्’ भन्नु झन् बढी चलनचल्तीको हो।

क. भाइ बिहानै उठ्छन्। उनी नृत्य सिक्न बजारसम्म पुग्छन्। आमाले एक महिनादेखि यस तालिम केन्द्रमा भर्ना गरिदिनुभएको छ। उनले यो कुरा खुसी हुँदै ठुला मामालाई सुनाए।
(मुख्य फेरबदल कर्ता ‘बहिनी’ → ‘भाइ’ र त्यसका क्रिया हो: उठ्छिन् → उठ्छन्, पुग्छिन् → पुग्छन्, सुनाइन् → सुनाए। ‘आमाले ... गरिदिनुभएको छ’ उच्च आदरमा छ, उच्च आदरमा लिङ्गअनुसार क्रिया फेरिँदैन। ‘ठुली माइजू’ लाई पनि पुलिङ्गमा ‘ठुला मामा’ बनाइएको छ; त्यसलाई जस्ताको तस्तै राखे पनि हुन्छ।)

ख. ऊ घर फर्क्यो। उसले घर आउँदा गाउँलेका लागि कोसेली पनि किन्यो। मोटा मान्छेका लागि भनेर चिनी नभएको मिठाई झोलामा राख्यो। घर पुग्नै लाग्दा उसलाई सेता पहाडले स्वागत गर्न लागे झैँ आभास भएछ।
(बहुवचन ‘उनीहरू’ एकवचन ‘ऊ’ भयो, र ‘सँगसँगै’ एक जनासँग नमिल्ने भएकाले हट्यो। ‘उनी’ बनाउने हो भने क्रिया फेरिँदैन, किनभने मध्यम आदरमा एकवचन र बहुवचनको क्रिया उस्तै हुन्छ: उनी घर फर्के।)

ग. तिमी कर्मशील हुन नेपाल आयौ। आफ्नै बारीमा पसिना बगाउन थाल्यौ। मिहिनेतको कारण तिमीले राम्रै कमाइ गर्‍यौ। घरखर्चबाहेकको आम्दानीलाई बैङ्कमा लगेर जम्मा गर्‍यौ।
(‘तपाईँ’ बनाए: तपाईँ ... आउनुभयो, थाल्नुभयो, गर्नुभयो; ‘तँ’ बनाए: तँ ... आइस्, थालिस्, गरिस्। जुन रोजे पनि सबै वाक्यमा उही राख्नुपर्छ।)

घ. तपाईँ आफ्नो काम आफैँ गर्नुहोस्। तपाईँ आफ्नो काम अरूलाई नलगाउनुहोस्। तपाईँ स्वावलम्बी बन्नुहोस्। तपाईँ देशलाई योगदान गर्नुहोस्।

ङ. आमा सखारै उठ्थिन्, जाँतामा कोदो पिँध्थिन्, बुबा रातमा मेलाबाट आएर अगेनाको छेउमा बसेर काँचोपात भुटेको तमाखु सोतेमा खान्थे, त्यही त थियो नि।
(‘उठ्दी हुन्’, ‘खाँदा हुन्’ ले अनुमान जनाउँथे; अभ्यस्त पक्षले पहिले बानीका रूपमा हुने गरेको काम जनाउँछ: उठ्थिन्, पिँध्थिन्, खान्थे।)

हरेक पक्षबाट दुई दुई वाक्य लेखे पुग्छ। अकरणबाट करण बनाउँदा ‘नै’ जस्तो जोड दिने शब्द हटाउनुपर्छ: ‘चल्नै सकेकी छैनन्’ → ‘चल्न सकेकी छन्’।

उच्चारण: चन्द्रविन्दु भएका शब्दमा त्यही स्वर नाकबाट निस्कन्छ: घाँ-स, सँ-गै, ग-एँ, त्य-हाँ। शिरबिन्दु भएका शब्दमा ‘सं’ लाई ‘सङ्’ जस्तै छोटो नाके आवाजसहित बोलिन्छ: सङ्-योग, सङ्-हिता, सङ्-हृत्, सङ्-रचना।

चन्द्रविन्दु: गाउँ, गाउँघर, पँधेरा, भैँसी, आँत, जाँतो, बाँकटे, जुँगा, यहाँ, उहाँ, कहाँ, जहाँ, हाँस्छ, घाँटी, आँगन, पिँढी, ठाउँ, साँझ, सँगै, सँगसँगै, उँभो, भुइँ, रोपाइँ, सक्दिनँ, जान्नँ, जाऔँ, बसौँ, मरूँ, गरौँला, मरौँला, हौँ, पायौँ, तपाईँ, काँचो, काँगियो ...

शिरबिन्दु: हंस, जमानसिंह (‘सिंह’)।

शिरबिन्दु प्रायः तत्सम शब्दमा आउँछ। गाउँले पात्रको कथ्य बोलीमा लेखिएको यो एकाङ्कीमा तत्सम शब्द थोरै भएकाले शिरबिन्दु भएका शब्द ‘हंस’ र पात्रको नाम ‘जमानसिंह’ मात्र भेटिन्छन्, तर चन्द्रविन्दु धेरै छन्।

संयोग भोलि आउला। संविधानको पुस्तक ल्याउला। म त्यो पुस्तक पढूँला। मैले देशको कानुन जान्नुपर्छ। कानुनअनुसार हामी सबै चल्यौँ भने मात्रै मुलुक बन्छ।

• सम्योग → संयोग, सम्बिधान → संविधान: य र व अगाडि शिरबिन्दु; ‘विधान’ मा व।
• भोली → भोलि: ‘भोलि’ मा ह्रस्व इकार।
• पढुला → पढूँला: ‘म’ सँगको सम्भावनार्थ क्रियामा दीर्घ ऊ र चन्द्रविन्दु।
• मैँले → मैले: ‘मैले’ मा चन्द्रविन्दु लाग्दैन।
• देस को → देशको: ‘देश’ तालव्य श; विभक्ति ‘को’ जोडेर।
• जान्नु पर्च → जान्नुपर्छ: संयुक्त क्रिया जोडेर, र ‘छ’।
• कानुन अनुषार → कानुनअनुसार: दन्त्य स, र नामयोगी ‘अनुसार’ जोडेर।

(सन् १९५३ मे २९, बिहान करिब साढे एघार बजे। संसारको सर्वोच्च शिखर सगरमाथाको टुप्पो। चिसो हावा चलिरहेको छ। तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा र न्युजिल्यान्डका एडमन्ड हिलारी भर्खरै शिखरमा पुगेका छन्।)

हिलारी: (हाँफ्दै, वरिपरि हेरेर) तेन्जिङ! अब माथि जाने बाटो छैन। हामी पुग्यौँ!

तेन्जिङ: (खुसीले हिलारीलाई अँगालो हाल्दै) पुग्यौँ, साथी! सगरमाथा आमाले आज हामीलाई काखमा राखिन्।

हिलारी: कति वर्षदेखि कति टोली यहाँ आउन खोजे, कतिले ज्यानै गुमाए। आज हामी दुई यहाँ उभिएका छौँ।

तेन्जिङ: (बरफमा घुँडा टेकेर) म सानैदेखि यो हिमाललाई हेर्दै हुर्केँ। आज मेरो सपना पूरा भयो। (झोलाबाट केही मिठाई निकालेर हिउँमा राख्दै) सगरमाथालाई भेटी चढाउँछु।

हिलारी: (क्यामेरा निकाल्दै) आइस एक्स उठाउनुहोस् त, तेन्जिङ। संसारले यो क्षण हेर्नुपर्छ।

तेन्जिङ: (बञ्चरोमा बाँधिएका झन्डा उचालेर) नेपाल, भारत, बेलायत र संयुक्त राष्ट्रसङ्घ, सबैका झन्डा आज संसारको टुप्पोमा!

हिलारी: धेरै बेर बस्न मिल्दैन, अक्सिजन थोरै छ। तल हाम्रा साथी पर्खिरहेका छन्।

तेन्जिङ: (अन्तिम पटक वरिपरि हेरेर) ठिक छ, जाऔँ। तर आजको दिन संसारले कहिल्यै बिर्सने छैन।

(दुवै बिस्तारै तल झर्न थाल्छन्।)

तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा र एडमन्ड हिलारी सन् १९५३ मे २९ मा बिहान करिब साढे एघार बजे सगरमाथाको शिखरमा पुगेका थिए। उनीहरू शिखरमा करिब पन्ध्र मिनेट बसे। तेन्जिङले शिखरमा मिठाई भेटी राखेका थिए, र हिलारीले खिचेको, बञ्चरोमा झन्डा बाँधेर उभिएका तेन्जिङको फोटो संसारभर चर्चित भयो। संवादका भनाइ कल्पना हुन्, तर मिति, ठाउँ र मुख्य घटना इतिहासअनुसार छन्।