कर्तव्य

लेखक: गुरुप्रसाद मैनाली

गुरुप्रसाद मैनालीको जन्म वि.सं. १९५७ मा भएको थियो। उनले सरकारी सेवामा, धेरैजसो न्याय सेवामा काम गरे र न्यायाधीश पनि भए। सरकारी कामको व्यस्तताबिच उनले जम्मा एघारओटा कथा मात्र लेखे, तर ती कथाले नेपाली कथालाई नयाँ बाटो देखाए। उनको पहिलो कथा ‘नासो’ वि.सं. १९९२ मा ‘शारदा’ पत्रिकामा छापिएको थियो। उनका कथा पछि ‘नासो’ नामको कथासङ्ग्रहमा सङ्कलित भए। धेरै विद्वान् उनलाई नेपालीको पहिलो आधुनिक कथाकार मान्छन्। वि.सं. २०२८ मा उनको निधन भयो।

मैनालीका कथा नेपाली गाउँका हुन्: खेत, अंशबन्डा, मुद्दामामिला, बिहेबारी, सासूबुहारी र दाजुभाइ। उनी गाउँका साधारण मानिसको सुखदुःख सरल, मिठो र उखान टुक्काले भरिएको भाषामा देखाउँछन्। न्यायाधीश भएकाले मुद्दामा फसेका परिवारलाई उनले नजिकबाट देखेका थिए; ‘कर्तव्य’ मा अदालत र ऐनको चर्चा आउनुको एउटा कारण यही पनि हो।

सामाजिक कथा

समाजका रीतिथिति, सम्बन्ध, समस्या र परिवर्तनलाई विषय बनाएर लेखिएको कथालाई सामाजिक कथा भनिन्छ। यस्तो कथाका पात्र हाम्रै वरपरका मानिस जस्ता हुन्छन् र कथाले प्रायः समाजलाई केही सन्देश दिन्छ। ‘कर्तव्य’ मा सम्पत्तिका लागि परिवार फुट्नु, पुरानो र नयाँ पुस्ताबिचको खाडल, धर्म र कानुनबिचको टकराव र अन्त्यमा पारिवारिक कर्तव्यको जित देखाइएको छ।

कथाका पात्र

पात्र	को हुन्
गङ्गाधर	गाउँका मुखिया र तालुकदार, ‘मुखिया बा’; उदार, न्यायप्रेमी; कथाको सुरुमै बित्छन्
मुरलीधर	गङ्गाधरका जेठा छोरा; पण्डित, धर्म र संस्कृतिप्रति श्रद्धालु, ‘मुरली पण्डित’ नामले चर्चित; कथाका प्रमुख पात्र
श्रीधर	कान्छा छोरा; राजनीतिक पार्टीका सदस्य र ग्राम विकासका प्रधान, ‘शर्माजी’; बाबुसँगै बसेका
कमला	मुरलीधरकी पत्नी
शशीधर	श्रीधरका पन्ध्र वर्षका मेधावी छोरा, जसको बिहे हुन्छ
रमा	श्रीधरकी सानी छोरी
दुलहीका बाबु	धनी, प्रतिष्ठित कुटुम्ब; एउटी मात्र छोरीका बाबु
गाउँले	बुढापाका (मुरलीधरको पक्ष), नयाँ ठिटा (श्रीधरको पक्ष), मलामी, जन्ती

कथालाई घटनाका आधारमा आठ खण्डमा बाँडेर हेर्न सकिन्छ।

१. मुखिया बाको निधन

लगातार नौ दिन ज्वरो आएर मुखिया गङ्गाधरको मृत्यु हुन्छ। उनी आफ्नो ठुलो सम्पत्तिलाई ‘जनताको थाती’ भन्थे र आफूलाई त्यसको सञ्चालक मात्र ठान्थे। गरिबको चुलो नबलेको वा सुत्केरी भोकै परेको सुन्नेबित्तिकै अन्नपैसा पठाउँथे; ऋण तिर्ने भाका सोध्नेलाई ‘सके तिर्नू, नसके तिमीहरूकै हो’ भन्थे। उनी बाँचुन्जेल गाउँमा कसैको बिहे, किरियाश्राद्ध वा चाडपर्व पैसाको अभावमा अड्केन। दश गाउँका मानिस अन्याय पर्दा उनकै ढोकामा उजुरी गर्न आउँथे। केटाकेटी ‘मुखिया बा’ भन्दै उनलाई घेर्थे। त्यसैले उनलाई ग्रामपिता भन्नु अत्युक्ति थिएन।

उनको मृत्युलाई लेखकले एकसाथ धेरै उपमाले देखाएका छन्: भोकानाङ्गाका बाबु मरे, बुढाबुढीको टेक्ने लट्ठी भाँचियो, न्यायको बत्ती निभ्यो, अनाथ र अशक्तको आशाको खम्बा ढल्यो, गाउँका ‘धन्वन्तरि’ (आयुर्वेदका देवता, अर्थात् रोग निको पार्ने) अस्ताए। मलामीको लर्को गाउँदेखि खोलासम्म पुग्छ र मानिस भन्छन्: ‘मर्नु त यस्तो मर्नु।’

२. दुई छोरा, दुई संसार

गङ्गाधरका दुई छोरा छन्। जेठा मुरलीधर बिहानै नुहाएर आधा दिन पूजापाठ गर्ने पण्डित हुन्। बाबु झैँ अरूलाई सताउनुलाई महापाप ठान्छन्। धोती, लबेदा, सेतो पटुका, रातो मखमली टोपी र निधारमा चन्दन उनको पहिरन हो; जिल्लाभरि ‘मुरली पण्डित’ नामले चिनिन्छन्। उनी बाबुसँग पहिल्यै छुट्टिएर बेग्लै बस्छन्; उनका दुई छोरी छन्।

कान्छा श्रीधर पार्टीका सदस्य र ग्राम विकासका प्रधान हुन्। दश कक्षासम्म अङ्ग्रेजी पढेका, सुरुवाल र कुर्ता लगाउने, लामो कपाल (बुलबुल) पालेका श्रीधर आधा अङ्ग्रेजी, चौथाइ संस्कृत र चौथाइ नेपाली मिसाएर बोल्छन्, जुन गाउँले चौथाइ मात्र बुझ्छन्। पूजापाठ र टीकालाई दासताको चिनो भन्छन् र आफूलाई जिल्लाकै प्रगतिवादी ठान्छन्। मानिस उनीसँग डराउँछन् वा आशा राख्छन्; उनको सहायता चाहिँ प्रायः धनीको अधियाँ बाली कब्जा गर्ने र साहु र बिर्तावालको लगानी तथा झाराखेताला हडप्ने काममा पुग्छ। जिल्लामा उनी ‘शर्माजी’ भनेर चिनिन्छन्।

लेखकले दुई भाइको रूप, पहिरन, बोली र विश्वास छेउछेउमा राखेर पुरानो र नयाँ पुस्ताको तुलना गरेका छन्; तर उनको व्यङ्ग्यको निसाना श्रीधरको देखावटी आधुनिकता हो, आधुनिकता आफैँ होइन।

३. पिपले खेतको झगडा

छोरा छुट्टिँदा बुढाले ‘पिपले’ नामको सय मुरी धान फल्ने उत्तम खेत आफ्नो जिउनी (आफू बाँचुन्जेलका लागि छुट्याएको भाग) राखेका थिए। क्रिया सकिएको केही दिनपछि त्यही खेतमा विवाद उठ्छ। श्रीधर भन्छन्: बाबु मसँग बसेकाले कानुनअनुसार जिउनी मेरो एक्लै हुन्छ। मुरलीधर भन्छन्: बाले मर्ने बेलामा ‘दुवै छोरा बराबर हुन्, आधा आधा बाँडेर खानू’ भनेर जानुभएको छ।

गाउँमा भेला बस्छ। जुन आँगनमा दश गाउँको न्याय निरोपण हुन्थ्यो, त्यहीँ न्यायाधीशकै छोराको निसाफ गर्न गाउँ जम्मा हुन्छ। गाउँ दुई भागमा बाँडिन्छ: बुढापाका बाबुको अन्तिम आज्ञा मान्नुपर्छ भन्छन् (धर्मको न्याय), नयाँ ठिटा लिखत छैन, कानुनअनुसार जिउनी श्रीधरको हो भन्छन् (ऐनको न्याय)। हल्ला गर्ने ठिटाका सामु बुढापाकाको केही लाग्दैन र सभा टुङ्गो नलागी विसर्जन हुन्छ। लेखक व्यङ्ग्य गर्छन्: भोज होला भनेर गाउँका कुकुर पनि त्यहीँ जम्मा भएका थिए।

४. अदालतमा श्रीधरको जित

मुरलीधर अदालतमा नालिस दिन्छन्। साक्षी बस्दा पनि गाउँ दुई भागमा बाँडिन्छ, र ‘बाले भनेको होइन’ भन्ने ठिटाको सङ्ख्या बढी हुन्छ। श्रीधरले जनक्रान्तिदेखि नै अड्डाखानामा धाक जमाएका छन्; मन नपरे बजारमा पर्चा बाँड्दै हिँड्छन्, त्यसैले अदालतका कर्मचारी पनि उनीसँग झस्कन्छन्। अदालतले मुखले भनेको (बकितम्) भन्दा लेखिएको (लिखितम्) कुरालाई बढी महत्त्व दिन्छ, र कानुन श्रीधरको पक्षमा छ। खेत श्रीधरले पाउँछन्, मुरलीधर हार्छन्।

५. नबोलाइएको बिहे

केही महिनादेखि श्रीधर बिरामी छन्: मन्द ज्वरो (तपनी), खोकी, छाती दुखाइ; शरीर हाडछाला मात्र छ। यस्तैमा जिल्लाकै धनी, प्रतिष्ठित कुटुम्ब आफ्नी एक्ली छोरी पन्ध्र वर्षका शशीधरलाई दिन घरै आउँछ। यति सानो उमेरमा छोराको बिहे गर्न श्रीधरको मन छैन, तर यस्तो कुटुम्ब फर्काउन पनि सक्दैनन्; घरकाले पनि कर गर्छन्। बिहे छिनिन्छ।

वैशाखको एक दिन मुरलीधर पूजाकोठाबाट भाइको घरमा बाजा बजेको सुन्छन्। आँगनमा मण्डप, तोरण, ध्वजा, आफन्तको भिड र पुरोहितको यज्ञ देखिन्छ। दुई कान्लामाथिको सहोदर दाजुभाउजूलाई श्रीधरले बोलाएका छैनन्, दाजुका दुई छोरीलाई पनि डाकेका छैनन्। मुरलीधरको मन अमिलो हुन्छ; स्वर्गीय बाबुको अनुहार सम्झिन्छन् र आँसु झार्दै आफ्नो नित्यकर्मतिर लाग्छन्।

दिउँसो दुलहा अन्माइन्छ। गुलाफी पगरी, रातो दोसल्ला र फूलको माला लगाएर तामदानमा बसेको शशीधरलाई देखेर मुरलीधरको आँखा हर्षले भरिन्छन्: ‘कुलको जेठो सन्तान, मेरो पिण्डपानीको दाता।’ तर जन्तीमा एउटा पनि बुढापाका छैन, सबै अल्लारे ठिटा मात्र; बाबु श्रीधर फलैँचामा पल्टिरहेका छन्।

६. कुकुर र मानिस

मुरलीधर सोच्छन्: बाको यत्रो नाम भएको कुल, त्यत्रो ठुलो घरानमा जन्त जानु छ, र यी ठिटा बाबुबाजेको इज्जत पखाल्न लागे; अब आँखा चिम्लेर बस्नु हुँदैन। उनी कमलालाई दोसल्ला मागेर जन्त जाने तयारी गर्छन्।

यहाँ कथाको सबैभन्दा चर्चित संवाद आउँछ। कमला भन्छिन्: नबोलाईकन त कुकुर पनि नजाओस्। मुरलीधर जवाफ दिन्छन्: कुकुर अज्ञानी पशु भएकाले बोलाएपछि मात्र जान्छ; मानिस ज्ञानी भएकाले मौका हेरेर आफैँ पनि जानुपर्छ। कमलाले खेत खोस्ने भाइको याद दिलाउँदा उनी भन्छन्: मरेपछि त मेरो सम्पत्ति पनि यिनैले खाने हुन्, जिउँदैमा खाए; त्यसको पाप उनैलाई। उनी भाइलाई अँगालो हाल्न होइन, बाबुबाजेको मानमर्यादा जोगाउन जाँदै छन्। घरको एक जना पनि नगए जोरीपारी के भन्लान्, पितृ के ठान्लान्?

७. मण्डपमा जेठाबाबु

चर्को घाममा लौरो टेक्दै एक्लै ओरालो लागेका मुरलीधरलाई देखेर गाउँले छक्क पर्छन्। साँझ दुलहीको घर पुगेर उनी चुपचाप फलैँचामा बस्छन्; भिडमा कसैले चिन्दैन। यज्ञ सुरु भएपछि दुलहीका बाबुले सम्धी खोज्छन्: ‘सम्धी पाल्नुभएको छैन?’ मुरलीधर उठेर ‘म यहीँ छु’ भन्दै मण्डपमा जान्छन्। शशीधर जेठाबाबुलाई ढोग्छ; मुरलीधर उसलाई आशीर्वाद दिएर काखमा तान्छन्।

बाबुको ठाउँमा मुरलीधर बसेको देखेर जन्तीका ठिटा कानेखुसी गर्छन्, तर कन्यापक्षका बुढापाका भन्छन्: त्यस्ता महापुरुषका सन्तानले कर्तव्य किन छोड्थे; यसैलाई त कुलघरान भनिन्छ। पुरोहितले ऋचामन्त्र अशुद्ध पढ्दा मुरलीधर सच्याउँछन् र हरेक विधिमा छोरालाई सिकाउँछन्। भोलिपल्ट दुलही अन्माएर, बुहारीको मुख हेरेर गद्गद भएका मुरलीधर जन्ती गाउँ पुर्‍याउँछन् र दोबाटोमा ‘लौ, घर लगेर भित्र्याओ’ भनेर आफ्नो घरतिर लाग्छन्।

दाजु बिहेमा गएको र सबै विधि कुलपरम्पराअनुसार सम्पन्न भएको सुनेर श्रीधरको आँखा भरिन्छन्। ‘दाजुलाई खानपिन राम्ररी गरायौ?’ भनेर सोध्दा थाहा हुन्छ: एकादशी भनेर पण्डित बाजेले केही खानुभएन, भोकै फर्कनुभयो।

८. पुनर्मिलन

एक महिनापछि शशीधर आएर भन्छ: बाले पिपले खेतको आधा जताबाट मन पर्छ नापेर कमाउनू भन्नुभएको छ। मुरलीधर मुस्कुराउँदै सोध्छन्: ‘आधा खेत मैले कमाए तिमीहरू के खान्छौ नि बा?’ अर्थात् उनलाई खेत चाहिएको थिएन।

पन्ध्र दिनजति पछि रमा रुँदै आउँछे: बालाई व्यथाले च्याप्यो, हजुरलाई बोलाउनुभएको छ। चार वर्षपछि दाजुभाइ आमनेसामने हुन्छन्। श्रीधर दाजुका गोडा समाउँदै रुन्छन्: आफू धेरै दिन नबाँच्ने, जीवनभर दाजुमाथि अत्याचार गरेको, अपराध क्षमा गरी नाबालक छोराछोरीको जिम्मा लिइदिन। मुरलीधर भाइको शरीर छामेर भित्रभित्रै दुःखी हुन्छन्, तर भन्छन्: निको हुन्छ, आँट नहार; बाको पुण्यले हाम्रो अनिष्ट हुँदैन; यहाँका वैद्यको भर नपरी तिमीलाई देशतिर औषधी गराउन लैजान्छु। छ सात दिनपछि मुरलीधर भाइलाई लिएर उपचारका लागि हिँडेको खबर सुनिन्छ।

यहाँ ‘देश’ ले राष्ट्र होइन, गाउँभन्दा टाढाको, राम्रो उपचार पाइने ठाउँ बुझाउँछ। नेपाली बृहत् शब्दकोशमा पनि ‘देश’ को एउटा अर्थ ‘ठाउँ, स्थान’ दिइएको छ।

विषयवस्तु र सन्देश

कथाको विषयवस्तु सम्पत्तिका लागि फाटेको परिवार र जेठो दाजुले रिस बिर्सेर पूरा गरेको पारिवारिक कर्तव्य हो। कथाको मुख्य सन्देश हो: सम्पत्ति, कानुन र अहङ्कारभन्दा पारिवारिक सम्बन्ध, कुलको मर्यादा र कर्तव्य ठुला हुन्; रिस र आक्रोशले होइन, सहनशीलता र उदारताले सम्बन्ध जोगिन्छ। साथै कथाले यी कुरा देखाउँछ:

• कानुनले ठिक भनेको सधैँ न्याय हुँदैन; धर्म, नैतिकता र मानवीयता पनि उत्तिकै आवश्यक छन्।
• पुरानो र नयाँ पुस्ताबिच मूल्यमान्यताको खाडल हुन्छ; देखावटी आधुनिकताले समाज बिगार्छ।
• सम्पत्ति र शक्तिको घमण्ड अस्थायी हुन्छ; सङ्कट पर्दा आफ्नै मान्छे काम लाग्छन्।
• गल्ती स्विकार्ने र क्षमा दिने दुवै काम ठुलो मनबाट मात्र हुन्छ।

कथाका तत्त्व

तत्त्व	यस कथामा
कथानक	आदि: गङ्गाधरको मृत्यु र दुई छोराको परिचय; मध्य: जिउनी खेतको विवाद, ग्रामसभा, मुद्दा र श्रीधरको जित, नबोलाइएको बिहे र मुरलीधरको जन्त जाने निर्णय (चरमोत्कर्ष); अन्त्य: खेत फिर्ता गर्ने प्रस्ताव, श्रीधरको पश्चात्ताप र दाजुभाइको पुनर्मिलन। कथानक सरल र समयक्रमिक छ।
पात्र	मुरलीधर प्रमुख, अनुकूल, गतिशील पात्र; श्रीधर सहायक, सुरुमा प्रतिकूल तर अन्त्यमा पश्चात्ताप गर्ने गतिशील पात्र; गङ्गाधर, कमला, शशीधर, रमा, दुलहीका बाबु र गाउँले गौण पात्र।
परिवेश	नेपालको पहाडी गाउँ; गङ्गाधरको आँगन, ग्रामसभा, अदालत, बिहेको मण्डप, खोलापारिको दुलहीको घर; वैशाखको चर्को घाम; प्रजातन्त्रपछिको (जनक्रान्तिपछिको) ग्रामीण समाज।
संवाद	छोटा र सजीव: मुरलीधर र कमलाको ‘कुकुर र मानिस’ संवाद, दुलहीका बाबु र मुरलीधर, शशीधर र मुरलीधर, श्रीधरको क्षमायाचना।
दृष्टिविन्दु	तृतीय पुरुष (बाह्य): लेखक कथाबाहिर बसेर ‘उनी’, ‘उनले’ भनी घटना बताउँछन्, बिचबिचमा पात्रको मनको कुरा पनि देखाउँछन्।
भाषाशैली	सरल, मिठो, ठेट ग्रामीण नेपाली; उखान, टुक्का र उपमा प्रशस्त (न्यायको बत्ती निभ्यो, ओठ निचोर्दा दुध झर्ने); श्रीधरको चित्रणमा हल्का व्यङ्ग्य; वर्णनात्मक र संवादात्मक शैली।
उद्देश्य	सम्पत्तिभन्दा सम्बन्ध र कर्तव्य ठुलो हुन्छ भन्ने देखाउँदै पारिवारिक र सामाजिक सद्भावको सन्देश दिनु।
शीर्षक	‘कर्तव्य’ सार्थक छ: कथाको मुख्य घटना, मुरलीधरले अपमान बिर्सेर जन्त जानु, खेत नलिनु र भाइको उपचारको जिम्मा लिनु, सबै कर्तव्यपालन हुन्।

भाषा र शैली

कथामा आएको अभिव्यक्ति	के बुझाउँछ
जनताको थाती	आफ्नो सम्पत्ति पनि जनताकै भलाइका लागि राखिएको जिम्मा
न्यायको बत्ती निभ्यो	न्याय गर्ने मानिस रहेनन्
टेक्ने लट्ठी भाँचियो	सहारा दिने मानिस गए
पुङ् न पुच्छरको उट्पटाङ गफ	न टाउको न पुच्छर भएको, अर्थहीन कुरा
बाबुबाजेको नाउँ इज्जत पखाल्नु	पुर्खाको इज्जत नष्ट गर्नु
ओठ निचोर्दा दुध झर्ने	धेरै कलिलो, अनुभव नभएको
टट्यानपुर घाम	चर्को, पोल्ने घाम
अँगालो हाल्नु	माया गरेर नजिकिनु; यहाँ चाकडी गर्नु भन्ने भावमा
भक्कानो पार्नु	धेरै दुःखले छाती भरिएर बोल्न नसक्नु
हरेस खानु	आँट हार्नु, निराश हुनु

पात्रको चरित्रचित्रण

मुरलीधर: कथाका प्रमुख पात्र, धार्मिक, विद्वान् र संस्कारी पण्डित। उनी आफ्नो हकका लागि लड्छन् (भेला बोलाउँछन्, मुद्दा हाल्छन्), त्यसैले कमजोर होइनन्; तर हार्दा पनि रिसले कर्तव्य बिर्सँदैनन्। नबोलाइएको बिहेमा कुलको मर्यादाका लागि जान्छन्, मण्डपमा बाबुको ठाउँ लिन्छन्, अशुद्ध मन्त्र सच्याउँछन्, फिर्ता दिइएको खेत भाइको परिवारका लागि छोडिदिन्छन् र बिरामी भाइको उपचारको जिम्मा लिन्छन्। उनी क्षमाशील, त्यागी, कर्तव्यनिष्ठ र परिवारप्रति जिम्मेवार छन्; बाबु गङ्गाधरका गुणका साँचा उत्तराधिकारी।

श्रीधर: आधुनिक देखिन चाहने, राजनीतिक पहुँच र धाक भएका, कानुनको बल प्रयोग गर्ने स्वार्थी पात्र। आधा अङ्ग्रेजी मिसाएर बोल्ने, धर्मलाई दासता भन्ने र आफूलाई प्रगतिवादी ठान्ने उनको आधुनिकता देखावटी छ। बाबुको अन्तिम इच्छा बेवास्ता गरेर खेत एक्लै लिन्छन् र छोराको बिहेमा दाजुलाई बोलाउँदैनन्। तर रोग र दाजुको व्यवहारले उनलाई बदल्छ: खेत फिर्ता दिन खोज्छन्, आँसु झार्दै क्षमा माग्छन्। त्यसैले उनी पनि गतिशील पात्र हुन्।

कठिन शब्दको अर्थ

शब्द	अर्थ
विपुल	अति धेरै, प्रशस्त
थाती	अरूको जिम्मा लगाएर राखिएको सम्पत्ति, धरोहर
फिराद	न्याय पाउन अदालत वा अधिकारीसमक्ष गरिने उजुरी, नालिस
मुखिया	गाउँको मुख्य व्यक्ति; पहिले तिरो उठाउने र गाउँको जिम्मा लिने व्यक्ति
तालुकदार	पहिले गाउँको जग्गाको तिरो उठाएर सरकारमा बुझाउने जिम्मावाल
अत्युक्ति	बढाइचढाइ गरेर भनिएको कुरा
देहावसान	शरीरको अन्त्य, मृत्यु
धन्वन्तरि	आयुर्वेदका देवता; ठुलो वैद्य
मलामी	मरेको मान्छेको शव लिएर घाटसम्म जाने मानिस
लबेदा	लामो दौरा, मयलपोस
विख्यात	नाम चलेको, प्रसिद्ध
बुलबुल	अगाडि लामो रौँ राखेर बनाइने कपालको ढाँचा
अधियाँ	अर्काको खेत कमाएर उब्जनी आधा आधा बाँड्ने चलन
बिर्ता	बहादुरी वा वृत्तिबापत पाएको, तिरो तिर्न नपर्ने जग्गा
लरलहना	लेनदेनको व्यवहार, लगानी
जिउनी	अंशबन्डा गर्दा आमाबुबाले आफ्ना लागि छुट्याएको सम्पत्ति
निरोपण	छानबिन, जाँचबुझ गरी ठहर्‍याउने काम
निसाफ	मुद्दामामिलामा दिइने न्याय, निर्णय
रोबरवाफ	तडकभडक, धाक
डिट्ठाविचारी	अदालतमा मुद्दा हेर्ने पुराना कर्मचारी
तपनी	मन्द ज्वरो
मौजा	जग्गा, जमिन, गाउँ
मेधावी	तेज बुद्धि भएको
वेदी	यज्ञ वा पूजा गर्न अग्लो र सम्म पारेर बनाइएको ठाउँ
तिलक	निधारमा लगाइने चन्दन, केसर आदिको चिह्न; कथामा दुलहाको निधारको पहेँलो ठाडो टीका
गन्धर्व	पुराणअनुसार गीतसङ्गीतमा निपुण स्वर्गका देवजाति; ‘गन्धर्व जस्तो’ ले अति सुन्दर र सजिएको बुझाउँछ
कुल	पितापुर्खादेखि एउटै थर, गोत्र र सम्बन्ध भएको घराना, वंश
रघुवंश	कालिदासको संस्कृत महाकाव्य, जसमा रघुका वंशका राजाको कथा छ; पहिले संस्कृत पढ्ने विद्यार्थी यसलाई घोक्थे
वैद्य	आयुर्वेदअनुसार उपचार गर्ने व्यक्ति, कविराज
असमञ्जस	दोधार, के गर्ने भन्ने अन्योल
फलैँचा	धेरै जना बस्न मिल्ने काठको आसन
दोसल्ला	काँधमा ओढिने कपडा, खास्टो
अल्लारे	अनुभव नभएको, उमेरले काँचो
असत्ती	इमानजमान नभएको, दुष्ट
जोरीपारी	आफ्नो प्रगतिमा डाह गर्ने र हानिमा खुसी हुने छरछिमेकी
वरणी	जन्ती आइपुग्नेबित्तिकै दुलहीका बाबुले दुलहाको गर्ने पूजा
भक्कानो	दुःखले छाती भरिएर निस्कने रुवाइ
एकादशी	हरेक पक्षको एघारौँ तिथि, व्रत बस्ने दिन
पथपरेज	रोगीले खान हुने नहुने कुराको नियम, मुख बार्ने काम

उखान र टुक्का

कथामा मैनालीले उखान र टुक्काको प्रशस्त प्रयोग गरेका छन्। दुवैले छोटो रूपमा लामो अर्थ दिन्छन्, तर फरक छ:

	उखान (लोकोक्ति)	टुक्का (वाक्यांश)
रूप	आफैँमा पूरा वाक्य जस्तो	पदावली, प्रायः ‘-नु’ मा टुङ्गिने
प्रयोग	वाक्यमा जस्ताको तस्तै राखिन्छ	वाक्यअनुसार रूप बदलिन्छ (कम्मर कस्यो, कसेर)
उदाहरण	हुने बिरुवाको चिल्लो पात	कम्मर कस्नु, कानमा तेल हाल्नु
काम	अनुभवको सार, शिक्षा वा व्यङ्ग्य	भाव छोटो र रोचक बनाउनु

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ११ मकै खेती बारे हो। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।

धातु र क्रियामूल

क्रियापदबाट काल, पुरुष, वचन आदि जनाउने प्रत्यय हटाएपछि बाँकी रहने मूल अंशलाई धातु भनिन्छ: गर्छ, गर्‍यो, गर्ने मा गर्; खान्छ, खायो मा खा। धातुमा ‘-नु’ जोड्दा बन्ने रूप (गर्नु, खानु) लाई क्रियामूल भनिन्छ; शब्दकोशमा क्रिया यही रूपमा खोजिन्छ।

धातु स्रोतका आधारमा दुई किसिमका हुन्छन्:

• मूल धातु: जुन आफैँ धातुका रूपमा रहेका छन्, अरू शब्दबाट बनेका होइनन्: गर्, खा, जा, पढ्, लेख्, सुत्, बस्।
• व्युत्पन्न धातु: जुन अर्को शब्दबाट वा धातुमा प्रत्यय लागेर बनेका छन्। यस एकाइमा यसका दुई किसिम पढिन्छन्: नाम धातु र प्रेरणार्थक धातु।

नाम धातु

नाम, विशेषण वा अनुकरणात्मक शब्दमा -आउ, -याउ वा -इ प्रत्यय लागेर बनेका धातुलाई नाम धातु भनिन्छ। ‘मोटो’ एउटा विशेषण हो, क्रिया होइन; तर ‘मोटो’ मा ‘-आउ’ लाग्दा ‘मोटाउ’ धातु बन्छ र ‘हरिशरण मोटाए’ भन्न सकिन्छ। यसले ‘मोटो हुनु’ भन्ने काम बुझाउँछ।

मूल शब्द	प्रत्यय	नाम धातु	क्रियामूल	उदाहरण
मोटो (विशेषण)	-आउ	मोटाउ	मोटाउनु	धेरै बसिरहँदा ऊ मोटायो।
दुब्लो (विशेषण)	-आउ	दुब्लाउ	दुब्लाउनु	ज्वरोले श्रीधर दुब्लाए।
रोग (नाम)	-आउ	रोगाउ	रोगाउनु	बासी खाना खाएर ऊ रोगायो।
लाज (नाम)	-आउ	लजाउ	लजाउनु	दुलही देखेर शशीधर लजायो।
रिस (नाम)	-आउ	रिसाउ	रिसाउनु	निम्तो नआउँदा कमला रिसाइन्।
भोक (नाम)	-आउ	भोकाउ	भोकाउनु	एकादशीमा पण्डित बाजे भोकाए।
हात (नाम)	-याउ	हत्याउ	हत्याउनु	श्रीधरले खेत हत्याए।
लात (नाम)	-याउ	लत्त्याउ	लत्त्याउनु	उसले साथीको सल्लाह लत्त्यायो।
दोहोरो (विशेषण)	-याउ	दोहोर्‍याउ	दोहोर्‍याउनु	शिक्षकले पाठ दोहोर्‍याउनुभयो।
थला (नाम)	-इ	थलि	थलिनु	रोगले श्रीधर थलिए।
चिसो (विशेषण)	-इ	चिसि	चिसिनु	पानी चिसियो।
चिप्लो (विशेषण)	-इ	चिप्लि	चिप्लिनु	बाटोमा खुट्टा चिप्लियो।
डल्लो (विशेषण)	-इ	डल्लि	डल्लिनु	पिठो पानीमा डल्लियो।
भुनभुन (अनुकरणात्मक)	-आउ	भुनभुनाउ	भुनभुनाउनु	ऊ रिसले भुनभुनायो।

बनोटमा केही परिवर्तन हुन्छन्: शब्दको अन्त्यको ‘ओ’ झर्छ (मोटो → मोटाउ, चिसो → चिसि), लामो स्वर छोटिन्छ (लाज → लजाउ, हात → हत्याउ)। ‘स्विकार्नु’ जस्ता केहीमा प्रत्यय नलागी नामै धातु बन्छ: स्वीकार → स्विकार्।

प्रेरणार्थक क्रिया

‘आमा सुतिन्’ मा आमा आफैँ सुतेकी छन्। ‘आमाले नानीलाई सुताइन्’ मा आमाले नानीलाई सुत्न लगाएकी छन्: काम नानीले गरेकी छ, तर गराउने आमा हुन्। अरूलाई काम गर्न लगाउने वा प्रेरित गर्ने अर्थ दिने क्रियालाई प्रेरणार्थक क्रिया भनिन्छ; आफैँ काम गर्ने साधारण अर्थ दिने क्रियालाई सामान्यार्थक क्रिया भनिन्छ।

प्रेरणार्थक धातु प्रायः मूल धातुमा -आउ (स्वरान्त धातुमा -वाउ वा -लाउ) लागेर बन्छ:

सामान्यार्थक	प्रेरणार्थक	उदाहरण
गर्नु	गराउनु	मुरलीधरले विवाहविधि सम्पन्न गराए।
पढ्नु	पढाउनु	मुरलीधर विद्यार्थीलाई रघुवंश पढाउँथे।
लेख्नु	लेखाउनु	शिक्षकले निबन्ध लेखाउनुभयो।
सुत्नु	सुताउनु	आमाले नानीलाई सुताइन्।
जाग्नु	जगाउनु	दिदीले भाइलाई बिहानै जगाइन्।
हाँस्नु	हँसाउनु	जोकरले केटाकेटीलाई हँसायो।
बस्नु	बसाउनु	दुलहीका बाबुले छोरीलाई दुलहाको बायाँ बसाए।
फर्कनु	फर्काउनु	मुरलीधरले जन्ती गाउँ फर्काए।
खानु	खुवाउनु	ठिटाले जन्तीलाई खाना खुवाए।
पिउनु	पिलाउनु	आमाले नानीलाई दुध पिलाइन्।
रुनु	रुवाउनु	दुःखद कथाले सबैलाई रुवायो।
पुग्नु	पुर्‍याउनु	मुरलीधरले जन्ती गाउँसम्म पुर्‍याए।

कसैले कसैलाई ‘गर्न लगाउँछ’ भने त्यो प्रेरणार्थक हो। प्रेरणार्थक वाक्यमा प्रायः गराउने कर्ता (आमाले) र काम गर्ने व्यक्ति (नानीलाई) दुवै हुन्छन्; काम गर्ने व्यक्तिमा प्रायः ‘लाई’ लाग्छ।

अभ्यास: व्याकरण

ऋ संस्कृतको एउटा स्वर हो; नेपालीमा यसको उच्चारण ‘रि’ जस्तै हुन्छ। व्यञ्जनसँग आउँदा यसको चिह्न ृ हुन्छ: कृ, पितृ, हृदय। उच्चारण उस्तै भएकाले कान सुनेर ऋ र रि छुट्याउन सकिँदैन; शब्दको स्रोतअनुसार लेख्नुपर्छ:

• तत्सम शब्दमा संस्कृतको जस्तै ऋ वा ृ: ऋषि, ऋतु, ऋण, ऋचा, कृषि, कृपा, पितृ, मातृ, हृदय, स्मृति, संस्कृति, वृद्ध, दृढ, समृद्ध, गृहस्थ।
• संस्कृतमै ‘रि’ भएका तत्सम शब्दमा रि: धन्वन्तरि, हरि, परिवार, वरिष्ठ, क्रिया, प्रतिक्रिया, प्रिय।
• तद्भव शब्दमा रि: तद्भव शब्दमा ऋ लेखिँदैन: किरिया (सं. क्रिया), बरियात (सं. वरयात्रा), रिस (सं. रोष)। गरिब, दिनभरि, वरिपरि, खोलापारि पनि।
• आगन्तुक शब्दमा रि: रिङ, रिपोर्ट, रिक्सा, मेरिट।
• शब्दको बिचमा ‘भरि’, ‘पारि’, ‘वरि’ जस्ता नेपाली अंश: गहभरि, जिल्लाभरि, खोलापारि, वरिपरि।

अभ्यास: वर्णविन्यास

बुँदाका आधारमा कथा

बुँदा दिएर कथा लेख्न लगाउँदा सबै बुँदा क्रमैसँग समेट्नुपर्छ, तर बुँदा मात्र जोड्दा कथा बन्दैन। पात्रलाई नाम, ठाउँ र भावना दिनुहोस्; एक दुई संवाद राख्नुहोस्; अन्त्यमा सन्देश आफैँ झल्कने गरी लेख्नुहोस् र उपयुक्त शीर्षक दिनुहोस्।