परीक्षा अभ्यास

अहिलेको अवस्थामा योजनाबद्ध वा सचेत रूपमा ल्याइने सकारात्मक परिवर्तनलाई विकास भनिन्छ। विकास कुनै एक पक्षमा मात्र होइन, समाजका आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक र वैज्ञानिक सबै पक्षमा आउने अपेक्षित परिवर्तन हो। यसमा दुई पक्ष हुन्छन्: सडक, विद्यालय र आम्दानी जस्ता गन्न सकिने कुराको परिमाणात्मक वृद्धि र सोच, व्यवहार तथा जीवनस्तरमा आउने गुणात्मक परिवर्तन। विकासलाई आधुनिकीकरणको प्रक्रिया, सामाजिक संरचनाको सकारात्मक परिवर्तन, समाजको रूपान्तरण र सामाजिक गतिशीलताका रूपमा पनि बुझिन्छ। समग्रमा विकासले मानिसको जीवनमा सुख र सहजता ल्याउँछ।

विकास हुनका लागि पहिले पूरा हुनुपर्ने सर्तलाई विकासका पूर्वसर्त भनिन्छ। ती यस्ता छन्:

• क.दूरदृष्टि: भविष्यमा के गर्ने भन्ने दीर्घकालीन सोच, लक्ष्य, रणनीति र योजना।
• ख.साक्षरता: योग्य र सक्षम जनशक्तिको आधार।
• ग.स्रोतसाधन: पुँजी, प्राकृतिक स्रोत र श्रमको उपलब्धता र प्रभावकारी परिचालन।
• घ.जनसहभागिता: योजनादेखि रेखदेखसम्म जनताको अर्थपूर्ण भूमिका।
• ङ.उद्यमशीलता: जोखिम उठाएर उत्पादन र व्यवसाय गर्ने गुण।
• च.सुशासन र शान्ति: पारदर्शी र जवाफदेही शासन तथा द्वन्द्वरहित अवस्था।
• छ.प्रविधि: काम छिटो, सस्तो र गुणस्तरीय बनाउने ज्ञान र साधन।

व्यक्तिमा:

• क.आफ्नै आयआर्जन हुन्छ र आर्थिक अवस्था सुध्रिन्छ।
• ख.आत्मनिर्भरता र आत्मविश्वास बढ्छ।
• ग.समयको सही व्यवस्थापन गर्ने र अवसर पहिचान गर्ने बानी बस्छ।
• घ.नयाँ सिप र अनुभव सिकिन्छ।

समाजमा:

• क.अरूलाई पनि रोजगारी मिल्छ र बेरोजगारी घट्छ।
• ख.स्थानीय स्रोत र सिपको उपयोग हुन्छ।
• ग.रोजगारीका लागि विदेश जानुपर्ने बाध्यता घट्छ।
• घ.उत्पादन बढ्दा आयात घट्छ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र बलियो हुन्छ।
• ङ.अरूलाई पनि नयाँ काम सुरु गर्ने प्रेरणा मिल्छ।

विकास र स्रोतसाधनबिच गहिरो सम्बन्ध हुन्छ। पुँजी, जमिन, पानी, वन, खनिज र जनशक्ति जस्ता स्रोतसाधनविना विकासका काम सुरु नै गर्न सकिँदैन। स्रोतसाधन विकासको कच्चा सामग्री हो भने विकास त्यसको सदुपयोगको परिणाम हो। उदाहरणका लागि, नेपालका नदीमा भएको पानी स्रोत हो; त्यसबाट जलविद्युत् निकाल्दा उद्योग चल्छन् र रोजगारी बढ्छ। तर स्रोत हुनु मात्र पर्याप्त छैन। त्यसलाई योजनाबद्ध र प्रभावकारी रूपमा परिचालन गर्नुपर्छ। विश्वका धेरै देश स्रोतको सही परिचालनबाटै विकसित भएका हुन्। विकास भएपछि नयाँ स्रोत पनि सिर्जना हुन्छन्, जस्तै: शिक्षित जनशक्ति र पुँजी। त्यसैले यी दुई एकअर्काका पूरक हुन्।

• क.स्थानीय जनताले आफ्नो वास्तविक आवश्यकता चिन्ने भएकाले सही योजना छानिन्छ।
• ख.श्रमदान र स्थानीय सामग्रीले लागत घट्छ।
• ग.काम समयमै सकिन्छ।
• घ.जनता आफैँ विकासका लागि उत्साहित हुन्छन्।
• ङ.आफूले बनाएको संरचनामा अपनत्व हुने भएकाले मर्मत र संरक्षण राम्रो हुन्छ।
• च.जनताको निगरानीले भ्रष्टाचार घट्छ र पारदर्शिता बढ्छ।
• छ.जनतामा लगानी गर्ने र चुनौती सामना गर्ने क्षमता बढ्छ।

साक्षरता योग्य र सक्षम जनशक्ति विकासको आधार हो। पढ्न र लेख्न जान्ने व्यक्तिले नयाँ सिप र प्रविधि सजिलै सिक्छ। उसले सरकारी सूचना, कानुन र योजना बुझ्छ र आफ्ना अधिकार र कर्तव्यप्रति सचेत हुन्छ। स्वास्थ्य र सरसफाइसम्बन्धी जानकारी बुझेर स्वस्थ जीवन बिताउँछ। बैङ्क, बजार र मोबाइल जस्ता सेवा सजिलै प्रयोग गर्छ। योजना बनाउने बेला रचनात्मक सुझाव दिन र निगरानी गर्न सक्छ। यसरी साक्षरताले उत्पादन, सहभागिता र सुशासन सबैमा सहयोग गरी विकासलाई गति दिन्छ।

आजको युग प्रविधिको युग हो। कृषि, उद्योग, स्वास्थ्य, शिक्षा र सञ्चार सबै क्षेत्रको विकास प्रविधिमा भर पर्छ। सुधारिएको बिउ, सिँचाइ र यन्त्रले कृषि उत्पादन बढाउँछन्। आधुनिक मेसिनले उद्योगमा थोरै समयमा धेरै र गुणस्तरीय उत्पादन गर्छन्। स्वास्थ्यमा आधुनिक उपकरणले रोग छिटो पत्ता लाग्छ र टेलिमेडिसिनबाट दुर्गम गाउँका बिरामीले पनि विशेषज्ञको सल्लाह पाउँछन्। शिक्षामा इन्टरनेट र डिजिटल सामग्रीले घरमै पढ्न सकिन्छ। मोबाइल बैङ्किङ र अनलाइन सेवाले समय र खर्च दुवै बचाउँछन्। प्रविधि अपनाएका देश नै आज विकसित छन्। त्यसैले प्रविधिको सही उपयोग देश विकासको मुख्य आधार हो। तर प्रविधि चलाउन साक्षर र दक्ष जनशक्ति पनि चाहिन्छ, त्यसैले प्रविधि र शिक्षा सँगै अघि बढ्नुपर्छ।

विकासका लागि चाहिने आधारभूत सेवा र सुविधालाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, विद्युत्, खानेपानी, यातायात र जनशक्ति यसका उदाहरण हुन्। कुनै पनि देशको विकासको अवस्था त्यहाँ उपलब्ध पूर्वाधारमा भर पर्छ। पूर्वाधार बलियो भए उद्योग, व्यापार, कृषि र सेवा जस्ता अरू विकासका गतिविधि सजिलै अघि बढ्छन्।

• क.विकासका लागि चाहिने दक्ष जनशक्ति शिक्षाबाट तयार हुन्छ।
• ख.शिक्षाले व्यक्तिको क्षमता पहिचान गरी सिर्जनशील काममा लगाउँछ।
• ग.शिक्षित व्यक्तिले विकासका योजना सफल रूपमा लागु गर्न र रचनात्मक सुझाव दिन सक्छ।
• घ.शिक्षाले चेतना जगाउँछ र अन्धविश्वास तथा कुरीति घटाउँछ।
• ङ.विकासमा जनसहभागिता, सामाजिक सद्भाव र सहयोग बढाउँछ।
• च.नयाँ प्रविधि सिक्न र प्रयोग गर्न सजिलो बनाउँछ।

• क.सबै नागरिक अझै साक्षर छैनन्; वि.सं. २०७८ मा साक्षरता दर ७६.२ प्रतिशत थियो।
• ख.ग्रामीण र दुर्गम भेगमा विद्यालय टाढा छन् र भौतिक पूर्वाधार कमजोर छन्।
• ग.कतिपय विद्यालयमा विषयगत शिक्षक, पुस्तकालय, प्रयोगशाला र कम्प्युटरको अभाव छ।
• घ.धेरै विद्यार्थी बिचैमा पढाइ छाड्छन्।
• ङ.सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयको गुणस्तरमा ठुलो अन्तर छ।
• च.पढाइ व्यावहारिक र सिपमूलक कम छ, त्यसैले पढेपछि पनि रोजगारी पाउन गाह्रो हुन्छ।
• छ.इन्टरनेट र प्रविधिमैत्री शिक्षामा सबैको पहुँच छैन।
• ज.पढेका धेरै युवा विदेश पलायन हुन्छन्।

• क.रोगको उपचार जति छिटो सुरु गर्‍यो, निको हुने सम्भावना त्यति नै बढी हुन्छ। धामीझाँक्रीकहाँ बिताएको समयमा रोग बढ्दै जान्छ।
• ख.अन्तिम अवस्थामा पुगेको बिरामीलाई बचाउन डाक्टरलाई पनि गाह्रो हुन्छ। त्यसैले मृत्युको कारण ढिलाइ हो, डाक्टर होइनन्।
• ग.रोग जीवाणु, विषाणु, कुपोषण र शरीरका अङ्गको खराबीले लाग्छ। यसको पहिचान र उपचार स्वास्थ्य संस्थामा परीक्षणबाट मात्र हुन्छ।
• घ.अबदेखि बिरामी हुनेबित्तिकै नजिकको स्वास्थ्य चौकी वा अस्पताल लैजाऔँ र आस्था राख्नु छ भने उपचारसँगै राख्न सकिन्छ। तर उपचार ढिलो गर्नु हुँदैन।

• क.दुर्गम गाउँसम्म मोबाइल नेटवर्क र तीव्र इन्टरनेट पुर्‍याउनुपर्छ।
• ख.इन्टरनेट र मोबाइल सेवाको शुल्क सबैले तिर्न सक्ने बनाउनुपर्छ।
• ग.साइबर सुरक्षाका लागि कानुन, संस्था र दक्ष जनशक्ति बलियो बनाउनुपर्छ।
• घ.हुलाक सेवालाई आधुनिक बनाई अनलाइन किनमेलको सामान ढुवानी जस्ता काममा प्रयोग गर्नुपर्छ।
• ङ.विद्यालयदेखि नै डिजिटल साक्षरता सिकाउनुपर्छ।
• च.आमसञ्चार माध्यमलाई निष्पक्ष, तथ्यमा आधारित र जिम्मेवार बनाउनुपर्छ।
• छ.स्थानीय भाषाका रेडियो र अनलाइन सेवा बढाउनुपर्छ।

(यो नमुना उत्तर हो; राम्रो तर्कसहित दिइएका अरू सुझाव पनि सही हुन्छन्।)

विद्युत् र विकास एकअर्कासँग गाँसिएका छन्। विद्युत्लाई पूर्वाधारको पूर्वाधार भनिन्छ, किनभने आजका धेरैजसो विकासका गतिविधि बिजुलीमै चल्छन्।

• क.बिजुलीले कलकारखाना चल्छन् र रोजगारी बढ्छ।
• ख.अस्पतालका उपकरण, खोप भण्डारण र शल्यक्रिया बिजुलीमै निर्भर छन्।
• ग.मोबाइल, इन्टरनेट, रेडियो र टेलिभिजन जस्ता सञ्चारका माध्यम बिजुलीमै चल्छन्।
• घ.विद्यालयमा कम्प्युटर र प्रविधिमैत्री शिक्षा सम्भव हुन्छ।
• ङ.घरमा बिजुलीको चुलो चलाउँदा दाउरा र आयात गरिने ग्यासको प्रयोग घट्छ।
• च.बिजुली निर्यातबाट देशको आम्दानी बढ्छ।

अर्कातिर विकास बढ्दै जाँदा बिजुलीको माग पनि बढ्छ। त्यसैले थप उत्पादन र प्रसारण लाइन चाहिन्छ।

नेपालमा हिमालबाट बग्ने स्थायी नदी, खोला, मुहान र जमिनमुनिको पानी प्रशस्त छ। तैपनि धेरै ठाउँमा शुद्ध पिउने पानीको अभाव हुनुका कारण यस्ता छन्:

• क.धेरै बस्ती डाँडामा छन् र नदी तल बेँसीमा बग्छन्; पानी माथि तान्न महँगो पर्छ।
• ख.वन फडानी, पहिरो र जलवायु परिवर्तनले मुहान सुक्दै गएका छन्।
• ग.बस्ती बढेसँगै फोहोर र ढलले नदी, खोला र इनार प्रदूषित भएका छन्।
• घ.पानी सफा गर्ने, भण्डारण गर्ने र पाइपबाट वितरण गर्ने पूर्वाधार अपुग छन्।
• ङ.बनेका आयोजनाको नियमित मर्मत नहुँदा धारा सुक्छन्।
• च.तराईका कतिपय इनारमा आर्सेनिक भेटिएको छ।
• छ.पानीका स्रोतको संरक्षण र व्यवस्थापन कमजोर छ।

त्यसैले समस्या पानी नहुनुमा होइन, यसको संरक्षण, शुद्धीकरण र वितरणको व्यवस्थापनमा छ।

शुद्ध पानी पिउने मानिस स्वस्थ रहन्छ र स्वस्थ मानिसले नै पढाइ र काम राम्रोसँग गर्न सक्छ। दूषित पानीले झाडापखाला, हैजा र टाइफाइड जस्ता रोग लाग्छन्। यसले काम र पढाइको दिन खेर जान्छ र उपचारमा पैसा खर्च हुन्छ। घरमै धारा नहुँदा टाढाबाट पानी बोक्नमा धेरै समय जान्छ, जसको भार प्रायः महिला र बालिकामा पर्छ। धारा घरमै आउँदा त्यो समय पढाइ र आयआर्जनमा लगाउन सकिन्छ। होटल, उद्योग र पर्यटन जस्ता क्षेत्र पनि सफा पानीविना चल्दैनन्। यसरी शुद्ध खानेपानीले स्वास्थ्य, शिक्षा, लैङ्गिक समानता र आर्थिक विकास सबैमा योगदान गर्छ। त्यसैले यसलाई विकासको महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार मानिन्छ।

• क.उद्योग र व्यापार: कच्चा पदार्थ कारखानासम्म र तयारी सामान बजारसम्म पुर्‍याउँछ। जस्तै: सडक पुगेपछि गाउँको अदुवा र सुन्तला सहरका बजारमा बिक्न थाल्छन्।
• ख.कृषि: मल, बिउ र उपकरण समयमै गाउँ पुग्छन् र किसानले उत्पादनको राम्रो मूल्य पाउँछन्।
• ग.पर्यटन: विमानस्थल र सडकले पर्यटकलाई पोखरा, लुम्बिनी र हिमाली क्षेत्रसम्म पुर्‍याउँछन्।
• घ.शिक्षा र स्वास्थ्य: विद्यार्थी विद्यालय र बिरामी अस्पताल छिटो पुग्छन्।
• ङ.प्रादेशिक सन्तुलन: दुर्गम र सुगम क्षेत्रलाई जोडेर सबै भागको विकास गराउँछ।
• च.रोजगारी: सडक निर्माण र यातायात व्यवसायमा धेरैले काम पाउँछन्।

त्यसैले यातायातलाई विकासको महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार मानिन्छ।

म यस भनाइमा सहमत छु। देशमा पुँजी, सामग्री र मेसिन भए पनि तिनलाई प्रयोग गर्ने दक्ष जनशक्ति चाहिन्छ। जलविद्युत् आयोजनाको डिजाइन गर्न इन्जिनियर, बिरामीको उपचार गर्न डाक्टर र नर्स, विद्यार्थी पढाउन शिक्षक र उत्पादन बढाउन सिपालु किसान र कालिगड चाहिन्छन्। दक्ष जनशक्ति नहुँदा विदेशी विशेषज्ञ ल्याउनुपर्छ, जसले लागत बढाउँछ। आयोजना ढिलो हुन्छन् र गुणस्तर पनि घट्छ। अर्कातिर देशको दक्ष जनशक्ति विदेश पलायन हुँदा देशको लगानी अर्को देशको विकासमा लाग्छ। संसारका विकसित देशले शिक्षा र तालिममा लगानी गरी दक्ष जनशक्ति तयार पारेरै प्रगति गरेका हुन्। त्यसैले दक्ष जनशक्ति तयार गर्ने र देशमै परिचालन गर्ने काम विकासको पहिलो सर्त हो।
(यो नमुना उत्तर हो। दक्ष, अर्धदक्ष र अदक्ष तीनै जनशक्ति चाहिन्छ भनेर तर्क गर्ने उत्तर पनि सही हुन्छ।)

पुस्तौँदेखि आफ्नै अनुभवबाट सिकेर एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएका बुझाइ, दक्षता र स्थानीय सामग्रीबाट बनाइएका औजार तथा काम गर्ने तरिकालाई परम्परागत ज्ञान, सिप र प्रविधि भनिन्छ। यी स्थानीय साधन र स्रोतमा आधारित हुन्छन्। उदाहरण:

• क.परम्परागत प्रविधि: ढिकी, जाँतो, पानीघट्ट, हलो, आरन, कुमालको पाङ्ग्रा।
• ख.परम्परागत सिप: माटाका भाँडा बनाउने, राडीपाखी र गुन्द्री बुन्ने, बाँसका डोको र नाङ्लो बुन्ने।
• ग.परम्परागत ज्ञान: स्थानीय जडीबुटीबाट औषधी बनाउने, मौसम हेरेर बाली लगाउने, खुवा र छुर्पी बनाउने।

• क.यी हाम्रो मौलिक पहिचान र परम्पराका अङ्ग हुन्।
• ख.यी स्थानीय साधन र सिपमा आधारित भएकाले सस्ता र सजिला हुन्छन्।
• ग.यी वातावरणमैत्री हुन्छन्।
• घ.यिनलाई सुधारेर आयआर्जन र स्वरोजगार बढाउन सकिन्छ।
• ङ.पुस्तौँको अनुभवबाट खारिएको ज्ञान एक पटक हरायो भने फेरि पाउन गाह्रो हुन्छ।
• च.आधुनिकीकरण र विश्वव्यापीकरणले यी तीव्र रूपमा लोप हुँदै छन्।

• क.जानकार बुढापाकाको ज्ञानलाई लेखेर, फोटो र भिडियो खिचेर अभिलेख राख्ने।
• ख.विद्यालयको स्थानीय पाठ्यक्रममा समावेश गर्ने।
• ग.पुरानो पुस्ताबाट युवालाई सिकाउने तालिम चलाउने।
• घ.समयअनुसार सुधार गरी प्रयोगमा ल्याउने।
• ङ.उत्पादनलाई बजार, मेला र पर्यटनसँग जोड्ने।
• च.सङ्ग्रहालयमा प्रदर्शन गर्ने।
• छ.स्थानीय तहले अनुदान र प्रोत्साहन दिने।
• ज.यी हाम्रो पहिचान हुन् भन्ने भावना सबैमा जगाउने।

स्थानीय ज्ञान, सिप र प्रविधि पुर्खाले पुस्तौँको अनुभवबाट विकास गरेका हुन्, त्यसैले यी अमूल्य सम्पत्ति हुन्। पानीघट्ट खोलाको पानीले चल्छ, यसलाई न डिजेल चाहिन्छ न बिजुली; सुधार गर्दा यसले धान कुट्ने, तेल पेल्ने र बिजुली निकाल्ने काम पनि गर्छ। ढिकी उत्तोलकको नियममा चल्छ र खुट्टाको सानो बलले अन्न कुट्छ। कुमालको सिपले बनाएका माटाका भाँडा प्लास्टिकभन्दा वातावरणमैत्री छन् र पर्यटकमाझ लोकप्रिय छन्। हिमाली भेगमा चौँरीको दुधबाट बनाइने छुर्पी लामो समय टिक्ने पौष्टिक खाना हो र यसको निर्यात पनि हुन्छ। जडीबुटीको स्थानीय ज्ञानले आयुर्वेदिक औषधीको आधार दिएको छ। यी सबैले हाम्रो पहिचान जोगाउँछन्, खर्च घटाउँछन्, वातावरण जोगाउँछन् र रोजगारी दिन्छन्। एक पटक हराए फेरि पाउन नसकिने भएकाले यी साँच्चै अमूल्य सम्पत्ति हुन्।

उपलब्ध स्रोतसाधनको उचित परिचालन गरी निश्चित समयभित्र तय गरिएको उद्देश्य पूरा गर्न गरिने तयारीको प्रक्रियालाई योजना तर्जुमा भनिन्छ। अर्थात् के गर्ने, किन गर्ने, कसले गर्ने, कसरी गर्ने र कहाँ गर्ने भन्ने विषयको अग्रिम निर्णय योजना तर्जुमा हो। यसमा प्रस्ताव तयार गर्ने र छान्ने, लगानीको स्रोत खोज्ने र अहिले तथा भविष्यमा पर्ने प्रभावको अनुमान गर्ने काम पर्छन्। राम्रो योजना तर्जुमा भयो भने आयोजनाको आधा काम सकिएजस्तै मानिन्छ।

• क.स्थानीय जनताको वास्तविक आवश्यकता र समस्या पहिचान गरी समाधान गर्न।
• ख.स्थानीय श्रम, सिप, साधन र अवसरको अधिकतम उपयोग गर्न।
• ग.सीमित बजेटलाई प्राथमिकताका आधारमा सही ठाउँमा खर्च गर्न।
• घ.जनसहभागिता बढाएर लागत घटाउन र काम समयमै सक्न।
• ङ.गाउँ र नगरका सामाजिक तथा आर्थिक व्यवस्थालाई एकअर्काका परिपूरक बनाउन।
• च.गरिबी घटाउन र रोजगारी सिर्जना गर्न।
• छ.पारदर्शिता र जवाफदेहिता बढाउन।

टोल वा बस्तीमा गठन भएका टोल विकास संस्थाले विकासको प्रस्ताव स्थानीय तहमा पेस गर्छन् र त्यसमाथि छलफल गरी प्रस्ताव तर्जुमा गरिन्छ। यसका चरण यस्ता छन्:

• क.अहिलेको अवस्थाको विश्लेषण र आवश्यकताको पहिचान
• ख.सबैभन्दा बढी महत्त्वको विषयको छनोट
• ग.प्रस्ताव तयार गरी सम्बन्धित स्थानीय तहमा पेस
• घ.अनुमानित बजेट र स्रोतको टुङ्गो
• ङ.उपभोक्ता समिति र स्थानीय तहका प्रतिनिधिबिच सम्झौता
• च.परियोजनाको कार्यान्वयनको ढाँचा
• छ.अनुगमन र मूल्याङ्कन

• क.सम्बन्ध स्थापना: योजनासँग सम्बन्धित व्यक्ति, उपभोक्ता समूह र सरोकारवालाबिच छलफल र अन्तरक्रिया।
• ख.अवस्था अध्ययन: प्रभावित क्षेत्र वा समूहको जीविका, प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापन र वातावरणको अध्ययन।
• ग.समस्याको प्राथमिकीकरण: लागत, प्रतिफल, स्रोतसाधन, सरोकारवालाको चासो र राय तथा समाधानका उपाय हेरेर प्राथमिकता तोक्ने।
• घ.सम्झौता र करार: समुदायको स्वामित्व, योगदान, साझेदारी, उत्तरदायित्व र कार्ययोजना उल्लेख गरी सम्झौता र करार।
• ङ.अभिलेखीकरण: तर्जुमा प्रक्रिया, उपलब्धिको अनुमान, अनुगमनको व्यवस्था र अन्तिम स्वीकृतिसहित योजनाको लिखित अभिलेख।