परीक्षा अभ्यास

कृषि कार्यअन्तर्गत यी क्रियाकलाप पर्छन्:

• क.धान, मकै, गहुँ, कोदो र फापर जस्ता खाद्यान्न बाली खेती।
• ख.उखु, चिया, अलैँची, अदुवा, जुट र तोरी जस्ता नगदे बाली खेती।
• ग.तरकारी, फलफूल र फूल खेती।
• घ.गाईभैँसी, बाख्रा, भेडा र कुखुरा जस्ता पशुपन्छी पालन।
• ङ.माछापालन, मौरीपालन, रेसम खेती र च्याउ खेती।
• च.जडीबुटी खेती र सङ्कलन।

नेपाललाई कृषिप्रधान देश भनिनुका कारण:

• क.कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा कृषिको हिस्सा करिब २४ प्रतिशत छ, जुन कुनै पनि एउटै क्षेत्रको भन्दा ठुलो हो।
• ख.गाउँमा बस्ने धेरैजसो परिवारको रोजगारी र जीविकाको मुख्य आधार कृषि हो।
• ग.हामीले खाने खाद्यान्न, दुध, मासु, फलफूल र तरकारी कृषिबाटै आउँछन्।
• घ.चिनी, चिया, जुट, दुग्ध र कपडा जस्ता धेरै उद्योग कृषिजन्य कच्चा पदार्थमा चल्छन्।
• ङ.अलैँची, चिया, अदुवा र जडीबुटी जस्ता प्रमुख निर्यात वस्तु कृषि उपज हुन्।
• च.चाडपर्व, संस्कृति र जीवनशैली पनि खेतीपातीसँग जोडिएका छन्, जस्तै: असार १५ को धान दिवस।

सेवा क्षेत्रको जम्मा हिस्सा बढी भए पनि जीविका, रोजगारी र खानाका हिसाबले नेपाल अझै कृषिप्रधान देश हो।

• क.तराई: समथर र मलिलो जमिनमा धान, गहुँ, मकै, उखु, तरकारी र माछापालनको ठुलो सम्भावना छ।
• ख.पहाड: फलफूल, बेमौसमी तरकारी, चिया, कफी, अलैँची, अदुवा, पशुपालन र जडीबुटी खेतीको राम्रो सम्भावना छ।
• ग.हिमाल: स्याउ, आलु, फापर, जडीबुटी र चौँरी तथा भेडापालनको सम्भावना छ।
• घ.विविध हावापानी: उचाइअनुसार फरक हावापानी भएकाले एउटै देशमा धेरै किसिमका बाली र बेमौसमी उत्पादन सम्भव छ।
• ङ.प्राङ्गारिक उत्पादन: धेरै पहाडी र हिमाली ठाउँमा रासायनिक मल कम प्रयोग हुने भएकाले प्राङ्गारिक उत्पादनको बजार बनाउन सकिन्छ।
• च.निर्यात: अलैँची, चिया, अदुवा, कफी र जडीबुटी निर्यात बढाउन सकिन्छ।

सिँचाइ, बजार, प्रविधि र युवाको सहभागिता बढाए यी सम्भावना अवसरमा बदलिन सक्छन्।

पुर्खाको पालादेखि चलिआएको तरिका, घरकै औजार, आफैँले राखेको स्थानीय बिउ र गोबर मल प्रयोग गरी मुख्य रूपमा परिवारलाई खान पुग्ने गरी गरिने खेतीलाई परम्परागत कृषि प्रणाली भनिन्छ।
महत्त्व:

• क.रैथाने बाली र बिउ जोगिन्छन्, जस्तै: जुम्लाको मार्सी धान।
• ख.रासायनिक मल र विषादी कम प्रयोग हुने भएकाले माटो र स्वास्थ्यमा कम असर पर्छ।
• ग.लागत कम लाग्छ र बाहिरबाट किन्नुपर्ने सामान कम हुन्छ।
• घ.स्थानीय ज्ञान, चाडपर्व र संस्कृति जोगिन्छन्।
• ङ.यसका प्राङ्गारिक उत्पादनको माग र मूल्य बढ्दै छ।

• क.बजारमा बेचेर नाफा कमाउने उद्देश्यले खेती गरिन्छ।
• ख.माटो परीक्षण गरेर उन्नत बिउ, मल र विषादी प्रयोग गरिन्छ।
• ग.ट्याक्टर, रोप्ने र काट्ने मेसिन, टनेल र थोपा सिँचाइ जस्ता प्रविधि प्रयोग हुन्छन्।
• घ.बजारको मागअनुसार विविध बाली लगाइन्छ।
• ङ.उत्पादन र आम्दानी बढी हुन्छ, अरूलाई रोजगारी पनि दिइन्छ।
• च.तालिम, ऋण, अनुदान र बिमाको प्रयोग गरिन्छ।
• छ.लागत र बजारको जोखिम बढी हुन्छ।

• क.सिँचाइ, थोपा सिँचाइ र टनेलको व्यवस्था गर्ने।
• ख.माटो परीक्षण गरी उन्नत बिउ र सन्तुलित मल प्रयोग गर्ने।
• ग.ट्याक्टर, मिनिटिलर र बाली काट्ने मेसिन सहुलियतमा उपलब्ध गराउने।
• घ.किसानलाई तालिम, प्राविधिक सेवा र सहुलियत ऋण दिने।
• ङ.बाली तथा पशु बिमा गर्ने।
• च.सङ्कलन केन्द्र, शीतभण्डार, सडक र बजारको व्यवस्था गर्ने।
• छ.पकेट र जोन बनाई एउटै बालीको ठुलो मात्रामा खेती गर्ने र कृषि अनुसन्धान बढाउने।

औद्योगिक व्यवसाय ऐन, २०७६ ले उद्योगलाई पाँच प्रकारमा बाँडेको छ:

• क.लघु उद्यम: घरजग्गाबाहेक बढीमा २० लाख रुपियाँ स्थिर पुँजी, उद्यमीसहित बढीमा ९ जना कामदार, वार्षिक कारोबार एक करोडभन्दा कम र मेसिन २० किलोवाटसम्म।
• ख.घरेलु उद्योग: परम्परागत सिप, स्थानीय कच्चा पदार्थ, कला र संस्कृतिमा आधारित, मेसिन भए बढीमा ५० किलोवाटसम्म।
• ग.साना उद्योग: बढीमा १५ करोड रुपियाँ स्थिर पुँजी।
• घ.मझौला उद्योग: १५ करोडभन्दा बढी ५० करोड रुपियाँसम्म स्थिर पुँजी।
• ङ.ठुला उद्योग: ५० करोड रुपियाँभन्दा बढी स्थिर पुँजी।

• क.कम पुँजीमा गाउँमै खोल्न सकिन्छ र स्थानीय मानिसले रोजगारी पाउँछन्।
• ख.स्थानीय कच्चा पदार्थ, सिप र श्रमको उपयोग हुन्छ।
• ग.ढाका, अल्लो, हाते कागज र धातुकला जस्ता परम्परागत कला र संस्कृति जोगिन्छन्।
• घ.गलैँचा, पस्मिना र हस्तकला जस्ता सामान निर्यात गरी विदेशी मुद्रा कमाइन्छ।
• ङ.कृषिमाथिको निर्भरता घट्छ र गाउँबाट सहर र विदेश जाने क्रम कम हुन्छ।
• च.राष्ट्रिय आम्दानी बढ्छ र जनताको जीवनस्तर सुध्रिन्छ।

ठुलो पुँजी लगानी गरी ठुला यन्त्र र धेरै दक्ष तथा अर्धदक्ष कामदार राखेर ठुलो परिमाणमा वस्तु वा सेवा उत्पादन गर्ने उद्योगलाई मझौला तथा ठुला उद्योग भनिन्छ। औद्योगिक व्यवसाय ऐन, २०७६ अनुसार १५ करोडभन्दा बढी ५० करोड रुपियाँसम्म स्थिर पुँजी भएका उद्योग मझौला र ५० करोडभन्दा बढी स्थिर पुँजी भएका उद्योग ठुला हुन्। यिनलाई ठुलो बजार चाहिन्छ। चिनी, सिमेन्ट, जुट, कपडा, फलामे छड, जस्तापाता, औषधी र पेय पदार्थ उद्योग यसका उदाहरण हुन्। यिनले धेरै रोजगारी दिन्छन्, आयात प्रतिस्थापन र निर्यात गर्छन् र देशलाई औद्योगिक वस्तुमा आत्मनिर्भर बनाउँछन्।

• क.उद्योगमैत्री नीति बनाउने र दर्ता तथा सञ्चालनका प्रक्रिया सजिलो बनाउने।
• ख.औद्योगिक क्षेत्रमा शान्ति र सुरक्षा कायम गर्ने।
• ग.उद्यमीलाई सहुलियत ऋण, कर छुट र अन्य सुविधा दिने।
• घ.पूर्वाधारसहितका औद्योगिक क्षेत्र र विशेष आर्थिक क्षेत्र विस्तार गर्ने।
• ङ.गुणस्तरीय, निर्यातमुखी उद्योगमा जोड दिने।
• च.स्वदेशमै कच्चा पदार्थ उत्पादन र सहज आपूर्ति गर्ने।
• छ.जलविद्युत् उत्पादन र प्रसारण बढाएर उद्योगलाई नियमित बिजुली दिने।
• ज.नेपाली वस्तुको विज्ञापन, प्रचारप्रसार र औद्योगिक प्रदर्शनी गर्ने।

• क.जलविद्युत्को ठुलो सम्भावना छ; फागुन २०८२ सम्म ४,१०५ मेगावाट जडित भइसकेको छ, जसले उद्योगलाई सस्तो ऊर्जा दिन सक्छ।
• ख.वन, खनिज र जडीबुटी जस्ता प्रचुर स्रोतको अझै थोरै उपयोग भएको छ।
• ग.चिया, कफी, फलफूल, दुध र मासु जस्ता कृषि उपज प्रशोधन गर्ने उद्योग खोल्न सकिन्छ।
• घ.परम्परागत सिप भएका कामदार र कृषिमा आवश्यकताभन्दा बढी श्रमशक्ति उपलब्ध छन्।
• ङ.विदेशबाट आउने विप्रेषणलाई उत्पादनमूलक उद्योगमा लगानी गर्न सकिन्छ।
• च.ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्पदाले पर्यटन उद्योगको सम्भावना बढाएका छन्।

व्यक्ति वा समूहबिच हुने वस्तु तथा सेवाको खरिदबिक्रीलाई व्यापार भनिन्छ। यसको मुख्य उद्देश्य नाफा कमाउनु हो। व्यापार देशभित्र एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ (आन्तरिक व्यापार) र एक देशबाट अर्को देश (बाह्य व्यापार) सम्म हुन्छ। जस्तै: किसानले तरकारी बजारमा बेच्नु, पसलेले थोक व्यापारीबाट सामान किन्नु वा नेपालले अलैँची निर्यात गर्नु।

• क.मानिसले आवश्यक वस्तु तथा सेवा उपभोग गर्न पाउँछन्।
• ख.स्थानीय र औद्योगिक उत्पादनले बजार पाउँछन्।
• ग.रोजगारी र स्वरोजगारीका अवसर बढ्छन्।
• घ.परम्परागत कला र सिपमा आधारित सामानको संरक्षण र प्रवर्धन हुन्छ।
• ङ.वस्तु निर्यात गरी विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ।
• च.राजस्व र राष्ट्रिय आम्दानी बढ्छन्; थोक तथा खुद्रा व्यापार मात्रै कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब १४ प्रतिशत छ।
• छ.प्रतिस्पर्धाले वस्तुको गुणस्तर सुध्रिन्छ।

• क.नेपालमा नबन्ने पेट्रोलियम पदार्थ, मेसिन, औषधी र सवारी साधन पाइन्छन्।
• ख.अलैँची, चिया, गलैँचा, पस्मिना र हस्तकलाले विश्व बजार पाउँछन् र विदेशी मुद्रा आउँछ।
• ग.उद्योगलाई चाहिने यन्त्र, उपकरण, प्रविधि र कच्चा पदार्थ आपूर्ति हुन्छ।
• घ.नयाँ विज्ञान र प्रविधि भित्रिन्छ।
• ङ.निर्यातमुखी उद्योगले रोजगारी बढाउँछन्।
• च.भन्सार महसुलबाट सरकारको राजस्व बढ्छ।
• छ.उपभोक्ताले गुणस्तरीय र विविध वस्तु छान्न पाउँछन्।

• क.विश्व बजारको मागअनुसारका गुणस्तरीय वस्तु उत्पादन गर्ने।
• ख.जडीबुटी, कृषि उपज र खनिजको प्रशोधनमा लगानी बढाउने।
• ग.गलैँचा, पस्मिना, तयारी पोसाक र हस्तकलाको उत्पादन र प्रचार बढाउने।
• घ.बिजुली उत्पादन बढाई निर्यात गर्ने।
• ङ.पर्यटन सेवा विस्तार गर्ने।
• च.विप्रेषण र विदेशमा सिकेको सिपलाई स्वदेशी उद्योग र व्यापारमा लगाउने।
• छ.युवालाई सहुलियत ऋण र तालिम दिने।
• ज.स्वदेशी र विदेशी लगानीकर्ता आकर्षित गर्ने।
• झ.विश्व व्यापार सङ्गठन र साफ्टा जस्ता सम्झौताका सुविधा उपयोग गर्ने।
• ञ.सडक, सुक्खा बन्दरगाह र भन्सार प्रक्रिया सहज बनाउने।

विभिन्न किसिमका वस्तु तथा सेवा धेरै देश र ठाउँमा आयात तथा निर्यात गर्ने कामलाई व्यापार विविधीकरण भनिन्छ। यसमा वस्तुलाई एउटै बजारमा सीमित नराखी धेरै बजारमा पुर्‍याइन्छ र धेरै किसिमका वस्तु उत्पादन गरिन्छ। यसका दुई किसिम छन्: क्षेत्रगत वा देशगत विविधीकरण र वस्तुगत विविधीकरण। यसले व्यापार बढाउँछ, एउटै देशमाथिको निर्भरता घटाउँछ र व्यापार घाटा कम गर्न मदत गर्छ।

कुनै ठाउँमा उत्पादित वस्तु तथा सेवालाई स्थानीय, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्‍याउने कामलाई क्षेत्रगत वा देशगत व्यापार विविधीकरण भनिन्छ। जस्तै: इलामको चिया इलाममा मात्र नबेची काठमाडौँ, भारत, जर्मनी र अमेरिकासम्म पुर्‍याउनु। नेपालले भारत र तिब्बतमा सीमित व्यापारलाई अहिले चीन, अमेरिका, बङ्गलादेश, कोरिया, युरोपेली देश र खाडीका देशसम्म पुर्‍याउनु यसैको उदाहरण हो।

• क.नेपालको आयात निर्यातभन्दा करिब साढे छ गुणा बढी छ। धेरै किसिमका वस्तु निर्यात गरे मात्र व्यापार घाटा घट्छ।
• ख.थोरै वस्तुमा भर पर्दा तिनको मूल्य वा माग घट्नेबित्तिकै निर्यात खस्किन्छ। जस्तै: भटमासको तेल आयातित कच्चा तेलमा भर पर्छ।
• ग.अलैँची, चिया, कफी, जडीबुटी, गलैँचा र हस्तकला जस्ता देशकै स्रोत र सिपमा आधारित वस्तुबाट देशमा बढी मूल्य थपिन्छ।
• घ.नयाँ वस्तु उत्पादन गर्दा नयाँ उद्योग खुल्छन् र रोजगारी बढ्छ।
• ङ.विश्व बजारको माग बदलिँदै जाने भएकाले धेरै वस्तु भएमा जोखिम बाँडिन्छ।

• क.स्थानीय स्रोतसाधनको अधिकतम उपयोग हुन्छ।
• ख.उद्योगधन्दा विस्तारको सम्भावना बढ्छ।
• ग.कम लागतमा आकर्षक र गुणस्तरीय सामान उत्पादन गर्न प्रेरणा मिल्छ।
• घ.निर्यात बढी व्यापार घाटा कम हुन्छ।
• ङ.नेपाली वस्तुको बजार विस्तार हुन्छ र स्थानीय उत्पादनले विश्व बजारमा प्रवेश पाउँछ।
• च.देशभित्रै रोजगारीका अवसर बढ्छन् र विदेश जानुपर्ने बाध्यता घट्छ।

व्यापार विविधीकरणले वस्तुलाई नयाँ ठाउँ र देशका बजारमा पुर्‍याउँछ, त्यसैले वस्तुका किन्ने मानिस बढ्छन्। धेरै बजारमा पुग्दा अरू वस्तुसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ, जसले उत्पादकलाई गुणस्तर, प्याकेजिङ र ब्रान्डिङमा ध्यान दिन प्रेरित गर्छ। धेरै किसिमका वस्तु बनाउँदा फरक फरक उपभोक्ताको माग पूरा हुन्छ। एउटा बजारमा माग घटे अर्को बजारमा बेच्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, इलामको चिया आकर्षक प्याकेटमा युरोप र अमेरिका पुग्न थालेपछि यसको ब्रान्ड चिनिन थाल्यो र देशभित्र पनि यसको माग बढ्यो।

वस्तु तथा सेवा उत्पादन गर्न गरिने शारीरिक वा मानसिक कामलाई श्रम भनिन्छ।
देश विकासका लागि श्रमशक्तिको महत्त्व:

• क.श्रमविना कुनै वस्तु वा सेवा उत्पादन हुँदैन।
• ख.जमिन, पुँजी र मेसिन जस्ता निष्क्रिय साधनलाई श्रमले नै काममा लगाउँछ।
• ग.दक्ष श्रमशक्तिले उत्पादन र गुणस्तर बढाउँछ।
• घ.उत्पादन बढे निर्यात गरी विदेशी मुद्रा कमाइन्छ।
• ङ.श्रमले रोजगारी र आम्दानी दिन्छ, जसले गरिबी घटाउँछ।
• च.सडक, पुल, बाँध र भवन जस्ता पूर्वाधार श्रमबाटै बन्छन्।

मेरो विचारमा श्रमको सम्मान यी कारणले गर्नुपर्छ:

• क.हामीले खाने अन्न, लगाउने लुगा र बस्ने घर कसै न कसैको श्रमबाटै बनेका हुन्।
• ख.कुनै पनि काम सानो वा ठुलो हुँदैन; सबै कामले समाज चलाउँछ।
• ग.श्रमको सम्मान भए युवाले देशमै खेती, उद्योग र सीपमूलक काम गर्न लाज मान्दैनन् र विदेश जानुपर्ने बाध्यता घट्छ।
• घ.श्रमिकको उचित ज्याला र सम्मानले काममा उत्साह र गुणस्तर बढाउँछ।
• ङ.जापान र दक्षिण कोरिया जस्ता देश छिटो विकसित हुनुमा श्रमलाई सम्मान गर्ने संस्कृति पनि एउटा कारण मानिन्छ।

आफ्नै तर्क र उदाहरण दिएर लेखिएको जुनसुकै उत्तर सही हुन्छ।

• क.उद्यमी आफू स्वरोजगार हुन्छन्।
• ख.अरूलाई रोजगारीका अवसर मिल्छन्।
• ग.आयआर्जन बढी जीवनस्तर सुध्रिन्छ।
• घ.स्थानीय स्रोतसाधनको उपयोग हुन्छ।
• ङ.आर्थिक क्रियाकलाप बढी गरिबी घट्छ।
• च.छरिएको बचत सङ्कलन भई पुँजी निर्माण हुन्छ।
• छ.नयाँ वस्तु, सेवा र प्रविधि भित्रिन्छन्।
• ज.विदेशिनुपर्ने बाध्यता घट्छ र सरकारको राजस्व बढ्छ।

श्रम, रोजगारी, आयआर्जन र उद्यमशीलता एकअर्कामा जोडिएका छन्। उद्यमीले जोखिम मोलेर व्यवसाय खोल्छन् (उद्यमशीलता)। त्यो व्यवसाय चलाउन आफ्नो र अरूको श्रम चाहिन्छ (श्रम)। व्यवसायले मानिसलाई काम दिन्छ (रोजगारी)। कामबाट उद्यमी र कामदार दुवैले आम्दानी गर्छन् (आयआर्जन)। आम्दानीको बचत फेरि व्यवसाय बढाउन लगाइन्छ, जसले थप रोजगारी दिन्छ।
उदाहरण: बर्दियाका रविनकुमार थारूले मलेसिया जाने भिसा छाडेर च्याउ फार्म खोले (उद्यमशीलता)। उनी, उनको परिवार र कामदारले मिहिनेत गर्छन् (श्रम)। उनले दुई जनालाई तलबी काम र आठ जना महिलालाई च्याउ टिप्ने काम दिए (रोजगारी)। च्याउबाट उनी महिनामा ९० हजारभन्दा बढी कमाउँछन् र कामदारले तलब पाउँछन् (आयआर्जन)। त्यही कमाइले उनले थप जमिन जोडे र व्यवसाय बढाए।