परीक्षा अभ्यास

मानिस एक्लैले आफ्ना सबै आवश्यकता पूरा गर्न सक्दैन। आवश्यकता पूरा गर्ने क्रममा उसले अरू मानिससँग सम्बन्ध बनाउँछ। मानिसबिच बनेका यिनै सम्बन्धको जालोलाई समाज भनिन्छ। समाज साझा उद्देश्य राखेर चल्ने, परिवर्तनशील र विकासशील मानव संस्था हो। यसले सदस्यमा सामाजिक चेतना, सामूहिक भावना र विवेकशीलता बढाउँछ।

• क.समाजले साझा उद्देश्य र आवश्यकतामा जोड दिन्छ।
• ख.सदस्यबिच पारस्परिक सम्बन्ध हुन्छ।
• ग.समाज गतिशील हुन्छ।
• घ.प्रत्येक सदस्यले आफ्नो अधिकारको रक्षा गर्न सक्ने हैसियत राख्छ।
• ङ.सदस्यबिच एकता र अन्तरक्रिया हुन्छ।
• च.समाज परिवर्तनशील हुन्छ।
• छ.समाजले सदस्यको व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्छ।
• ज.समाजले व्यापक क्षेत्र समेटेको हुन्छ।

व्यक्ति समाजको सबैभन्दा सानो एकाइ हो र समाज व्यक्तिबिचका सम्बन्धको जालो हो। दुवैबिचको सम्बन्ध यसरी देखिन्छ:

• क.व्यक्ति व्यक्ति मिलेर समाज बन्छ; व्यक्तिविना समाजको कल्पना गर्न सकिँदैन।
• ख.व्यक्तिका खाना, सुरक्षा, शिक्षा र पहिचान जस्ता आवश्यकता समाजबाटै पूरा हुन्छन्।
• ग.व्यक्तिको स्वभाव, क्षमता, रुचि र इच्छाले समाजलाई बदल्छ।
• घ.समाजका नियम र मूल्यमान्यताले व्यक्तिको व्यवहारलाई दिशा दिन्छन्।

त्यसैले व्यक्ति र समाज एकअर्काका अभिन्न अङ्ग हुन्।

मानिसका आवश्यकता धेरै छन्, तर एउटै व्यक्तिले सबै कुरा उत्पादन गर्न सक्दैन। किसानले अन्न उब्जाउँछन्, सिकर्मीले घर बनाउँछन्, शिक्षकले पढाउँछन् र स्वास्थ्यकर्मीले उपचार गर्छन्। हरेकले आफ्नो काम गरेर अरूका आवश्यकता पूरा गर्छ र बदलामा आफ्ना आवश्यकता अरूबाट पूरा गर्छ। परिवारबाट माया र हेरचाह, विद्यालयबाट शिक्षा, समुदायबाट सुरक्षा र सहयोग, बजारबाट वस्तु र सेवा पाइन्छन्। दुःखको बेला छिमेकी र आफन्त सघाउन आउँछन्। यसरी आपसी सम्बन्ध, सहयोग र लेनदेनमार्फत व्यक्तिले समाजबाटै आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्छ।

सुरुमा मानिस साना समूहमा सिकार गर्दै र कन्दमूल खोज्दै डुल्थे। सुरक्षा र आवश्यकता पूरा गर्न उनीहरू परिवार र नातेदार मिलेर बस्न थाले। एउटै पुर्खाका सन्तान एकै ठाउँमा बस्न थालेपछि समाज बन्ने प्रक्रिया सुरु भयो। करिब दश हजार वर्षअघि खेती र पशुपालन सुरु भएपछि मानिस स्थायी रूपमा बस्न थाले र निजी सम्पत्तिको धारणा जन्मियो। पछि धातु, लेखन, उद्योग, विज्ञान र प्रविधिको विकाससँगै समाज आजको आधुनिक अवस्थामा आइपुग्यो। विद्वान्ले यस विकासलाई फरक फरक चरणमा बाँडेका छन्: कोम्टले धार्मिक, आध्यात्मिक र वैज्ञानिक; मार्क्सले आदिम साम्यवादीदेखि साम्यवादीसम्म छ चरण; टेलर र मोर्गनले जङ्गली, बर्बर र सभ्य।

यो विचार सोध्ने प्रश्न हो, त्यसैले कारण बलियो भए जुनसुकै उत्तर ठिक हुन्छ। एउटा नमुना उत्तर:
मलाई आधुनिक वा सभ्य समाज बढी प्रगतिशील लाग्छ। यसका कारण यस्ता छन्:

• क.यसमा घटनालाई अन्धविश्वासले होइन, तर्क र प्रमाणले बुझिन्छ।
• ख.विज्ञान र प्रविधिले स्वास्थ्य, शिक्षा र यातायात सजिलो बनाएका छन्।
• ग.कानुनको शासन, मानव अधिकार र समानताको धारणा बलियो छ।
• घ.गल्ती सुधार्दै अघि बढ्ने छलफल र विमर्शको संस्कार छ।

तर आधुनिक समाजमा पनि असमानता, वातावरण प्रदूषण र मानिस एक्लिँदै जाने जस्ता समस्या छन्। त्यसैले यसलाई अझ सुधार्दै लैजानुपर्छ।

• क.भाषा: भाषाका आधारमा समाज एकभाषी, द्विभाषी र बहुभाषी हुन्छ।
• ख.अर्थव्यवस्था: आर्थिक आधारमा समाज पुँजीवादी, समाजवादी र मिश्रित हुन्छ।

(धर्म, बसोबास, समय र जीवनपद्धति पनि आधार हुन्।)

मेरो विचारमा वर्तमान समाज वर्गीकरणका प्रमुख आधार यी हुन सक्छन्:

• क.अर्थव्यवस्था: आज समाजको जीवनस्तर र अवसर धेरै हदसम्म अर्थतन्त्रले तय गर्छ।
• ख.बसोबास: गाउँबाट सहरतर्फ बसाइँसराइ बढ्दा ग्रामीण र सहरी समाजको फरक प्रस्ट देखिन्छ।
• ग.जीवनपद्धति र पेसा: कृषि, उद्योग, सेवा र प्रविधिमा काम गर्नेको जीवन फरक हुन्छ।
• घ.भाषा र धर्म: नेपाल जस्तो बहुभाषी र बहुधार्मिक देशमा यी पहिचानका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।
• ङ.प्रविधिको पहुँच: इन्टरनेट र मोबाइल चलाउन पाउने र नपाउने समाजबिचको अन्तर पनि आज ठुलो आधार बनेको छ।

उत्तर आफ्नै समाजअनुसार फरक हुन्छ। एउटा नमुना:
म भक्तपुरको सहरी क्षेत्रमा बस्छु। यो समाज सहरी, बहुभाषी, बहुधार्मिक र मिश्रित अर्थव्यवस्था भएको समाज हो।

• क.यहाँ धेरै मानिस व्यापार, उद्योग, पर्यटन र सेवामा काम गर्छन्, त्यसैले यो सहरी समाज हो।
• ख.नेपाल भाषा, नेपाली र तामाङ लगायतका भाषा बोलिन्छन्, त्यसैले बहुभाषी हो।
• ग.हिन्दु, बौद्ध, इसाई र अरू धर्मका मानिस मिलेर बस्छन्, त्यसैले बहुधार्मिक हो।
• घ.निजी पसल र उद्योगसँगै सरकारी अस्पताल, विद्यालय र सहकारी पनि छन्, त्यसैले अर्थव्यवस्था मिश्रित छ।

समानता:

• क.दुवै प्रकृतिमा भर पर्छन् र प्रायः ग्रामीण क्षेत्रमा हुन्छन्।
• ख.दुवैमा मानिस स्थायी वा अर्धस्थायी रूपमा बस्छन्।
• ग.दुवैमा परिवारका सबै सदस्य श्रममा सहभागी हुन्छन्।
• घ.दुवैले एकअर्काको पेसालाई सहायक पेसाका रूपमा अपनाउँछन्।

भिन्नता:

आवश्यक कुरा:

• क.उद्योग खोल्न पुँजी र लगानी
• ख.बिजुली, सडक, सञ्चार र पानी जस्ता पूर्वाधार
• ग.कच्चा पदार्थ, जस्तै: जुट, उखु, कपास, काठ र खनिज
• घ.उत्पादित वस्तु बेच्ने बजार
• ङ.उद्योगमैत्री कानुन, शान्ति र राजनीतिक स्थिरता
• च.शिक्षा र दक्ष जनशक्ति

आवश्यक सिप: मेसिन चलाउने र मर्मत गर्ने प्राविधिक सिप; कम्प्युटर र प्रविधिको प्रयोग; व्यवस्थापन र हिसाबकिताब; बजारीकरण र व्यापार; उद्यमशीलता, अर्थात् जोखिम लिएर आफ्नै व्यवसाय सुरु गर्ने सिप; टिमसँग मिलेर काम गर्ने सिप।

• क.आवश्यकतामा परिवर्तन: मानिसका आवश्यकता बदलिइरहन्छन् र तिनलाई पूरा गर्ने तरिका पनि बदलिन्छ।
• ख.चेतना र शिक्षा: शिक्षाले मानिसको सोच र व्यवहार बदल्छ।
• ग.विज्ञान र प्रविधि: नयाँ औजार, मेसिन र सञ्चारले काम गर्ने तरिका बदल्छन्।
• घ.आर्थिक अवस्था: आम्दानी र पेसा बदलिँदा मूल्यमान्यता र चलन पनि बदलिन्छन्।
• ङ.बसाइँसराइ र सम्पर्क: अरू ठाउँका मानिससँगको भेटघाटले नयाँ विचार र संस्कृति ल्याउँछ।
• च.जनसङ्ख्या र वातावरण: जनसङ्ख्या बढ्दा वा प्राकृतिक प्रकोप आउँदा जीवनपद्धति बदल्नुपर्छ।
• छ.राजनीतिक परिवर्तन र कानुन: नयाँ कानुन र शासन व्यवस्थाले समाजलाई नयाँ दिशा दिन्छन्।

• क.यो समाज विकासको आधुनिक अवस्था हो।
• ख.विज्ञान र प्रविधिको धेरै प्रयोग हुन्छ।
• ग.अर्थव्यवस्था एकअर्कामा भर पर्ने हुन्छ।
• घ.समाज बहुसांस्कृतिक हुन्छ।
• ङ.समाज गतिशील हुन्छ र छिटो बदलिन्छ।
• च.यो विकसित समाज हो।
• छ.घटनालाई तर्क र प्रमाणका आधारमा बुझ्ने चलन हुन्छ।

समाज निर्माणका आधारभूत तत्त्व यी हुन्: आफ्नोपन र पहिचान, शान्ति सुरक्षा, पारस्परिक सम्बन्ध र अन्तरनिर्भरता, सद्भाव र एकता, जिम्मेवारी वहन, र समानुभूति।

• क.शान्ति सुरक्षा: शान्ति सुरक्षाविना व्यक्ति र समाजको विकास सम्भव हुँदैन। डर भएको ठाउँमा मानिस पढ्न, काम गर्न र लगानी गर्न सक्दैनन्। त्यसैले हरेक व्यक्ति सुरक्षित हुनुपर्छ र सुरक्षित छु भन्ने अनुभव गर्न सक्नुपर्छ।
• ख.सद्भाव र एकता: फरक विचार, भाषा, धर्म, लिङ्ग र संस्कृतिका मानिसलाई सम्मान र समान व्यवहार गर्दा समाजमा सद्भाव बढ्छ। एकता र मेलमिलाप भए समाज मिलेर अघि बढ्छ, तर द्वन्द्व र बेमेलले समाजलाई टुक्र्याउन सक्छन्।

• क.नियमले समाजलाई व्यवस्थित र अनुशासित राख्छ।
• ख.सबैलाई समान व्यवहार र न्याय मिल्छ।
• ग.झगडा र द्वन्द्व कम हुन्छ र शान्ति सुरक्षा कायम हुन्छ।
• घ.एकअर्काको अधिकारको सम्मान हुन्छ।
• ङ.सामूहिक काम सजिलै र छिटो पूरा हुन्छ।
• च.असल चलन र मूल्यमान्यता अर्को पुस्तासम्म पुग्छन्।

जस्तै: ट्राफिकका नियम सबैले माने बाटोमा दुर्घटना घट्छ र सबैले समयमै गन्तव्यमा पुग्छन्।

उत्तर आफ्नै समाजअनुसार हुन्छ। एउटा नमुना:

• क.आफ्नोपन: टोलका मानिसले मिलेर मन्दिर र पाटीपौवा मर्मत गर्छन्।
• ख.अन्तरनिर्भरता: खेतीको बेला पर्म लगाएर एकअर्काको खेतमा काम गरिन्छ।
• ग.सद्भाव र एकता: फरक धर्मका परिवार एकअर्काका चाडपर्वमा शुभकामना दिन जान्छन्।
• घ.जिम्मेवारी: आमा समूहले हरेक शनिबार टोलको सरसफाइ गर्छ।
• ङ.समानुभूति: कुनै परिवारमा दुःख पर्दा छिमेकीले खाना र सहयोग पुर्‍याउँछन्।

केही कमजोरी पनि देखिन सक्छन्, जस्तै: फोहोर जथाभाबी फाल्ने बानी। तिनलाई सुधार्ने उपाय पनि लेख्न सकिन्छ।

समाज धेरै व्यक्ति मिलेर बनेको हुन्छ। हरेक सदस्यले आफ्नो भागको काम गरेनन् भने साझा लक्ष्य पूरा हुँदैन। जस्तै: विद्यालयमा शिक्षकले पढाएनन्, विद्यार्थीले पढेनन् वा कर्मचारीले सफाइ गरेनन् भने विद्यालय चल्दैन। त्यसैले जिम्मेवारी वहन समाजलाई चलाउने आधार हो।

मेरो विचारमा यसका कारण यस्ता छन्:

• क.आफ्नो योग्यता, क्षमता र अनुभवअनुसार जिम्मेवारी लिँदा सामूहिक लक्ष्य पूरा हुन्छ।
• ख.जिम्मेवारी बोक्दा व्यक्तिमा परिस्थितिअनुसार व्यवहार गर्ने र काम राम्रोसँग सक्ने सिप बढ्छ।
• ग.सबैले आफ्नो काम गर्दा कसैमाथि बढी भार पर्दैन र विश्वास बढ्छ।
• घ.अधिकार मात्र खोजेर जिम्मेवारी नबोक्ने समाज टिक्न सक्दैन।

त्यसैले जिम्मेवारी वहनलाई अरू तत्त्वजस्तै समाजको एउटा अनिवार्य र पूर्ण तत्त्व मानिन्छ।