परीक्षा अभ्यास

‘बोलीवचन’ र ‘चारैतिर परिधि वा घेरा भएको’ कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्; ती झुक्याउन राखिएका हुन्।

• बहुमुखी व्यक्तित्व: पढाइ, खेल, कला, सेवा जस्ता अनेक क्षेत्रमा क्षमता र रुचि भएको व्यक्तित्व; धेरै पाटा भएको व्यक्तित्व।
• वक्तृत्वकला: सभामा श्रोतासामु तर्क, उदाहरण र प्रभावकारी भाषासहित बोल्ने कला।
• सहक्रियाकलाप: कक्षाको पढाइसँगै गरिने, पाठ्यक्रमसँग जोडिएका सहायक क्रियाकलाप: वक्तृता, हाजिरीजवाफ, विज्ञान प्रदर्शनी, खेलकुद।
• संवेगात्मक: डर, रिस, खुसी, माया जस्ता मनका तीव्र भाव, अर्थात् संवेगसँग सम्बन्धित।
• वातावरण: हामी वरपरको परिवेश; विद्यालयको सन्दर्भमा भवन, हावा, आवाज जस्ता भौतिक कुरा र शिक्षक तथा साथीको व्यवहार जस्ता सामाजिक र भावनात्मक कुरा।
• ऊर्जा: काम गर्ने शक्ति; वक्तृतामा मान्छेभित्रको जाँगर र क्षमता।

‘ऋणात्मक’ को ठिक उल्टो ‘धनात्मक’ हो, जुन गणित र विज्ञानमा प्रयोग हुन्छ। वक्तृतामा ‘धनात्मक’ शब्द छैन; त्यहाँ ‘सकारात्मक र नकारात्मक’ जोडा आएको छ, जसको अर्थ उस्तै हो।

• सभाध्यक्ष: वार्षिकोत्सवमा प्रधानाध्यापक सभाध्यक्ष हुनुहुन्थ्यो, त्यसैले कार्यक्रमको अध्यक्षता उहाँले नै गर्नुभयो।
• उत्कृष्ट: कोपिलाले विज्ञान प्रदर्शनीमा उत्कृष्ट नमुना बनाएर पहिलो पुरस्कार जितिन्।
• प्रतिभा: विद्यालयको गायन प्रतियोगिताले गाउँका धेरै लुकेका प्रतिभा बाहिर ल्यायो।
• स्वावलम्बी: सिलाइको सिप सिकेपछि जमुना कसैमा भर नपर्ने स्वावलम्बी बनिन्।
• शिष्टाचार: पाहुना आउँदा उठेर नमस्कार गर्नु हाम्रो शिष्टाचार हो।
• सहानुभूति: बाढीपीडितप्रति सहानुभूति देखाउँदै विद्यार्थीले आफ्ना पुराना लुगा र किताब जम्मा गरे।

नेपाली बोलीमा श, ष, स तीनै प्रायः ‘स’ जस्तै सुनिन्छन्, तर लेख्दा छुट्याउनुपर्छ।

• क.कार्यक्रमको अध्यक्षता विद्यालयका प्रधानाध्यापक ले गर्नुभएको छ, र सञ्चालन (उद्घोषण) को अभिभारा कक्षा ९ मा पढ्ने एक जना विद्यार्थी लाई दिइएको छ।
• ख.छिरिङले यस वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा भाग लिएर आफ्ना भनाइ राख्न पाउँदा आफू गौरवान्वित भएको, अर्थात् गर्व लागेको कुरा व्यक्त गरेका छन्।
• ग.वक्तृतामा चारओटा प्रश्नात्मक वाक्य छन्, चारै अमृताको वक्तृतामा:

१. ‘…हाम्रा विद्यालयले कसरी अभिमुखीकरण गरेका छन्?’
२. ‘…हाम्रा विद्यालयले कस्तो वातावरण सिर्जना गरेका छन् त?’
३. ‘…के हामी विद्यार्थीको समग्र व्यक्तित्व विकास हुन्छ त?’
४. ‘…विद्यार्थीको बौद्धिक विकास हुन सक्थ्यो कि?’

छिरिङको वक्तृतामा प्रश्नात्मक वाक्य छैन। प्रश्नचिह्न (?) गनेर यो पत्ता लाग्छ।
घ. अमृताले विद्यालयबाट आफ्नो अपेक्षा राख्दै भनाइ टुङ्ग्याएकी छन्: भविष्यमा होनहार, सफल र आत्मविश्वासयुक्त नागरिक बनाउन विद्यालयले अहम् भूमिका निर्वाह गरोस्। त्यसअघि उनले विद्यालयको भूमिका पढाइमा मात्र नभई समाजमा समायोजन हुन, कर्तव्यप्रति सचेत हुन र आत्मविश्वास जगाउन पनि हुन्छ भन्ने निचोड दिएकी छन्।

• क.विवेकानन्दका अनुसार सम्पूर्ण शक्ति मान्छेभित्रै हुन्छ। आफूमा विश्वास नभए त्यो शक्ति भित्रै थुनिन्छ; विश्वास भए मात्र त्यसलाई बाहिर ल्याउन सकिन्छ। त्यसैले विद्यार्थीभित्रको सकारात्मक सोच र शक्ति उजागर गर्न आफूमा विश्वास राख्न भनिएको हो।
• ख.असफलताले के मिलेन र किन मिलेन भन्ने देखाउँछ। त्यसलाई कमजोरी ठान्दा मान्छे डराउँछ र प्रयास छाड्छ; शिक्षा ठान्दा त्यसबाट पाठ सिकेर अर्को पटक सुधार गर्छ, र इच्छाशक्ति झन् बलियो हुन्छ। त्यसैले विफलतालाई शिक्षाका रूपमा लिन भनिएको हो।
• ग.विद्यालयले आत्मविश्वास र आत्मानुशासनको वातावरण बनाउनुपर्छ, विद्यार्थीको सकारात्मक सोच र शक्ति उजागर गर्नुपर्छ, गल्ती गर्दा दण्ड होइन गल्तीबाट सिकेको पाठ बुझाउनुपर्छ, इच्छाशक्ति बलियो पार्नुपर्छ, र विद्यार्थीको असीमित तागत सिर्जना र निर्माणमा लगाउने अवसर दिनुपर्छ।
• घ.गल्ती गर्दा त्यसको परिणाम आफैँ भोगिन्छ, त्यसैले त्यो पाठ लामो समय सम्झनामा रहन्छ। साइकल चलाउन सिक्दा लडेपछि नै सन्तुलन कसरी राख्ने भन्ने थाहा हुन्छ। गणितमा ऋण चिह्न बिर्सेर उत्तर बेठिक भएपछि अर्को पटक चिह्नमा ध्यान जान्छ। शिक्षकले जस्तै गल्तीले पनि के ठिक, के बेठिक भनेर सिकाउँछ। त्यसैले गल्ती, त्यसबाट सिक्ने मान्छेका लागि, शिक्षक नै हो। तर एउटै गल्ती दोहोर्‍याइरहे त्यसले केही सिकाउँदैन; गल्तीबाट सिक्न त्यसलाई स्वीकार्ने र सच्याउने बानी चाहिन्छ।

• क.अहिले किताबी र परीक्षामुखी शिक्षा प्रचलनमा देखिन्छ। विद्यालयमा पढाइन्छ, कक्षाकार्य र गृहकार्य दिइन्छ, अनि ती पूरा गरेर विद्यार्थी सफलताको प्रमाणपत्र लिएर निस्कन्छन्। यसबाट सूचना, ज्ञान र बौद्धिक विकास त हुन्छ, तर समाजमा मिलेर बस्ने व्यक्तित्व, भित्रको ऊर्जा, सकारात्मक सोच र आत्मविश्वास जगाउने काम कम हुन्छ।
• ख.यसका लागि विद्यालयले किताबका कुरालाई व्यावहारिक जीवनसँग जोड्नुपर्छ; सहक्रियाकलापमार्फत सञ्चार, सहकार्य, निर्णय र समस्या समाधानका सिप सिकाउनुपर्छ; विद्यार्थीको सकारात्मक सोच र आत्मविश्वास जगाउने वातावरण बनाउनुपर्छ; र ज्येष्ठ नागरिक तथा अपाङ्गता भएकालाई गरिने सहयोग जस्ता व्यवहारका आधारमा पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। विद्यालयको दायित्व के हुनुपर्छ भन्नेमा व्यापक छलफल पनि जरुरी छ।

• क.विद्यालय विद्यार्थीको दोस्रो घर हो, त्यसैले व्यक्तित्व बनाउने काममा यसको भूमिका ठुलो छ। पहिलो, पढाइ विद्यार्थीको रुचि र प्रतिभाअनुसार हुनुपर्छ: कसैलाई लेखनमा, कसैलाई खेलमा, कसैलाई सङ्गीत वा विज्ञानमा अवसर दिइनुपर्छ। दोस्रो, वक्तृता, हाजिरीजवाफ, खेलकुद, बालक्लब र सामुदायिक सेवा जस्ता क्रियाकलापले बोल्ने, नेतृत्व गर्ने र मिलेर काम गर्ने सिप दिन्छन्। तेस्रो, शिक्षकको असल आचरण विद्यार्थीका लागि सबैभन्दा ठुलो पाठ हो। चौथो, गल्तीमा दण्डभन्दा सुधारको मौका दिँदा आत्मविश्वास बढ्छ। पाँचौँ, सफा, सुरक्षित र डरमुक्त वातावरणले विद्यार्थीको मन स्थिर राख्छ। अन्त्यमा, अङ्क मात्र होइन, व्यवहारको पनि मूल्याङ्कन हुँदा विद्यार्थी असल मान्छे बन्न प्रेरित हुन्छन्।
• ख.व्यक्तित्व आफैँ नबनाई बन्दैन। विद्यार्थीले समय र अनुशासनको पालना गर्नुपर्छ, पढाइसँगै आफ्नो रुचिको क्षेत्र पहिचान गरी त्यसमा निरन्तर अभ्यास गर्नुपर्छ, र वक्तृता, खेलकुद, कला जस्ता क्रियाकलापमा भाग लिनुपर्छ। राम्रा किताब पढ्ने, नयाँ कुरा सिक्न प्रश्न सोध्ने र गल्ती स्वीकार गरेर सुधार्ने बानी बसाल्नुपर्छ। ठुलालाई आदर, साथीलाई सहयोग र कमजोरप्रति सहानुभूति राख्नुपर्छ। शरीर स्वस्थ राख्न खेल र व्यायाम, मन स्वस्थ राख्न सकारात्मक सोच चाहिन्छ। यसरी ज्ञान, सिप र असल आचरण तीनै मिलेपछि व्यक्तित्व बलियो हुन्छ।

१. व्यक्तित्वको वास्तविक रूप अनुहार र पहिरन होइन, मान्छेको चिन्तन, सोच, आचरण र मनको प्रकृति हो।
२. विद्यार्थीलाई भविष्यको भार देखाउनुभन्दा उसको रुचिमा हौस्याउँदा व्यक्तित्व सजिलै बन्छ।
३. अहिलेको विद्यालयले ज्ञान र प्रमाणपत्र दिए पनि समाजमा समायोजन हुने व्यक्तित्व बनाउन सकेको छैन।
४. विद्यार्थीभित्रको असीमित ऊर्जा र सकारात्मक सोच जगाइनुपर्छ।
५. विद्यार्थीमा आत्मविश्वास जगाइनुपर्छ र आफ्नो संस्कृतिप्रति गर्व गर्ने वातावरण बनाइनुपर्छ।
६. ठुलो मान्छे होइन, असल मान्छे बन्न प्रेरित गरिनुपर्छ।
७. विद्यार्थी शिक्षकको भाषणभन्दा उहाँहरूको व्यवहारबाट बढी सिक्छन्।
८. मूल्याङ्कन घोकेका उत्तरबाट मात्र होइन, सहयोग र सद्भाव जस्ता व्यवहारबाट पनि हुनुपर्छ।
९. गार्डनरको बहुबौद्धिकताअनुसार हरेकको रुचिको क्षेत्रमा अवसर दिनुपर्छ; डार्विन र पारस खड्का यसका उदाहरण हुन्।
१०. सहक्रियाकलापलाई सिर्जनशील चिन्तन, सञ्चार, निर्णय र समस्या समाधानका सिपसँग जोडेर बहुमुखी व्यक्तित्व बनाउनुपर्छ।

• तयारी: आयोजकले विषय, समय (जस्तै हरेक वक्तालाई ५ मिनेट), नियम र मूल्याङ्कनका आधार (विषयवस्तु, तर्क, भाषा, प्रस्तुति, समय) तोक्छन्। सभाध्यक्ष, प्रमुख अतिथि, निर्णायक, समयपालक र उद्घोषक छानिन्छन्।
• सुरुवात: उद्घोषकले स्वागत गर्छन्, अतिथिलाई आसनग्रहण गराउँछन्, अनि प्रतियोगिताका नियम र वक्ताको बोल्ने क्रम सुनाउँछन्।
• वक्तृता: वक्ता पालैपालो बोलाइन्छन्। हरेकले सम्बोधन, भूमिका, मुख्य भाग, निष्कर्ष र धन्यवादको क्रम मिलाउँछन्। समयपालकले तोकिएको समयभन्दा केही अघि जनाउ घन्टी र समय सकिएपछि अन्तिम घन्टी बजाउँछन्।
• मूल्याङ्कन: निर्णायकले हरेक वक्तालाई अङ्क दिन्छन्; अङ्क जोडेर नतिजा तयार हुन्छ।
• समापन: नतिजा घोषणा हुन्छ, प्रमुख अतिथिबाट पुरस्कार दिइन्छ, सभाध्यक्षले मन्तव्य दिएर कार्यक्रम समापन गर्छन्।
• श्रोताको भूमिका: वक्ता बोल्दा चुप लागेर सुन्ने, बिचमा नबोल्ने र अन्त्यमा ताली बजाएर हौस्याउने।

विद्यार्थी जीवनमा अनुशासनको महत्त्व

आदरणीय सभाध्यक्षज्यू, प्रमुख अतिथिज्यू, निर्णायक मण्डल, श्रद्धेय गुरुवर्ग र प्यारा साथीहरू! ‘विद्यार्थी जीवनमा अनुशासनको महत्त्व’ विषयमा म केही विचार राख्न चाहन्छु।

अनुशासन भनेको नियम मानेर, समय मिलाएर, आफ्नो मनलाई आफ्नै वशमा राखेर काम गर्ने बानी हो। अनुशासन बाहिरबाट लादिएको डर होइन; आफैँले रोजेको नियम हो।

सभाध्यक्ष महोदय! विद्यार्थी जीवन बिउ रोप्ने बेला हो। यही बेला बसेको बानी जीवनभर रहन्छ। समयमा विद्यालय आउने, गृहकार्य समयमै सक्ने, कक्षामा ध्यान दिने विद्यार्थीको पढाइ आफैँ राम्रो हुन्छ। अनुशासन नभए प्रतिभा पनि खेर जान्छ: राम्रो खेलाडी पनि अभ्यासमा नआए टोलीबाट हट्छ।

उपस्थित महानुभावहरू! अनुशासनले मान्छेलाई विश्वासिलो बनाउँछ। समयमा पुग्ने, भनेको काम गर्ने मान्छेलाई सबैले जिम्मेवारी दिन्छन्। विद्यालयको लाइन, खेलको नियम, ट्राफिकको सङ्केत, सबैले हामीलाई अरूसँग मिलेर बस्न सिकाउँछन्।

अन्त्यमा म के भन्छु भने अनुशासन सफलताको सिँढी हो। हामी आफैँले आफ्ना लागि नियम बनाऔँ र पालना गरौँ, ताकि भोलि असल र जिम्मेवार नागरिक बन्न सकौँ। धन्यवाद!

दिनभरि भएका मुख्य घटना र तिनले मनमा जगाएका भाव दिनको अन्त्यमा आफ्नै लागि लेख्ने रचनालाई दैनिकी भनिन्छ। पाठ्यपुस्तकको नमुनामा एक जना विद्यार्थीले नयाँ वर्षको दिन पोखराबाट १६ जना साथीसँग बसमा करिब ५० किलोमिटर टाढा तनहुँको व्यास गुफा र सेती र मादी नदीको सङ्गम घुमेको अनुभव लेखेका छन्।

दैनिकी ‘म’ को बोलीमा, भूत कालमा लेखिन्छ, र यसमा मनका कुरा खुलेर राख्न सकिन्छ।

नमुना:

२०८२ फागुन १४, बेलुका ८ बजे

नगरकोटको सूर्योदय

आज बिहान चार बजे नै आमाले उठाउनुभयो। जाडोले कठ्याङ्ग्रिँदै हामी परिवारसहित भक्तपुरबाट नगरकोट उकालियौँ। डाँडाको दृश्य बिन्दुमा पुग्दा पूर्वतिर आकाश बिस्तारै रातो हुँदै थियो। छ बजेतिर पहाडका पछाडिबाट घाम झुल्कियो, र उत्तरतिर हिमालका चुली एकपछि अर्को सुनौला हुँदै गए। बुबाले लाङटाङ र गौरीशङ्कर देखाउनुभयो। तलका उपत्यका बादलले ढाकेका थिए, मानौँ हामी बादलको समुद्रमाथि उभिएका छौँ।

घाम चढेपछि हामीले डाँडाको चियापसलमा तातो चिया र रोटी खायौँ। फर्कने बाटामा तरेली परेका बारीमा तोरीका पहेँला फूल फुलेका थिए। आज मैले बुझेँ, सुन्दर दृश्य हेर्न टाढा जानुपर्दैन; आफ्नै वरपर पनि यस्ता ठाउँ छन्। थकाइ लागे पनि मन भने हलुका छ। अब सुत्छु।

क.
(१) बहुबौद्धिकताको सिद्धान्तका प्रतिपादक अमेरिकी मनोवैज्ञानिक हावर्ड गार्डनर हुन्।
(२) अनुच्छेदअनुसार बौद्धिकता आठ प्रकारका छन्: भाषिक, तार्किक गणितीय, स्थानिक दृश्यात्मक, प्राकृतिक, साङ्गीतिक, शारीरिक गतिबोधक, अन्तरवैयक्तिक र अन्तःवैयक्तिक।
(३) भाषिक बौद्धिकताअन्तर्गत बोलेर र लेखेर, अर्थात् मौखिक र लिखित दुवै रूपमा, भाषालाई प्रभावकारी ढङ्गले प्रयोग गर्ने क्षमता पर्छ।
(४) यो आफ्नै अनुभवको प्रश्न हो। उत्तर यसरी लेख्न सकिन्छ: ‘मलाई चित्र बनाउन र नक्सा कोर्न सबैभन्दा मन पर्छ; ज्यामितिका आकृति पनि मनमै घुमाएर हेर्न सक्छु। त्यसैले ममा मुख्य रूपमा स्थानिक दृश्यात्मक बौद्धिकता छ जस्तो लाग्छ।’ आफ्नो उत्तरमा कुन बौद्धिकता भनेर मात्र होइन, त्यस्तो किन लाग्यो भन्ने उदाहरण पनि दिनुपर्छ।
ख.
(१) पारिभाषिक शब्द: बहुबौद्धिकता, तार्किक गणितीय, स्थानिक दृश्यात्मक, शारीरिक गतिबोधक, अन्तरवैयक्तिक, संज्ञानात्मक (कुनै दुई)।
(२) एकवचन: भनिन्छ, पर्छ, बुझाउँछ, हो; बहुवचन: हुन्छन्, पर्छन्, रहन्छन् (एक एकओटा)।
(३) श: विश्वास, शारीरिक, शिक्षक; ष: विशेषता, भाषिक; स: सिद्धान्त, सामान्यतः, सम्बन्धित (एक एकओटा)। ‘संवेदनशील’ मा स र श दुवै छन्।
(४) हाउभाउ: बोल्दा वा भाव देखाउँदा अनुहार, आँखा, हात र शरीरले गरिने चाल। रुचि: मन पर्ने कुरा, चाख, लगाव।

आदरणीय कक्षा शिक्षकज्यू र प्यारा साथीहरू!

तपाईँहरूले मलाई यस वर्ष कक्षाको प्रतिनिधि चुन्नुभएकोमा म आभारी छु। यो पद मेरो सम्मान मात्र होइन, हामी सबैको काम हो भन्ने म ठान्छु।

म तीनओटा वाचा गर्छु। पहिलो, तपाईँहरूका समस्या, चाहे बेन्च भाँचिएको होस् वा कुनै विषय बुझ्न गाह्रो भएको होस्, म आजै विद्यालय प्रशासनसम्म पुर्‍याउने छु। दोस्रो, कुनै घन्टी खाली भए म प्रधानाध्यापकलाई खबर गर्ने छु, र त्यो समय होहल्लामा होइन, स्वाध्ययनमा बिताउन तपाईँहरूलाई अनुरोध गर्ने छु। तेस्रो, म कसैलाई काखा र पाखा गर्ने छैन; सबैको कुरा उत्तिकै सुनिने छ।

तर साथीहरू, कक्षा मैले एक्लै चलाउने होइन। समयमा आऔँ, एकअर्कालाई पढाइमा सघाऔँ, र कक्षाकोठा सफा राखौँ। कसैलाई गाह्रो परे मसँग खुलेर भन्नुहोस्।

हाम्रो कक्षा अनुशासन र मेलमिलापमा विद्यालयकै उदाहरण बनोस् भन्ने कामना गर्दै म मेरो भनाइ टुङ्ग्याउँछु। धन्यवाद!

यी उत्तर रेकर्डिङ सुनेरै पत्ता लगाउनुहोस्।
१. सुन्नुअघि चारै प्रश्नका मुख्य शब्द रेखाङ्कन गर्नुहोस्: कस्तो भाषा, कस्तो कला, कुन कुराको विकास, श्रोताको के कुरा।
२. सुन्दा वक्ताले ‘भाषा’, ‘कला’, ‘विकास’ र ‘श्रोता’ भन्ने शब्द आउने वाक्य कसरी टुङ्ग्याउँछन्, त्यसमा ध्यान दिनुहोस्; विकल्पमध्ये एउटा शब्द त्यहीँ सुनिन्छ।
३. विकल्पहरू धेरैजसो उस्तै सुनिने गरी राखिएका छन् (मन, ज्ञान, ज्यान, ध्यान; व्यक्तित्व, अपनत्व)। त्यसैले शब्दको पूरा आवाज सुनेर मात्र छान्नुहोस्, र दोस्रो पटक सुन्दा आफ्नो उत्तर जाँच्नुहोस्।

१. रेकर्डिङ सुन्दा भाषण कलाले के दिन्छ भनिएका कुरा टिप्नुहोस्: अवसर, व्यक्तित्व, श्रोतासँगको सम्बन्ध।
२. ती कुरालाई यस पाठका वक्तृतासँग जोड्नुहोस्: अमृता र छिरिङले सम्बोधन, प्रश्न र उदाहरणले श्रोताको ध्यान कसरी तानेका छन्?
३. आफ्नै अनुभव थप्नुहोस्: कक्षामा, प्रार्थनासभामा वा कुनै कार्यक्रममा बोल्दा के सिक्नुभयो? उत्तर तीन चार वाक्यमा, आफ्नै शब्दमा भन्नुहोस्।

केही कुरा ध्यान दिनुपर्ने छन्:

• म पढ्छु केटा र केटी दुवैले भन्छन्; प्रथम पुरुषमा क्रियाले लिङ्ग र आदर देखाउँदैन।
• तिमी पढ्छौ पुलिङ्गको रूप हो; स्त्रीलिङ्ग भए तिमी पढ्छ्यौ हुन्थ्यो।
• साथीहरू र उनीहरू मा क्रिया उही -छन् छ। बहुवचनमा सामान्य र मध्यम आदरको रूप एउटै हुन्छ, र स्त्रीलिङ्गको छुट्टै रूप पनि प्रायः लाग्दैन; त्यसैले यहाँ आदर कर्ताबाट छुट्याइएको छ: ‘साथीहरू’ सामान्य, ‘उनीहरू’ मध्यम।
• अन्तिम दुई वाक्यमा क्रिया उस्तै पढाउनुहुन्छ छ, किनकि उच्च आदरमा लिङ्ग छुट्टिँदैन। लिङ्ग नाम (विनोद, सुनिता) बाट थाहा हुन्छ।

‘तिमी’ का लागि दुई क्रिया मिल्छन्: पुरुषलाई जान्छौ, महिलालाई जान्छ्यौ। ‘उहाँ’ र ‘तपाईँ’ दुवैमा जानुहुन्छ। ‘कहाँ’ लिँदा प्रश्नवाचक वाक्य बन्छ, त्यसैले अन्त्यमा प्रश्नचिह्न लाग्छ। ‘कहाँ’ र ‘त्यहाँ’ जुनसुकै कर्तासँग राख्न सकिन्छ, जस्तै ऊ कहाँ जान्छ?, तपाईँ त्यहाँ जानुहुन्छ।

भाइ रुन्छ। त्यो देखेर बहिनी पनि रुन थाल्छे। अमृता नेम्बाङ भाइबहिनीलाई माया गर्छे। ऊ खेलौना दिन्छे। खेलौना पाएर भाइ दङ्ग पर्छ। बहिनी पनि खेलौना चाहियो भनेर बिलौना गर्छे।

अमृतालाई मध्यम आदर दिन चाहे अमृता … माया गर्छिन्। उनी खेलौना दिन्छिन्। पनि लेख्न सकिन्छ; तर त्यसो गर्दा सर्वनाम ‘ऊ’ लाई पनि ‘उनी’ बनाउनुपर्छ, ताकि नाम र सर्वनामको आदर मिलोस्।

• क.माइजू राम्रा राम्रा कविता लेख्नुहुन्छ। (‘मामा’ को स्त्रीलिङ्ग ‘माइजू’; उच्च आदरमा क्रिया उही रहन्छ।)
• ख.तपाईँ भोलि आउनुहोला।
• ग.म केही दिन आराम गर्छु।
• घ.तिमी वक्तृत्वकलामा भाग लिने छौ। (‘तिमी’ र ‘तिमीहरू’ दुवैसँग लिने छौ मिल्छ; कर्ता मात्र फेरिन्छ।)
• ङ.उनीहरू लोकगीत गाउँथे।
• च.छोरा कार्यालय गए। (‘गइन्’ मध्यम आदरको भएकाले पुलिङ्गमा पनि मध्यम आदरकै ‘गए’।)
• छ.तँ गृहकार्य गर्।
• ज.मेरा भाइहरू पाँच कक्षामा पढ्छन्। (बहुवचनमा भेदक ‘मेरो’ पनि ‘मेरा’ बन्छ।)

अनुच्छेदको अन्त्यमा गुरुले आदरको पाठ पनि सिकाउनुभएको छ। निर्मला र नरेशले एकअर्कालाई ‘तँ’ भनेका छन्; व्याकरणअनुसार तँ पढ्छस्, तँ पढ्छेस् सङ्गति मिलेका छन्। तर साथीलाई सामान्य आदरको ‘तँ’ भन्नु शिष्ट होइन; तिमी पढ्छौ?, तिमी पढ्छ्यौ त? भनेको भए व्यवहार पनि मिल्थ्यो।

‘स्वास्थ्य’ मा दुईओटा ‘स’ छन्, दोस्रो ‘थ’ अघि। ‘ऋषभ’ मा ऋ पछि ष आएको छ। ‘इमर्जेन्सी’ अङ्ग्रेजीबाट आएको आगन्तुक शब्द भएकाले ‘स’।

अरू शब्द पनि हुन सक्छन्: शिष्टाचार (श र ष दुवै), वेशभूषा, पालनपोषण, आत्मविश्वास, संस्कृति, सहयोग। ‘कक्षा’, ‘शिक्षक’ को ‘क्ष’ लाई ष का शब्दमा नगन्नु राम्रो; क्ष छुट्टै संयुक्त अक्षर हो।

भाषाको विस्तारमा प्रविधिको भूमिका

आदरणीय सभाध्यक्षज्यू, प्रमुख अतिथिज्यू, निर्णायक मण्डल, श्रद्धेय गुरुवर्ग र प्यारा साथीहरू! आजको ‘भाषाको विस्तारमा प्रविधिको भूमिका’ विषयमा बोल्ने अवसर पाउँदा म खुसी छु।

भाषाको विस्तार भनेको भाषा बोल्ने, पढ्ने र लेख्ने मान्छे बढ्नु, र त्यो भाषा नयाँ ठाउँ र नयाँ काममा पुग्नु हो। प्रविधि भन्नाले यहाँ छापाखाना, रेडियो, टेलिभिजन, कम्प्युटर, मोबाइल र इन्टरनेट बुझिन्छ। मेरो धारणा छ: प्रविधिले भाषालाई टाढासम्म पुर्‍याउँछ, तर भाषा जोगाउने काम अन्ततः त्यो भाषा बोल्नेकै हो।

सभाध्यक्ष महोदय! पहिलो कुरा, प्रविधिले भाषालाई भूगोलबाट मुक्त गरेको छ। एक समय नेपाली किताब छाप्न कठिन थियो; आज विदेशमा बस्ने नेपालीले पनि मोबाइलमा नेपाली समाचार पढ्छन्, नेपाली गीत सुन्छन्। रेडियोले दुर्गम गाउँसम्म नेपाली पुर्‍यायो।

श्रद्धेय गुरुवर्ग! दोस्रो कुरा, प्रविधिले साना भाषालाई पनि आवाज दिएको छ। आफ्नो मातृभाषामा रेडियो कार्यक्रम, गीतका भिडियो र अनलाइन शब्दकोश बनाउन अब ठुलो छापाखाना चाहिँदैन। युनिकोडले देवनागरी लगायतका लिपि कम्प्युटर र मोबाइलमा सजिलै लेख्न सम्भव बनाएको छ।

उपस्थित महानुभावहरू! तेस्रो कुरा, प्रविधिले भाषा सिक्ने बाटो खोलेको छ। शब्दको अर्थ, उच्चारण र प्रयोग अब मोबाइलमै खोज्न सकिन्छ। तर चुनौती पनि छन्: अङ्ग्रेजी शब्द र रोमन लिपिमा नेपाली लेख्ने बानीले शुद्ध वर्णविन्यास बिग्रँदै छ।

अन्त्यमा म के भन्छु भने प्रविधि भाषाको पखेटा हो, तर उड्ने चरा त हामी आफैँ हौँ। प्रविधिमा आफ्नै भाषा शुद्धसँग प्रयोग गरौँ, र आफ्नो मातृभाषाका सामग्री आफैँ बनाऔँ। धन्यवाद!

१. विद्यालयको प्रतियोगिता, रेडियो वा टेलिभिजनमा कुनै वक्तृता वा भाषण सुन्नुहोस्।
२. सुन्दा यी कुरा टिप्नुहोस्: वक्ता र विषय, वक्ताको मुख्य धारणा, तर्कहरू (‘पहिलो’, ‘दोस्रो’ भनेर आउँदा सजिलै छुट्टिन्छन्), दिइएका उदाहरण वा उद्धरण, र निष्कर्ष।
३. पूरा वाक्य होइन, छोटा बुँदा लेख्नुहोस्; पछि घर पुगेर ती बुँदा क्रम मिलाएर सफा गर्नुहोस्।
४. कक्षामा प्रस्तुत गर्दा सुरुमा कहाँ, कसको वक्तृता सुन्नुभयो भन्नुहोस्, अनि बुँदा क्रमैसँग राख्नुहोस्, र अन्त्यमा वक्तृता तपाईँलाई किन प्रभावकारी लाग्यो वा लागेन, एक वाक्यमा भन्नुहोस्।