परीक्षा अभ्यास

‘सागर वा समुद्र’ र ‘सन्तान मोह’ कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्। ‘सुगारटाइ’ (सुगा + रटाइ) लाई ‘सागर’ सँग नझुक्याउनुहोस्: सुगाले सिकाएको कुरा एकोहोरो दोहोर्‍याए झैँ एउटै कुरा बारम्बार भन्नु सुगारटाइ हो।

अर्थ खुल्ने वाक्यमा टुक्काको घुमाउरो अर्थ वाक्यबाटै बुझिनुपर्छ: ‘हारेपछि पनि’, ‘दृश्य देखेर’, ‘नतिजा निस्कने दिन’ जस्ता सन्दर्भले त्यो काम गरेका छन्।

शब्दकोशमा एउटै शब्दका धेरै अर्थ हुन सक्छन्; पाठमा जुन अर्थ मिल्छ, त्यो पहिले लेख्नुहोस्। जस्तै, ‘जीवनको सन्ध्याकाल’ मा ‘सन्ध्या’ को अर्थ साँझ हुँदाहुँदै पनि यसले जीवनको अन्तिम भाग, अर्थात् बुढेसकाल बुझाउँछ।

अरू यस्तै शब्द: भतभती (पोल्नु), बरर (आँसु झर्नु), हुरुरु (हावा चल्नु), टहटह (जुन लाग्नु), झमक्क (साँझ पर्नु)। यीमध्ये कुनै पाँच लेखे पुग्छ।

क. तेस्रो अनुच्छेद (‘छोराहरू बिदेसिएपछि घर शून्य त हुने नै भयो’ बाट सुरु भई ‘…उनको मुखबाट गाँसै छिर्दैन।’ मा टुङ्गिने) मा १४ वाक्य र १८८ शब्द छन्। वाक्य गन्दा अन्त्यमा आउने ‘।’ र ‘?’ गनिन्छन् (यहाँ १३ ओटा पूर्णविराम र एउटा प्रश्नवाचक चिह्न)। शब्द गन्दा खाली ठाउँले छुट्याइएका हरेक पद एक शब्द हुन्; ‘६०’ लाई पनि एक शब्द गनिएको छ।

ख. कथाको अन्त्य आनन्दीको मृत्युबाट भएको छ: बिरामी आनन्दी पतिको न्यानो अँगालोमा आश्वस्त भएर आँखा चिम्लिन्छिन् र फेरि कहिल्यै खोल्दिनन्।

ग. सहरको परिवेश झल्कने कुरा: अफिस जाने र नौ बजेको समाचार सुन्ने रामनाथ, बगैँचा भएको घर, पत्रपत्रिका, एलबम, मोबाइल र फोन, कपडाको ठुलो व्यापार र म्यानेजर, पत्रकार छोरी र कम्प्युटर, पिजा बर्गरको चर्चा, काठमाडौँका सङ्कटा, महाङ्काल र भद्रकाली मन्दिर, बरन्डा, सेविका राख्ने चलन, र ‘काठमाडौँ फर्कने’ भन्ने छोराको वचन।

घ. माघेसङ्क्रान्तिमा घिउचाकु खाने प्रसङ्ग चौथो अनुच्छेदमा आएको छ, जहाँ आनन्दी भन्छिन्: “आज माघेसङ्क्रान्ति, उनीहरूले माने कि मानेनन्?”

क. चराका बचेरा पखेटा लागेपछि गुँड छाडेर उड्छन्, उसै गरी छोराछोरी पनि हुर्केर आफ्नै खुट्टामा उभिन सकेपछि बुबाआमाको काख छाडेर टाढा जान्छन् भन्ने आशय हो।

ख. बचेरा पखेटा लागेपछि उड्नु, र मान्छेका सन्तान गोडा लागेपछि गाँस, बास र कपासका लागि आमाबुबाबाट टाढा बसाइँ सर्नु, अर्थात् हुर्केका सन्तान बुबाआमाबाट टाढिनुलाई प्रकृतिको नियम भनिएको छ।

ग. ‘बुढाका लागि बुढी, बुढीका लागि बुढा’, अर्थात् बुढेसकालमा पति र पत्नी नै एकअर्काका सहारा हुन् भन्ने कुरालाई रामनाथले शाश्वत सत्य भनेका छन्।

घ. आनन्दी छोराहरूको वियोग र उनीहरू हेर्न नआएको पीडाले विह्वल भएर थलिएकी थिइन्, र उनको मुटु ‘चिरा चिरा’ परेको थियो। पत्नीको यो पीडा कम गर्न, उनको मनलाई ढाडस दिन रामनाथले सान्त्वना दिनुपरेको देखिन्छ।

क. आनन्दी अत्यन्त मायालु र भावुक छिन्। नातिनी बिरामी भएको खबरले उनलाई दिनभर केही काम गर्न मन लाग्दैन; उनको आँखा घरीघरी भित्तामा झुन्ड्याइएको छोराबुहारी र नातिनातिनाको तस्बिरतिर जान्छ। उनी चिन्तालु छिन्: उकुसमुकुसमै दिन बिताउँछिन्, र साँझ बरन्डामा झोक्रिएर बस्छिन्। परिवारका लागि आफूलाई बिर्सने स्वभावकी पनि छिन्; अर्को अनुच्छेदबाट थाहा हुन्छ, उनले दिनभर केही खाएकी थिइनन्।

ख. रामनाथले विश्वास दिलाउने दुई आधार थिए: एउटा, ठुलो छोराले अफिसमा फोन गरेर नातिनीलाई अलि सन्चो भएको खबर दिएको थियो; अर्को, अस्ट्रेलिया जस्तो विकसित देशमा राम्रो औषधोपचार तुरुन्तै हुन्छ भन्ने भरोसा।

ग कथामा उद्धरण चिह्नभित्र छैन: कथावाचकले रामनाथको मनमा उठेको गुनासो सुनाएका छन्; यसपछि नै ‘रामनाथले बुझ्न सकिरहेका छैनन्’ भनिएको छ। त्यसैले यो रामनाथको सोचाइ हो।

कथामा आएको क्रम:
१. ख. आनन्दी रातको दश बजुन्जेल घरको काममै व्यस्त रहनु
२. च. बिछ्यौनामा ढले पनि छोराहरूकै चिन्ताले अबेरसम्म निदाउन नसक्नु
३. क. समयको पदचापलाई पछ्याउनै पर्ने बुझी चित्त बुझाउनु
४. छ. जेठो छोरो परिवारसहित अस्ट्रेलियातर्फ लाग्नु
५. ग. कान्छो छोरो पढ्नका लागि अमेरिकातिर लाग्नु
६. घ. छोराहरूले आफ्नो व्यवसायमा ध्यान नदिएकामा रामनाथलाई दिक्क लाग्नु
७. ङ. नातिनी बिरामी परेको खबरले आनन्दीलाई दिनभर काम गर्न मन नलाग्नु
८. ज. सानो छोराले पढाइ सकेपछि विदेशमै बिहे गरेर बस्ने कुरा गर्नु
९. झ. विदेशको मोहले छोराहरू आफूबाट टाढिएकोमा दुःख मान्नु

छ र ग (छोराहरू विदेश गएका) कथाको वर्तमानभन्दा पहिले नै भइसकेका घटना हुन्; कथाले तिनलाई तेस्रो अनुच्छेदमा सम्झनाका रूपमा भन्छ। घटना साँच्चै भएको समयअनुसार मिलाउने हो भने यी दुई सबैभन्दा पहिले आउँछन्: छ, ग, ख, च, क, घ, ङ, ज, झ। उत्तर लेख्दा आफूले कुन क्रम (कथामा आएको कि घटना भएको) अपनाउनुभयो, एक वाक्यमा भन्नुहोस्।

क.

• अ.योगको सुरुआत पूर्वीय ऋषिमुनिहरूले गरेका थिए।
• आ.योग कुनै लिङ्ग, जाति, वर्ग, सम्प्रदाय, क्षेत्र वा भाषाको भेदसँग बाँधिएको छैन; जोसुकैले यसको अभ्यास गर्न सक्छ। यही नै योग लोकप्रिय हुनाको कारण हो।
• इ.योगले मानिसलाई सकारात्मक चिन्तनको बाटोमा ल्याउँछ, र आजको समाजमा देखिएका तनाव, अशान्ति, आतङ्क, अभाव र अज्ञान जस्ता समस्याको समाधान दिन सक्छ। त्यसैले यसलाई महत्त्वपूर्ण विद्या भनिएको हो।
• ई.योगलाई व्यवहारमा अपनाएर साधक, अभ्यासी, ब्रह्मचारी र गृहस्थ सबै लाभान्वित हुन सक्छन्। योगले व्यक्तिको व्यक्तित्व निर्माण र उत्थानका साथै परिवार, समाज, राष्ट्र र विश्वको चौतर्फी विकासमा सघाउँछ; स्वस्थ व्यक्ति र सुखी समाज बनाउँछ।

ख.

• अ.अष्टाङ्ग: योग साधनाका आठ अङ्ग: यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान र समाधि। कल्याण: सबै किसिमको भलो, हित, मङ्गल।
• आ.प्रेरणार्थक: गुरुहरूले करोडौँ वर्ष पहिले पूर्वीय ऋषिमुनिहरूद्वारा योगको सुरुआत गराएका थिए। (नयाँ प्रेरक कर्ता ‘गुरुहरूले’ थपियो, पुरानो कर्ता ‘ऋषिमुनिहरू’ मा ‘द्वारा’ लाग्यो, र ‘गर्’ धातु ‘गराउ’ बन्यो; काल पूर्ण भूत नै रह्यो। प्रेरक कर्ता नथपी ‘…ऋषिमुनिहरूले योगको सुरुआत गराएका थिए’ लेख्दा ऋषिमुनिहरू गराउने बन्छन्, तर गर्ने को हो भन्ने देखिँदैन; त्यसैले गराउने र गर्ने दुवै भएको वाक्य राम्रो उत्तर हो।)
• इ.अनुच्छेदमा पूर्णविराम (।) र अल्पविराम (,) मात्र प्रयोग भएका छन्। पूर्णविराम हरेक वाक्यको अन्त्यमा छ; अल्पविराम ‘लिङ्ग, जाति, वर्ग…’, ‘साधक, अभ्यासी, ब्रह्मचारी…’, ‘परिवार, समाज, राष्ट्र…’ र ‘तनाव, अशान्ति…’ जस्ता सूचीमा छ।
• ई.योग लोकप्रिय हुनुको रहस्य यो कुनै लिङ्ग, जाति, वर्ग, सम्प्रदाय, क्षेत्र एवम् भाषाका भेदसँग आबद्ध नहुनु हो। (‘लोकप्रिय’ एउटै समस्त शब्द, विभक्ति ‘को’ र ‘का’ नाममा जोडिन्छन्, नामयोगी ‘सँग’ नाममा सिधै लाग्दा जोडिन्छ।)

रामनाथ र आनन्दीले सन्तानबाट धेरै ठुलो कुरा मागेका थिएनन्; उनीहरूको आशा साथ र सामीप्यको थियो। आनन्दी छोराहरूलाई सधैँ आँखाअगाडि देख्न चाहन्थिन्; फोनको आवाजले उनको मन भरिँदैनथ्यो। उनले सोचेकी थिइन्: कान्छो पढाइ सकेर काठमाडौँ फर्कनेछ, यतै काम गर्नेछ, यतै बिहे गर्नेछ, र उनी नातिनातिना खेलाउँदै बाँकी जीवन सुखले बिताउनेछिन्। रामनाथको आशा व्यावहारिक थियो: उनले जेठो छोराको बिहे गरिदिएर कारोबारमा लगाउन खोजेका थिए; छोराहरूले कपडाको ठुलो व्यापार अँगालेर फैलाउनेछन्, र बुबाले जिन्दगीभर जोडेको सम्पत्ति र मिहिनेत खेर जाने छैन भन्ने उनको चाहना थियो। दुवैको साझा आशा थियो: बुढेसकालमा बिरामी हुँदा सन्तान नजिक हुनेछन्, सेवा गर्नेछन्। तर छोराहरूले विदेशमै बस्ने बाटो रोजे, र आमा तीन महिना थलिँदा पनि बहाना बनाएर आएनन्। उनीहरूको यही आशा टुट्नु कथाको मुख्य पीडा हो।

‘समय पीडा’ कथाबाट पाइने मुख्य सन्देश हो: पैसा र सुविधाले सन्तानको माया र साथको ठाउँ लिन सक्दैन। आज धेरै युवा पढाइ र कामका लागि विदेश जान्छन्; यसमा आफैँमा गल्ती छैन। तर आफ्नो भविष्य बनाउने दौडमा बुबाआमाप्रतिको कर्तव्य बिर्सनु हुँदैन। फोनबाट हालखबर सोध्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; बिरामी पर्दा, चाडबाडमा र बुढेसकालमा बुबाआमालाई सन्तानको उपस्थिति चाहिन्छ। कथाले यो पनि सिकाउँछ कि अति मोह र चिन्ताले मान्छेलाई भित्रैबाट खोक्रो बनाउँछ; आनन्दीको चिन्ता नै उनको मृत्युको कारण बन्यो। त्यसैले मनको पीडा लुकाउनुभन्दा नजिकका मान्छेसँग बाँड्नुपर्छ। अन्त्यमा कथाले भन्छ: बुढेसकालमा पति र पत्नी नै एकअर्काका सबैभन्दा भरपर्दा साथी हुन्, त्यसैले जीवनभर एकअर्कालाई समय र माया दिनुपर्छ। कथाले स्वदेशमै अवसर खोज्न र आफ्नो परिवारको व्यवसायलाई अघि बढाउन पनि प्रेरणा दिन्छ।

मलाई आनन्दी बढी मन परिन्। उनी बिहानदेखि रातिसम्म घरको सबै काम आफैँ गर्छिन्, तर कसैसँग गुनासो गर्दिनन्। पति हृदयरोगी भएकाले घरको कुनै चिन्ता उनलाई दिन चाहँदिनन्; सारा बोझ आफ्नै थाप्लोमा बोक्छिन्। यो उनको त्याग र समझदारी हो। छोराहरूले उनको आशा तोडे पनि उनी उनीहरूलाई सराप्दिनन्; नातिनी बिरामी हुँदा मन्दिर मन्दिर पुगेर प्रार्थना गर्छिन्। उनको माया निःस्वार्थ छ। उनमा अति चिन्ता गर्ने कमजोरी छ, तर त्यो पनि मायाकै कारण हो। उनी मलाई आफ्नै आमा र हजुरआमाको सम्झना दिलाउँछिन्, जसले आफूलाई बिर्सेर परिवारका लागि बाँच्नुहुन्छ। त्यसैले आनन्दी मलाई मन परिन्।

मलाई रामनाथ बढी मन परे। उनी बाहिरबाट कठोर देखिन्छन्, तर उनको मन कोमल छ: ‘मसित पनि बुबाको हृदय छ’ भन्ने उनको भनाइले यो देखाउँछ। उनी मिहिनेती र अनुशासित छन्; हृदयरोगी भए पनि व्यापारमा खटिन्छन्। आफ्नै देशमा राम्रो व्यवसाय र क्याम्पस हुँदाहुँदै विदेशिनुलाई प्रश्न गर्ने उनको सोचाइ मलाई ठिक लाग्छ। सबैभन्दा मन परेको कुरा, उनी आफ्नो गल्ती स्विकार्छन्: पत्नीलाई समय नदिएकामा पछुतो मान्छन्, र सबै सम्पत्ति खर्चेर भए पनि निको पार्ने वचन दिन्छन्। समयसँगै आफूलाई बदल्न सक्ने उनको गुणका कारण रामनाथ मलाई मन परे।

सन्दर्भ: प्रस्तुत पङ्क्ति पद्मावती सिंहद्वारा लिखित ‘समय पीडा’ कथाबाट लिइएको हो। कान्छो छोरा अमेरिकामै बस्ने कुरा सुनेर रुँदै गरेकी आनन्दीले पतिलाई ‘तपाईँको मुटु त ढुङ्गाको पो हो कि?’ भनेपछि रामनाथले यो भनाइ भनेका हुन्।

अर्थ: तिमी आमा भएकीले छोराहरूका लागि तिम्रो मन दुख्छ भने म पनि उनीहरूको बुबा हुँ; मेरो मन पनि उत्तिकै दुख्छ।

विश्लेषण: आनन्दीले पतिलाई कठोर ठानिन्, किनभने रामनाथ छोराहरूका कुरामा सधैँ झर्किन्थे र ‘उनीहरूबिना बाँच्न सिक्नुपर्छ’ भन्थे। समाजमा पनि प्रायः आमाको माया आँसुमा देखिन्छ, तर बुबाको माया जिम्मेवारी, मिहिनेत र कहिलेकाहीँ कडाइमा लुकेको हुन्छ। रामनाथ यही भनाइपछि सम्झाउँछन्: बिरामी छोरालाई रातभर बोकेर डुलाएको, ढिलो आउँदा खोज्दै हिँडेको, दिनरात कमाएर राम्रो खानपिन र शिक्षादीक्षा दिएको। अर्थात् बुबाले पनि सन्तानका लागि जीवन खर्चेका हुन्छन्, तर उनी भावना कम देखाउँछन्। रामनाथको झर्को र रिस मायाको अभाव होइन, धोका पाएको बुबाको चोट हो। यो भनाइले उनको कठोर देखिने बाहिरी आवरणभित्रको कोमल मन खोलिदिन्छ।

निष्कर्ष: आमा र बुबा दुवैको माया उत्तिकै गहिरो हुन्छ, फरक यति हो कि त्यो व्यक्त गर्ने तरिका फरक हुन्छ। त्यसैले सन्तानले बुबाको कडाइलाई मायाको अभाव ठान्नु हुँदैन।

म सानो छोराको विचारसँग सहमत छैन। पहिलो कुरा, उसले अमेरिका जाँदा ‘पढाइ सकेपछि काठमाडौँ फर्केर यतै काम गर्छु, यतै बिहे गर्छु’ भनेर बुबाआमालाई वचन दिएको थियो। आफ्नो वचन तोड्नु विश्वास तोड्नु हो। दोस्रो, उसका बुबाआमा साठी नाघेका छन्, बुबा हृदयरोगी छन्, र दाजु पनि विदेशमै छन्; यो अवस्थामा बुबाआमालाई एक्लै छाड्नु कर्तव्यबाट पन्छिनु हो। तेस्रो, उसको घरमा कपडाको ठुलो व्यापार छ; ‘अनुभव बटुल्न’ विदेशमै बस्नुभन्दा आफ्नै व्यवसायमा नयाँ ज्ञान लगाएर त्यसलाई अघि बढाउँदा परिवार र देश दुवैलाई फाइदा हुन्थ्यो। चौथो, उसले बिहेको कुरामा बुबाआमासँग सल्लाहसमेत नगरी निर्णय सुनायो, र ‘मिल्छ भने बिहेमा यतै आउनुहोला’ भनेर फोन काट्यो; यसले बुबाआमाको भावनाको वास्ता नगरेको देखाउँछ। विदेशमा पढ्नु र काम गर्नु आफैँमा गलत होइन, तर त्यो निर्णय परिवारसँग छलफल गरेर, बुबाआमाको हेरचाहको व्यवस्था सोचेर गर्नुपर्छ। आमा थलिँदा पनि ‘पढाइमा बाधा पर्छ’ भनेर नआउनु त झन् मन दुखाउने कुरा हो। त्यसैले मेरो विचारमा उसले पढाइ सकेर स्वदेश फर्किनुपर्थ्यो, वा कम्तीमा बुबाआमालाई सम्मान र साथ दिने बाटो खोज्नुपर्थ्यो।

आदरणीय गुरुवर्ग, आजका विशेष अतिथि विक्रान्तजी र प्यारा साथीहरू!

आज हाम्रो कक्षामा एक जना यस्ता व्यक्ति आउनुभएको छ, जसको कथा कुनै पुस्तकको कथाभन्दा कम छैन। दुई वर्षअघि उहाँ लागुपदार्थको कुलतमा फस्नुभएको थियो; पढाइ छुटेको थियो, स्वास्थ्य बिग्रेको थियो, घरपरिवारसँग सम्बन्ध टुट्न लागेको थियो। तर उहाँले हार मान्नुभएन। सुधारगृहमा बसेर उहाँले आफूलाई फेरि उभ्याउनुभयो।

विक्रान्तजी, तपाईँले जितेको यो लडाइँ सबैभन्दा कठिन लडाइँ हो, किनभने यसमा शत्रु बाहिर होइन, आफूभित्रै हुन्छ। तपाईँले त्यो जित्नुभयो। अब तपाईँ अरू युवालाई आफ्नै तितो अनुभव सुनाएर बचाउँदै हुनुहुन्छ। यो साहस र सेवा दुवै हो।

तपाईँको अगाडि अझै लामो र सुन्दर बाटो छ। तपाईँ छाडिएको पढाइ फेरि सुरु गर्न सक्नुहुन्छ, कुनै सिप सिकेर आफ्नै काम गर्न सक्नुहुन्छ, र परामर्शदाता बनेर धेरैको जीवन बदल्न सक्नुहुन्छ। कहिलेकाहीँ पुराना साथी र पुरानो बानीले फेरि बोलाउन सक्छन्; त्यस बेला आजको यो दिन र परिवारको खुसी सम्झनुहोला। हामी सबै तपाईँसँग छौँ।

साथीहरू, विक्रान्तजीको कथाले सिकाउँछ: गल्ती जोसुकैबाट हुन सक्छ, तर त्यसबाट उठेर सही बाटो समात्नु नै साँचो वीरता हो। कुलत त्याग्नेलाई हेप्ने होइन, हौसला दिने समाज बनाऔँ।

विक्रान्तजी, तपाईँको उज्ज्वल भविष्यको शुभकामना! धन्यवाद।

यी उत्तर रेकर्डिङ सुनेरै पत्ता लगाउनुहोस्।
१. सुन्नुअघि हरेक प्रश्नले कुन समयको कुरा सोधेको छ, छुट्याउनुहोस्: क र ख पहिलेको कुरा (सन्तान गाउँमै हुँदा), घ अहिलेको कुरा। रेकर्डिङमा ‘पहिले’, ‘त्यति बेला’, ‘अहिले’, ‘आजकल’ जस्ता शब्द आउँदा ध्यान दिनुहोस्।
२. क का लागि गाउँले सन्तानलाई पठाउँदा के भनेको वा के सोचेको थियो, त्यो वाक्य टिप्नुहोस्।
३. ख का लागि खेतपाखाको वर्णन गर्ने विशेषण टिप्नुहोस्: तिनको रङ, उब्जनी वा चहलपहल कस्तो थियो?
४. ग मा ‘आना’ पैसाको पुरानो एकाइ हो (सोह्र आनाको एक रुपियाँ)। प्रश्नले ‘आशय’ सोधेकाले यहाँ शब्दको सोझो अर्थ होइन, वक्ताले भन्न खोजेको कुरा चाहिन्छ। ‘तीन आना’ आउने पूरा वाक्य र त्यसअघि पछिको प्रसङ्ग सुनेर त्यसको आशय आफ्नै शब्दमा भन्नुहोस्।
५. घ का लागि रेकर्डिङको अन्त्यतिर ध्यान दिनुहोस्: गाउँ अहिले कुन कुराले खुसी छ?

१. पहिले आफ्नो धारणा एक वाक्यमा भन्नुहोस्: यो आशय राम्रो लाग्यो कि लागेन।
२. त्यसपछि कम्तीमा दुई कारण दिनुहोस्। जस्तै: सहरमा सिकेको ज्ञान र सिप (स्वास्थ्य, शिक्षा, प्रविधि, व्यवसाय) गाउँमा पुग्दा गाउँ बदलिन्छ; गाउँ फर्कंदा बुढा बुबाआमाले सन्तानको साथ पाउँछन्; गाउँ खाली हुनबाट जोगिन्छ।
३. ‘समय पीडा’ सँग जोड्नुहोस्: रामनाथ र आनन्दीका छोराहरू सिकेर फर्केको भए कथाको अन्त्य कस्तो हुन्थ्यो होला?
४. उत्तर तीन चार वाक्यमा, बोलेर भन्नुहोस्; सुरुमा धारणा, बिचमा कारण, अन्त्यमा निष्कर्ष।

यो सन्दर्भले प्रेरणार्थक धातुको मूल नियम कथाका रूपमा भन्छ: सामान्य धातुमा ‘आउ’ प्रत्यय लागेपछि प्रेरणार्थक धातु बन्छ। गर् + आउ = गराउ, हिँड् + आउ = हिँडाउ, बस् + आउ = बसाउ, डुल् + आउ = डुलाउ। यिनबाट गराउनु, हिँडाउनु, बसाउनु, डुलाउनु क्रिया बन्छन्: बुबाले छोरालाई बजार डुलाउनुभयो।

हरेक जोडामा पहिलो वाक्यको कर्ता आफैँ काम गर्छ; दोस्रोमा अर्को व्यक्ति (भैरवनाथ, गुरु, दिदी, भाइ, आमा) ले उसलाई काम गर्न लगाउँछ। ख मा मुख्य क्रिया ‘हँसाउँछन्’ हो; त्यसैले वाक्य प्रेरणार्थक हो। ञ मा ‘सार्न लगाउनुभयो’ ले नै प्रेरणाको काम गरेको छ।

प्रेरक कर्ता आफैँ छान्न सकिन्छ (आनन्दी, थकाइ, सम्झना, घरको काम), तर काल नफेर्नुहोस्, पुरानो कर्तामा ‘लाई’ लगाउनुहोस् र क्रियापद नयाँ कर्तासँग मिलाउनुहोस्। ‘निदाउ’ आफैँ ‘आउ’ मा टुङ्गिने भएकाले ‘निदाउन लगाउँछ’ भनिएको छ।

शिक्षक सदिच्छालाई गीत गाउन लगाउनुहुन्छ। उहाँ उनलाई कक्षामा कविता पनि सुनाउन लगाउनुहुन्छ। उहाँ उनका साथीहरूलाई पनि कविता लेखाउनुहुन्छ। उहाँ सबै जनालाई कविता प्रतियोगितामा भाग लिन लगाउनुहुन्छ।

यहाँ प्रेरक कर्ता ‘शिक्षक’ (उच्च आदर) छानिएको छ, त्यसैले सबै क्रियापद ‘-नुहुन्छ’ मा टुङ्गिएका छन्। ‘गा’ को प्रेरणार्थक ‘गवाउ’ पनि शब्दकोशमा छ, त्यसैले ‘शिक्षक सदिच्छालाई गीत गवाउनुहुन्छ’ पनि ठिक उत्तर हो। ‘सुनाउ’ आफैँ ‘सुन्’ को प्रेरणार्थक रूप हो र ‘आउ’ मा टुङ्गिन्छ, त्यसैले अर्को व्यक्तिलाई सुनाउन प्रेरित गर्दा ‘सुनाउन लगाउनुहुन्छ’। ‘भाग लिनु’ मा ‘लि’ धातुको सिधा प्रेरणार्थक रूप चल्तीमा नभएकाले ‘भाग लिन लगाउनुहुन्छ’।

गत शुक्रबार हाम्रो विद्यालयमा वृक्षारोपण कार्यक्रम भयो। प्रधानाध्यापकले बिहानै सबै विद्यार्थीलाई चौरमा जम्मा गराउनुभयो। विज्ञान शिक्षकले हामीलाई बिरुवा रोप्ने तरिका सिकाउनुभयो र खाल्डो खन्ने काम गराउनुभयो। कक्षा १० का दाजुदिदीहरूले साना भाइबहिनीलाई बिरुवा बोकाए। मैले भाइलाई बाल्टिनबाट बिरुवामा पानी हाल्न लगाएँ। अन्त्यमा प्रधानाध्यापकले हामीलाई हरेक बिरुवाको हेरचाह गर्ने वाचा गराउनुभयो र सबैलाई खाजा खुवाउनुभयो।

यहाँ ‘गराउनु’, ‘सिकाउनु’, ‘बोकाउनु’, ‘खुवाउनु’ ‘आउ’ लागेर बनेका प्रेरणार्थक हुन्; ‘हाल्न लगाएँ’ ‘-न लगाउ’ बाट बनेको।

अनुच्छेदमा अर्धविराम, लोप, कोष्ठक र योजक प्रयोग भएका छैनन्। रचनाका नाम एकोहोरो उद्धरणमा राखिएका छन्, किनभने ती दोहोरो उद्धरणभित्रको भनाइभित्र छन्।

हाम्रो गाउँमा पहिले राति टुकी बाल्नुपर्थ्यो; अहिले खोलाको पानीले घरघरमा बत्ती बल्छ। गाउँलेहरूले मिलेर खोलाको किनारमा सानो जलविद्युत् केन्द्र बनाए। त्यसका लागि कसैले श्रम दिए, कसैले काठ, ढुङ्गा र बालुवा जुटाए, कसैले पैसा। केन्द्र सुरु भएको दिन वडाध्यक्षले भन्नुभयो, “यो बत्ती हाम्रो आफ्नै पसिनाको उज्यालो हो।” अब विद्यार्थी राति पढ्छन्; महिलाहरू बिजुलीको घट्टमा अन्न पिसाउँछन्। ग्रामीण जलविद्युत्ले गाउँलाई उज्यालो मात्र दिएको छैन, आत्मनिर्भर पनि बनाएको छ।

यसमा पूर्णविराम (।) वाक्यको अन्त्यमा, अल्पविराम (,) ‘काठ, ढुङ्गा’ जस्ता सूचीमा र ‘भन्नुभयो,’ पछि, अर्धविराम (;) सम्बन्धित दुई वाक्यबिच, र दोहोरो उद्धरण (“ ”) वडाध्यक्षको भनाइमा छ।

नेपाल जलस्रोतका दृष्टिले विश्वमा ब्राजिलपछि दोस्रो धनी देश हो भने एसियाको सबैभन्दा सम्पन्न देश हो। यहाँ असङ्ख्य नदीनालाहरू छन्। तिनमा ८३ हजार मेगावाटभन्दा बढी बिजुली उत्पादन गर्ने सामर्थ्य छ।

‘ब्राजिलपछि’ र ‘मेगावाटभन्दा’ मा नामयोगी पहिले नै ठिकसँग जोडिएका छन्।

बाटो फर्केको दिन

विज्ञान कक्षा ९ मा पढ्थ्यो। आठ कक्षासम्म ऊ कक्षामा पहिलो तीनमा पर्थ्यो। नौ कक्षामा पुगेपछि उसका नयाँ साथी बने, जो कक्षा छाडेर चोकमा मोबाइल खेल्न र मोटरसाइकल हेर्न रमाउँथे। साथीहरूको लहैलहैमा लागेर विज्ञान पनि गृहकार्य छाड्न थाल्यो।

विद्यालय सकिएपछि ऊ सिधै घर आउँदैनथ्यो; साथीहरूसँग साँझसम्म बजार डुलिरहन्थ्यो। आमाले सोध्दा “अतिरिक्त कक्षा थियो” भन्थ्यो।

एक साँझ बुबाले उसलाई नजिक बोलाएर भन्नुभयो, “बाबु, साथी बनाउनु नराम्रो होइन, तर पढाइ पनि बिर्सनु हुँदैन।” विज्ञानले टाउको हल्लायो, तर भोलिपल्ट फेरि उही बाटो समात्यो।

पहिलो त्रैमासिक परीक्षाको नतिजा आयो: विज्ञान दुई विषयमा अनुत्तीर्ण भयो। आमा रातभर निदाउन सक्नुभएन। “यस्तै भए यसको भविष्य के होला?” आमाले बुबासँग चिन्ता पोख्नुभयो।

भोलिपल्ट आमाबुबा विद्यालय पुग्नुभयो र कक्षा शिक्षक दीपक सरसँग भन्नुभयो, “सर, हाम्रो छोरालाई एकपल्ट सम्झाइदिनुहोस्; हाम्रो कुरा उसले सुन्दैन।”

दीपक सरले विज्ञानलाई पुस्तकालयमा बोलाउनुभयो। उहाँले गाली गर्नुभएन; उसको पुरानो उत्तरपुस्तिका देखाउँदै भन्नुभयो, “यो उत्तर लेख्ने विज्ञान कहाँ हरायो? साथी त्यस्तो रोज, जसले तिमीलाई अघि बढाओस्, पछाडि होइन। आज पढेको कुराले भोलि तिम्रो बाटो खोल्छ।”

त्यो कुराले विज्ञानको मन छोयो। उसले पढाइमा ध्यान दिने साथी रामेश्वरीसँग समूहमा पढ्न थाल्यो, र चोकको बाटो छाड्यो। सुरुमा गाह्रो भयो, तर हरेक हप्ता उसले एउटा अध्याय पूरा गर्‍यो।

दोस्रो त्रैमासिकमा ऊ सबै विषयमा उत्तीर्ण भयो; वार्षिक परीक्षामा फेरि कक्षाको पहिलो पाँचमा पर्‍यो। नतिजा लिएर घर पुग्दा आमाले उसलाई अँगाल्नुभयो, बुबाका आँखा खुसीले रसाए। आमाबुबा छोराको प्रगतिमा गदगद हुनुभयो।

१. पत्रिकाको शनिबारे साहित्य पृष्ठ, साहित्यिक पत्रिका वा पत्रिकाको अनलाइन संस्करणबाट एउटा छोटो कथा छान्नुहोस्; कथाको नाम, कथाकार र पत्रिकाको नाम र मिति टिप्नुहोस्।
२. कथा दुई पटक पढ्नुहोस्। दोस्रो पटक मुख्य पात्रले के गर्छ, के भन्छ र अरूले उसबारे के भन्छन्, टिप्दै जानुहोस्।
३. ती टिपोटबाट तीन चारओटा स्वभाव छान्नुहोस् (जस्तै परिश्रमी, स्वार्थी, मायालु), र हरेकका लागि कथाबाट एउटा उदाहरण दिनुहोस्; माथि आनन्दी र रामनाथको चरित्रचित्रण मा गरिए जस्तै।
४. कक्षामा प्रस्तुत गर्दा सुरुमा कथाको सार दुई तीन वाक्यमा भन्नुहोस्, त्यसपछि स्वभाव र उदाहरण, र अन्त्यमा पात्र तपाईँलाई किन मन पर्‍यो वा परेन।