परीक्षा अभ्यास

‘शक्ति’ को अर्थमा पाठको ‘ऊर्जा’ पनि मिल्छ, तर ‘काम गर्ने क्षमता’ भन्ने पूरा अर्थ ‘सामर्थ्य’ सँग मिल्छ: लेखक उकालामा ‘सामर्थ्यको अग्निपरीक्षा’ दिँदै थिए।

• कञ्चनजङ्घा: संसारको तेस्रो अग्लो हिमाल (८,५८६ मिटर); पाठअनुसार ‘कञ्चन’ (सफा) र ‘जङ्घा’ (जाँघ) बाट बनेको हुन सक्ने नाम, जसलाई स्थानीयले पाँच अमूल्य कुरा र लिम्बूहरूले अटलता र पवित्रताको प्रतीक मान्छन्।
• धावनमार्ग: विमानस्थलमा जहाज उड्नुअघि र ओर्लेपछि गुड्ने लामो बाटो; ‘धावन’ भनेको दौडनु।
• हिमशृङ्खला: ‘हिम’ (हिउँ) र ‘शृङ्खला’ (माला, सिक्री) मिलेर बनेको शब्द; लस्करै उभिएका हिमाल।
• मनोरम दृश्य: मन रमाउने, हेर्दा आनन्द आउने दृश्य।
• बुद्धिमानी: बुद्धि पुर्‍याएर गरिने काम; पाठमा खस्ने ढुङ्गाबिच रोकिनु बुद्धिमानी नहुने कुरा आएको छ।
• स्वीकारोक्ति: ‘स्वीकार’ र ‘उक्ति’ (भनाइ) मिलेर बनेको शब्द; कुनै कुरा मान्ने भनाइ। रामको ठट्टामा लेखकको ‘स्वीकारोक्ति’ थियो, अर्थात् लेखकले त्यो कुरा माने।
• प्राकृतिक सौन्दर्य: मान्छेले नबनाएका हिमाल, नदी, जङ्गल, फूल र चराको सुन्दरता।

शब्दकोशमा यी शब्दका अझ अर्थ पनि छन्। पाठमा तिर दिशा र समयका अर्थमा, किन कारणको अर्थमा, अर्थ शब्दले बुझाउने कुराको अर्थमा, मूल ‘तिब्बती मूलका’ मा वंश वा उत्पत्तिको अर्थमा, र चुली ‘६५०० मिटरका चुली’ मा शिखरको अर्थमा आएका छन्।

• क.अनुच्छेदमा १२ वाक्य छन्। पूर्णविराम (।) गनेर वाक्य गनिन्छ।
• ख.सबैभन्दा लामो वाक्य ‘त्यो क्षण हामी त्यति नै खुसी थियौँ, …’ बाट सुरु भएर ‘… खुसी भएका थिए।’ मा टुङ्गिने नवौँ वाक्य हो, जसमा २६ शब्द छन्। अन्तिम वाक्य (‘वास्तवमा कञ्चनजङ्घा त …’) मा २५ शब्द छन्, त्यसैले यो दोस्रो लामो वाक्य हो।
• ग.सबैभन्दा छोटो वाक्य ‘मौसम सफा थियो।’ मा तीन शब्द छन्।
• घ.‘कञ्चनजङ्घाको काखमा’, ‘यात्राको रोमाञ्चक क्षण’ वा ‘सपना पूरा भएको दिन’। शीर्षक छोटो हुनुपर्छ र अनुच्छेदको मूल कुरा, अर्थात् आधार शिविरबाट कञ्चनजङ्घा हेर्दाको खुसी, समेट्नुपर्छ।

• क.झापाबाट मेची राजमार्ग हुँदै कन्याम, फिक्कल र फिदिम पार गरी, पहाडका घुम्ती र उकाली ओराली गर्दै ताप्लेजुङ बजार पुगिन्छ।
• ख.मध्यकालमा ‘ताप्ले’ नामका राजाले यस क्षेत्रमा शासन गर्थे, र लिम्बू भाषामा ‘जुङ’ को अर्थ किल्ला हो। ताप्ले राजाको अधीनमा रहेको किल्ला भएकाले ‘ताप्ले’ र ‘जुङ’ जोडेर ठाउँको नाम ताप्लेजुङ रहेको जनश्रुति छ।
• ग.साँघुरो, घुमाउरो सडकमा साढे सात घण्टा गुडेर उनी धेरै थाकेका थिए, शरीर ओइलाएको साग जस्तो गलेको थियो। त्यसैले भोलिदेखि पैदल हिँड्न सकिने गरी थकाइ मेटिन्छ कि मेटिँदैन भन्ने उनलाई शङ्का थियो।
• घ.सिँगौरी भनेको सिङ जुधाएर लड्नु हो। ‘सिरेटासँग सिँगौरी खेल्नु’ ले चिसो, तेज हावाको विरुद्धमा जुध्दै, कठिनाइसाथ अघि बढ्नु भन्ने बुझाउँछ।

• क.अनुच्छेदमा झापाको समथर भूभागबाट मेची राजमार्ग हुँदै ताप्लेजुङसम्मको पहाडी परिवेश छ। बाटो अनेक पहाडको फन्को मार्दै घुमेको छ। पहाडका काखमा मानव बस्ती छन्, थुम्काथुम्की मनोरम देखिन्छन्, र भिरालो जमिनमा तरेली परेका खेतबारी छन्। अग्ला पहाडमा जङ्गल र वन पनि छन्, जहाँबाट घाँस र दाउरा ल्याइन्छ।
• ख.खेतबारीमा पसिना बगाउने मान्छेबाट त्यहाँका धेरैजसो मानिसको पेसा कृषि रहेको अनुमान गर्न सकिन्छ। घाँसको भारी बोक्नेबाट उनीहरू पशुपालन पनि गर्छन् भन्ने बुझिन्छ। सडकछेउ फलफूल बेच्नेबाट केही मान्छे सानोतिनो व्यापार गर्छन्, र आफ्नै बारीका फलफूल बेचेर नगद कमाउँछन् भन्ने देखिन्छ। दाउरा बोक्नेबाट इन्धनका लागि उनीहरू वनमा निर्भर छन् भन्ने पनि अनुमान हुन्छ।

• क.लेखक नेपाललाई पर्यटनका दृष्टिले धर्तीको स्वर्ग मान्छन्। यहाँको प्रकृति, संस्कृति र माटोप्रति उनलाई गर्व छ, र ती सम्पदा नजिकैबाट मन भरेर हेर्ने उनको भोक कहिल्यै मेटिँदैन। पूर्वी नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यमा रमाएको सपना उनले धेरै पटक देखेका थिए। त्यसैले कञ्चनजङ्घाले आफूलाई तानिरहे जस्तो लागेर उनमा त्यसको आधार शिविरसम्म पदयात्रा गर्ने रहर जाग्यो।
• ख.घुन्सा ३,५९५ मिटरको उचाइमा भए पनि अरू ठाउँको तुलनामा विकसित रहेछ: त्यहाँ बिजुली बत्ती र टेलिफोनको सुविधा छ। होटेल व्यवसायीहरू पाहुनाको सत्कार गर्ने र सन्तुष्ट पार्ने अनुभवले खारिएका छन्। उनीहरूको आत्मीय व्यवहारले लेखकको थकाइ नै मेटियो। भोलिपल्ट बिदा माग्दा ती पल आफ्नो सम्झनामा कहिल्यै नमेटिने गरी कुँदिए र यात्रा जीवन्त बन्यो भन्ने लेखकलाई लाग्यो।
• ग.कञ्चनजङ्घा ८,५८६ मिटर अग्लो, संसारको तेस्रो अग्लो शिखर हो। सेतो, सफा र विशाल भएकाले नै यसको नाम ‘कञ्चनजङ्घा’ भएको होला भन्ने लेखकको अनुमान छ। रामताङबाट यो दूरबिनले नजिकै देखिन्छ, र लेखकलाई त्यसको सौन्दर्य वर्णन गर्न शब्दै भेटिँदैनन्। पाङ्पेमामा पुग्दा सुरुमा यसको शिरमा बादल हुन्छ; हावाले बादल लखेटेपछि यसले झुकेर अभिवादन गरे जस्तो देखिन्छ। बिहानको घामको लालीले सिँगारिएको कञ्चनजङ्घा र वरिपरिका हिमशृङ्खला मुसुमुसु मुस्कुराए जस्ता लाग्छन्। सेतो हिउँको उपर्ना ओढेर हाँसिरहेको यो हिमाल नेपाल र भारतको सिमानाको प्राकृतिक पर्खाल र नेपाल आमाको पहरेदार पनि हो। यसलाई हेर्नासाथ यात्राका सबै दुःख र कष्ट हराए।

हिमालको नाम सुन्नासाथ मेरो आँखाअघि सेतो, चिसो र शान्त संसार आउँछ। बिहान घाम उदाउँदा हिमालको टुप्पो पहिले सुनौलो, अनि बिस्तारै चाँदी जस्तो सेतो हुन्छ। तलका पहाड अझै निदाइरहेका बेला हिमाल जुरुक्क उठेर सबैलाई हेरिरहे जस्तो लाग्छ। ‘कञ्चनजङ्घालाई नियाल्दा’ पढेपछि मलाई लाग्यो, हिमालको सुन्दरता टाढाबाट हेर्ने कुरा मात्र होइन; त्यसको फेदसम्म पुग्न गरिने मिहिनेत, सहनुपर्ने चिसो र पातलो हावा पनि त्यही सुन्दरताको भाग हो। हिमालले हामीलाई धैर्य सिकाउँछ, सानो भएर पनि ठुलो सपना देख्न प्रेरित गर्छ। यस्तो अमूल्य सम्पदा भएको देशमा जन्मिएकोमा मलाई गर्व लाग्छ, र एक दिन आफ्नै खुट्टाले हिँडेर हिमालको काखमा पुग्ने रहर जागेको छ।

पदयात्रामा रमाइलो र कठिनाइ सँगसँगै आउँछन्। लेखकको अनुभवमा, कठिनाइ जति ठुलो भयो, गन्तव्यमा पुगेको खुसी पनि उति नै ठुलो भयो: कञ्चनजङ्घा देख्नासाथ यात्राभरिका दुःख हराए। त्यसैले पदयात्रा गर्दा मौसम हेरेर हिँड्ने, उचाइमा बिस्तारै चढ्ने र जोखिमको ठाउँमा सचेत हुने तयारी चाहिन्छ।

क. लेखकहरूले यात्राको सातौँ दिन कहाँदेखि कहाँसम्म, कस्तो बाटो हिँड्नुपर्ने थियो?
उनीहरूले घ्याप्लादेखि घुन्सासम्मको बाक्लो लेकाली जङ्गल पार गरेर झन्डै ३,६०० मिटरको उचाइसम्म पुग्नुपर्ने थियो।

ख. हाब्रे नदेख्दा लेखकले के कल्पना गरे?
हाब्रेको बासस्थानमा एउटै हाब्रे नदेखेर लेखक अचम्मित भए, र लजालु हाब्रे लाजले कुनै कुनामा लुकेर आफूहरूलाई नै हेरिरहेका होलान् भन्ने कल्पना गरे।

ग. फलेगाउँलाई ‘स्वर्गभित्रको एउटा छुट्टै स्वर्ग’ किन भनिएको हो?
चारैतिर पहाडले घेरिएको फलेगाउँ प्रकृतिले कुँदेर बनाएको सुन्दर उपत्यका जस्तो देखिन्छ। गुराँसले ढाकिएका पाखा, पारि झरेको छहरो, र चौँरीका बाच्छाबाच्छीसँग रमाउने साना केटाकेटीले ठाउँलाई अझ सुन्दर बनाएका छन्। नेपाल आफैँ स्वर्ग हो भने त्यसभित्र पनि फलेगाउँ छुट्टै सुन्दर भएकाले यसो भनिएको हो।

प्रश्न बनाउँदा ‘कहाँ’, ‘के’, ‘किन’ र ‘कसरी’ जस्ता फरक प्रश्नवाचक शब्द प्रयोग गर्नुहोस्, ताकि एउटा प्रश्नले तथ्य र अर्कोले कारण सोधोस्।

सन्दर्भ: प्रस्तुत पङ्क्ति राजेन्द्रमान डङ्गोलद्वारा लिखित ‘कञ्चनजङ्घालाई नियाल्दा’ नियात्राबाट लिइएका हुन्। घुन्साबाट खाम्बोचेन जाँदा रामपरक खर्कपछिको ठाडो उकालोमा माथिबाट ढुङ्गा झरिरहँदा पनि अघि बढ्नुपरेको बेला लेखकले यस्तो निष्कर्ष निकालेका छन्।

अर्थ: मान्छेको जीवन आफैँ एउटा यात्रा हो, र कुनै पनि यात्रा जोखिम नमोलीकन पूरा हुँदैन।

व्याख्या: पदयात्रामा बाटो कहिले सजिलो हुन्छ, कहिले पहिरो, ठाडो उकालो र खस्ने ढुङ्गाले भरिएको। जोखिम देखेर रोकिए गन्तव्यमा पुगिँदैन, बरु बाटैमा अड्किइन्छ। जीवन पनि यस्तै हो: जन्मदेखि मृत्युसम्म हामी पढाइ, काम, परिवार र सपनाका अनेक गन्तव्यतिर हिँडिरहन्छौँ। परीक्षा दिनु, नयाँ ठाउँमा काम सुरु गर्नु, आफ्नो व्यवसाय खोल्नु: हरेक नयाँ कदममा असफल हुने डर हुन्छ। तर त्यो डरले रोकियो भने कुनै सपना पूरा हुँदैन। लेखक अन्धाधुन्ध जोखिम मोल्नुपर्छ भनिरहेका छैनन्: उनीहरूले उचाइको खतरा बुझेर खाम्बोचेनमै बास बसे, ढुङ्गा खस्न नरोकिएसम्म पर्खे। सोचेर, तयारीसाथ जोखिम मोल्नु नै सफल यात्राको आधार हो।

निष्कर्ष: यी पङ्क्तिले जीवनमा कठिनाइ र जोखिम स्वाभाविक हुन्, र तिनको सामना साहस र विवेकले गर्नेहरू नै गन्तव्यमा पुग्छन् भन्ने सन्देश दिन्छन्।

१. एक हप्ताभित्र प्रसारित सडक, पुल, विद्यालय, अस्पताल, बिजुली वा खानेपानीसम्बन्धी कुनै एउटा समाचार छान्नुहोस्।
२. समाचार सुन्दा पाँच कुरा टिप्नुहोस्: के बन्दै छ, कहाँ, कसले बनाउँदै छ, कहिलेसम्म, र त्यसबाट कसलाई फाइदा हुन्छ।
३. प्रस्तुत गर्दा पहिले समाचारको सार दुई तीन वाक्यमा भन्नुहोस्, अनि आफ्नो धारणा: यो काम किन आवश्यक छ, यसमा के समस्या देखिन्छ, र यसलाई अझ राम्रो कसरी बनाउन सकिन्छ।
४. नियात्रासँग जोड्न सकिन्छ: ताप्लेजुङजस्ता दुर्गम ठाउँमा सडक र बिजुली पुग्दा पर्यटन र गाउँलेको जीवनमा के बदलिन्छ, र प्रकृतिलाई के असर पर्छ?

गत दसैँमा म मामाघर जान पहिलो पटक दुई घण्टाको पहाडी बाटो हिँडेँ। सुरुको ओरालोमा खुट्टा आफैँ दौडिन्थे, र पाखाभरि फुलेका सयपत्री देखेर मन फुरुङ्ग भयो। खोलामा पुगेर चिसो पानीले मुख धुँदा थकाइ कता गयो कता! त्यसपछिको उकालो भने लामो थियो। हरेक घुम्ती पार गर्दा ‘अब त पुगियो होला’ भन्ने लाग्थ्यो, तर अर्को घुम्ती देखिन्थ्यो। बाटाको चौतारामा बसेर पछाडि फर्केर हेर्दा भने आफू कति माथि आइपुगेछु भन्ने देखेर गर्व लाग्यो: तलको खोला चाँदीको धागो जस्तो, र गाउँका घर खेलौना जस्ता देखिन्थे। मामाघरको आँगनमा पुग्दा पसिनाले भिजेको भए पनि मन हलुका थियो। उकालोओरालोले मलाई सिकायो, गन्तव्य जति टाढा भए पनि एक एक पाइला चाल्दै गए पुगिन्छ।

निजात्मक अनुच्छेदमा आफ्नै अनुभव ‘म’ ले भनिन्छ, र देखेका दृश्यसँगै मनमा उठेका भाव पनि लेखिन्छन्।

बुँदा:
१. ४,१०० मिटरको खाम्बोचेनतर्फको बाटामा पहिरो थियो, र बिचमा खाने बस्ने सुविधा थिएन।
२. रामपरक खर्कपछिको ठाडो उकालो र खस्ने ढुङ्गाका बिच जोखिम मोलेरै अघि बढ्दा लेखकले जीवन नै यात्रा हो भन्ने अनुभव गरे।
३. ठुलो झरना, ७,७११ मिटरको कुम्भकर्ण र ६,००० मिटरमाथिका अनगिन्ती हिमाल बाटैमा देखिए।
४. आधुनिकताले नछोएको खाम्बोचेनका बासिन्दा लोभरहित, खुसी, निरोगी र मनैदेखि सफा छन्।

सारांश:
खाम्बोचेनको बाटो पहिरो, ठाडो उकालो र खस्ने ढुङ्गाले जोखिमपूर्ण थियो, तर लेखकहरू यही जोखिम मोलेर अघि बढे र जीवन नै यात्रा हो भन्ने बुझे। बाटामा कुम्भकर्णसहित अग्ला हिमाल देखिए। आधुनिकताले नछोएको खाम्बोचेनका बासिन्दा लोभरहित, खुसी र कञ्चनजङ्घा जस्तै मनैदेखि सफा छन्।

परीक्षामा सारांश मूल अनुच्छेदको करिब एक तिहाइ लामो हुनुपर्छ, आफ्नै शब्दमा लेखिनुपर्छ, र त्यसमा उपमा वा उदाहरण दोहोर्‍याइँदैन।

क.

• अ.त्रिवेणीबाट सिधै पूर्वतिर निकुञ्ज र सैनिक गुल्मको कार्यालय छ, र त्यसभन्दा अलि पूर्वतिर खप्तड दह छ। दक्षिणतिरको शिखरमा सहस्रेश्वर शिवालय छ। (उत्तरतिरको शिखरमा खप्तडबाबाको आश्रम छ।)
• आ.खप्तडलाई अलिकति रमणीयता, अलिकति अत्यास, अलिकति शान्ति र अलिकति एकान्त, सबैको सम्मिश्रण भनिएको छ।
• इ.मान्छेले निगालाको एउटा लौरो मात्र टेक्यो भने पनि निकुञ्जको नियम उल्लङ्घन भएको मानिन्छ; अर्थात् निकुञ्जबाट सानो वनस्पति पनि टिप्नु वा काट्नु नियमविपरीत हो।
• ई.नमुना: खप्तडका लामा, नाङ्गा पाटन हरियो भुइँमा राता र पहेँला फूलका बुट्टा भरिएको गलैँचा जस्ता देखिन्छन्, र उत्तरपूर्वतिर हेर्दा मानसरोवर क्षेत्रसम्मका हिमाल देखिन्छन्, त्यसैले मलाई यसको सौन्दर्य मन पर्छ। यहाँको शान्ति र एकान्तले मनलाई आराम दिन्छ, देवदारका जङ्गल र दह जस्ता प्राकृतिक सम्पदा जोगाइएका छन्, र धार्मिक स्थल र प्रकृति एकै ठाउँमा भेटिन्छन्।

ख.

• अ.शुद्ध वर्णविन्यास कार्यालय हो। ‘र्य’ मा रेफ (र्) माथि लेखिन्छ। ‘र्‍य’ को रूप ‘गर्‍यो’, ‘पर्‍यो’ जस्ता क्रियापदमा मात्र लेखिन्छ, ‘कार्‌यालय’ मा हलन्त र देखाउनु पनि अशुद्ध हो, र ‘कार्यालए’ मा ‘य’ को ठाउँमा ‘ए’ लेख्नु अशुद्ध हो।
• आ.उद्देश्य: मान्छेले; विधेय: टेक्यो। ‘निगालाको एउटा लौरो मात्र’ विधेय विस्तार हो (के टेक्यो भन्ने बताउने कर्म र त्यसका विशेषण)। यस वाक्यमा उद्देश्य विस्तार छैन।
• इ.पाटी: १. लेख्ने वा सूचना टाँस्ने काठको फलक, जस्तै सङ्केत पाटी, कालोपाटी; २. बटुवाले बास बस्ने घर, पाटीपौवा; ३. चलन, ढाँचा (परिपाटी)। तिर: १. दिशा, तर्फ (पूर्वतिर); २. करिब त्यही समय (बिहानतिर); ३. धनुषको वाण; ४. ‘तिर्नु’ को आज्ञार्थ (ऋण तिर)।
• ई.अनुच्छेदका विभक्ति: ले (मान्छेले), को (निगालाको, निकुञ्जको), मा (छातीमा, सङ्केत पाटीमा), बाट (समुद्री सतहबाट, त्रिवेणीबाट), लाई (यसलाई)। यीमध्ये कुनै दुई लेखे पुग्छ।

आमा, बुबा, तपाईँहरूले मलाई इन्जिनियर बनाउने सपना देख्नुभएको छ, र त्यसको म सम्मान गर्छु। तर मलाई पशुविज्ञान पढ्न मन छ, र त्यसैमा म राम्रो गर्छु भन्ने विश्वास छ। हाम्रो गाउँमा धेरैजसो घरमा गाईभैँसी, बाख्रा र कुखुरा छन्, तर पशु बिरामी हुँदा उपचार गर्ने मान्छे भेटिँदैनन्। पशुविज्ञान पढेपछि म पशु चिकित्सक बन्न सक्छु, आफ्नै फार्म खोल्न सक्छु, वा गाउँका किसानलाई राम्रो जात, दाना र खोपबारे तालिम दिन सक्छु। यसबाट हाम्रो परिवार मात्र होइन, सिङ्गो गाउँको आम्दानी बढ्छ। धनकुमारीले कृषि पढेर गाउँलाई आधुनिक खेती सिकाए जस्तै म पनि आफ्नो पढाइलाई गाउँकै सेवामा लगाउँछु। मलाई एक पटक विश्वास गर्नुहोस्; म तपाईँहरूको अपेक्षाभन्दा बढी गर्ने कोसिस गर्नेछु।

यस प्रस्तुतिमा अपेक्षा (आमाबुबाले चाहेको कुरा) को सम्मान गर्दै आफ्नो विश्वास कारणसहित भनिएको छ। विश्वास दिलाउन भावना मात्र होइन, ठोस कारण र योजना चाहिन्छ।

यी उत्तर रेकर्डिङ सुनेरै पत्ता लगाउनुहोस्।
१. सुन्नुअघि चारै वाक्यका मुख्य शब्द रेखाङ्कन गर्नुहोस्: इज्जत दिनु र पाउनु, गाली र तारिफ, स्याबासी दिनु, एकतर्फी मानसिकता।
२. सुन्दा वक्ताले यी शब्द कुन वाक्यमा, कस्तो अर्थमा भन्छन्, त्यसमा ध्यान दिनुहोस्: के फर्काउँछ, के निम्त्याउँछ; कुन कुरालाई गुण र कुनलाई कमजोरी भनिएको छ।
३. एउटै शब्द भए पनि वाक्यको क्रम उल्टो भए अर्थ बदलिन्छ। दिइएको वाक्य र सुनेको वाक्य शब्द शब्द मिलाएर जाँच्नुहोस्, अनि मात्र ठिक वा बेठिक भन्नुहोस्।

१. रेकर्डिङ सुन्दा ‘कर्तव्य’, ‘गर्नुपर्छ’, ‘हाम्रो दायित्व’ जस्ता शब्द आउने वाक्य टिप्नुहोस्।
२. टिपेका कुरालाई दुई समूहमा राख्नुहोस्: अरूप्रति गर्नुपर्ने व्यवहार (इज्जत, प्रशंसा) र आफूले छोड्नुपर्ने बानी।
३. उत्तर आफ्नै वाक्यमा, तीन चार वाक्यमा भन्नुहोस्, र वक्ताको एउटा भनाइलाई उदाहरणसहित जोड्नुहोस्: विद्यालय, घर वा टोलमा कसैको राम्रो कामको प्रशंसा गरेको अनुभव।

अनुच्छेदमा ‘काकाको’, ‘घरमा’ र ‘यस’ (दोस्रो र तेस्रो पटक) पनि तिर्यक् हुन्।

एउटै ‘साथीलाई’ दुई वाक्यमा दुई कारकमा आएको छ: भेट्दा कर्म, कोसेली पाउँदा सम्प्रदान। ‘विराटनगर’ ले काम पुगेको ठाउँ बुझाउँछ, त्यसैले यो शून्य विभक्तिको अधिकरण हो: पाठ्यपुस्तकले पनि ‘घरबाट अस्पतालमा पुग्यो’ जस्ता वाक्यमा पुगेको ठाउँमा ‘मा’ नै राख्छ। कतै यस्तो गन्तव्यलाई कर्म भनिएको पनि पाइन्छ।

यहाँ ‘फोन’ लाई कर्म मानिएको छ, र त्यो फोन पाउने ‘मामालाई’ सम्प्रदान हुन्छ, जसरी ‘उसलाई पैसा दियो’ मा ‘उसलाई’ सम्प्रदान हुन्छ। ‘फोन गर्नु’ लाई एउटै क्रिया मान्ने हो भने ‘मामालाई’ कर्म हुन्छ; कारणसहित लेखेमा दुवै उत्तर मिल्छन्।

मेरी साथी डोल्मा सोलुखुम्बुको जुनबेसीदेखि काठमाडौँ पढ्न आएकी हुन्। उनी हरेक बिहान डेराबाट हिँडेरै विद्यालय आउँछिन्। कक्षामा उनी सधैँ अगाडिको बेन्चमा बस्छिन्। डोल्माले गणितका कठिन हिसाब पनि छिट्टै गर्छिन्, र नबुझ्ने साथीलाई मायाले सघाउँछिन्। गत दसैँमा उनले मलाई आफ्नो गाउँको छुर्पी कोसेली ल्याइदिइन्। हिमालको छेउमा हुर्केकी डोल्मा हिउँ र चौँरीका कथा सुनाउन खुब रुचाउँछिन्।

यहाँ देखि र बाट अपादान (सुरु भएको ठाउँ), मा अधिकरण, ले कर्ता, ‘साथीलाई’ को लाई कर्म (सघाउने कामको असर पर्ने) र ‘मलाई’ को लाई सम्प्रदान (कोसेली पाउने) हो।

माथि उद्देश्य र विधेय को तालिकामा यही तीन वाक्य छुट्याइएका छन्। सार:

• तीनै वाक्यमा उद्देश्य ‘हर्कबहादुर’ र विधेय ‘आए’ हुन्; वाक्य पूरा हुन यी दुई अनिवार्य हुन्छन्।
• ‘पल्लो गाउँका’ र ‘पल्लो गाउँका ठुलाखर्के’ उद्देश्य विस्तार, र ‘हिजो’ र ‘चार वर्षपछि हिजो’ विधेय विस्तार हुन्।
• उद्देश्य र विधेय झिकिदिँदा बाँकी शब्दले मात्र वाक्य बन्दैन; विस्तारले मुख्य पदको अर्थ थप्ने काम मात्र गर्छ।

तेस्रो वाक्यमा ध्यान दिनुहोस्: वाक्य ‘हरिमाया’ बाट सुरु भए पनि उद्देश्य हरिमाया होइनन्। को छन्? कर्मचारी छन्। त्यसैले उद्देश्य ‘कर्मचारी’ हो, र कति कर्मचारी भन्ने ‘पाँच जना’ उद्देश्य विस्तार। ‘काठमाडौँकी स्थायी बासिन्दा हरिमायाको कार्यालयमा’ ले कर्मचारी कहाँ छन् भन्ने बताउँछ, त्यसैले त्यो पूरै विधेय विस्तार हो।

हाम्रो विद्यालयका सबैभन्दा पुराना शिक्षक हिजो बिहान आफ्नो अन्तिम कक्षा पढाउनुभयो। रुमटारकी फुर्तिली छात्रा उहाँलाई फूलको माला लगाइदिइन्। कक्षाका सबै विद्यार्थी भावुक भएर ताली बजाए। पचास वर्षको अनुभव भएका ती गुरु मुसुक्क मुस्कुराउनुभयो।

यहाँ गाढा अक्षर उद्देश्य र विधेय हुन्, र बाँकी ढल्केका अंश तिनका विस्तार। हरेक वाक्यमा विस्तार हटाए पनि ‘शिक्षक पढाउनुभयो’, ‘छात्रा लगाइदिइन्’ जस्ता पूरा मूल वाक्य बाँकी रहन्छन्।

‘गएको’, ‘समाएर’, ‘उठाएर’ मा स्वरपछि -एको र -एर आएकाले छुट्टै ‘ए’ लेखिएको छ। ‘देखेर’, ‘उसले’, ‘मेरो’ जस्ता शब्दमा ‘ए’ मात्रा (े) का रूपमा मात्र आएको छ, छुट्टै अक्षर होइन, त्यसैले तिनलाई सूचीमा राखिएको छैन।

‘ब्युँझाइदिन्छ’ र ‘झ्यालको’ मा ‘य’ आधा अक्षरसँग जोडिएर आएको छ; ‘पदयात्री’, ‘संयोग’, ‘शून्यता’ तत्सम शब्द भएकाले ‘य’; ‘यसरी’ ‘यो’ परिवारको; ‘थियो’, ‘गयो’, ‘आयो’ भूत कालको ‘यो’; ‘भरिएको’ मा -एको प्रत्यय र ‘थिएँ’, ‘चङ्गिएँ’ मा भूत कालको -एँ। ‘निस्केको’, ‘हिँड्दाका’ जस्ता शब्दमा ‘ए’ मात्रा (े) का रूपमा मात्र आएको छ, त्यसैले तिनलाई सूचीमा नराखे पनि हुन्छ।

प्राकृतिक सुन्दरता

मान्छेले नबनाई आफैँ बनेका हिमाल, पहाड, नदी, ताल, जङ्गल, फूल र चराचुरुङ्गीको सौन्दर्यलाई प्राकृतिक सुन्दरता भनिन्छ। यस्तो सुन्दरताले आँखालाई मात्र होइन, मनलाई पनि शान्ति दिन्छ।

नेपाल प्राकृतिक सुन्दरताको भण्डार हो। उत्तरमा सगरमाथा र कञ्चनजङ्घा जस्ता अग्ला हिमाल छन्; पहाडमा फेवा र रारा जस्ता ताल, तरेली परेका खेत र गुराँस फुल्ने वन छन्; तराईमा फाँटिला खेत र गैँडा बस्ने जङ्गल छन्। केही सय किलोमिटरमै हिउँदेखि गर्मीसम्मको यस्तो विविधता संसारमा कमै ठाउँमा पाइन्छ।

प्राकृतिक सुन्दरताले हामीलाई धेरै कुरा दिन्छ। पर्यटक आउँदा गाउँगाउँमा रोजगारी बढ्छ। वनले स्वच्छ हावा र पानी दिन्छ। प्रकृतिको काखमा केही बेर बिताउँदा थकाइ र चिन्ता हराउँछन्। तर वन फँडानी, फोहोर र अव्यवस्थित सडकले यो सुन्दरता बिग्रँदै छ।

त्यसैले प्राकृतिक सुन्दरता जोगाउनु हामी सबैको दायित्व हो। घुम्न जाँदा फोहोर फिर्ता ल्याउनु, रुख रोप्नु र संरक्षित क्षेत्रका नियम मान्नु हाम्रो सानो योगदान हुन सक्छ। प्रकृति जोगियो भने मात्र भोलिका पुस्ताले पनि यो सुन्दरता देख्न पाउँछन्।

गत वर्ष हाम्रो विद्यालयले हामीलाई इलामको अन्तु डाँडा घुमाउन लग्यो। बिहान चार बजे उठेर हामी चिसोमा काम्दै डाँडाको टुप्पो पुग्यौँ। पूर्वतिर आकाश बिस्तारै रातो, अनि सुनौलो हुँदै गयो, र बादलको समुद्रमाथि घाम उदायो। उत्तरतिर कञ्चनजङ्घा गुलाबी रङले सिँगारिए जस्तो देखियो। तल चियाबारीका हरिया लहर डाँडाका काखमा पोतिए जस्ता थिए, र बारीमा चियापत्ती टिप्ने दिदीहरूका गीत हावामा तैरिरहेका थिए। चिसो हावामा तातो चिया पिउँदा त्यसको बास्नाले मन नै तातो भयो। त्यो बिहान मैले बुझेँ, सुन्दर ठाउँ हेर्न टाढा विदेश जानु पर्दैन; आफ्नै देशका डाँडाकाँडा चिनौँ भने हरेक बिहान नयाँ लाग्छ।

वर्णनात्मक अनुच्छेदमा ठाउँको नाम, कहिले गएको, के देखियो, के सुनियो, कस्तो बास्ना वा स्वाद आयो र मनमा के भाव जाग्यो, यी सबै समेटिन्छन्।