परीक्षा अभ्यास

कथामा यी बोलीका रूप पात्रका संवादमा जानीजानी राखिएका हुन्; यसले पात्र साँच्चै बोलिरहेका जस्ता लाग्छन्। परीक्षाको उत्तर भने शुद्ध लेख्य रूपमा लेख्नुपर्छ।

साथीले खोजेका उखानसँग दाँज्नुहोस्: अर्थ मिल्छ कि मिल्दैन, कस्तो प्रसङ्गमा प्रयोग हुन्छ, छलफल गर्नुहोस्।

अनुच्छेदका अनुकरणात्मक शब्द: लुरुलुरु (आउनु), थपक्क (बस्नु), घुटुक्क (निल्नु), जुरुक्क (उठ्नु), सरासर (जानु), घटघट (पिउनु)।

‘हेर्नु’ र ‘उठ्नु’ कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्। ‘हेर्नु’ सँग ‘टुलुटुलु’ र ‘उठ्नु’ सँग ‘जुरुक्क’ मिल्थे।

नेपालीमा केही अक्षर लेखिए जस्तो होइन, नेपाली बोलीको आफ्नै तरिकाले उच्चारण हुन्छन्: ऋ लाई रि, ष लाई स, ण लाई न, व लाई प्रायः ब र शब्दको अन्त्यको दीर्घ ई लाई ह्रस्व जस्तो।

बोल्दा एकै झोक्कामा निस्कने ध्वनिको समूहलाई अक्षर भनिन्छ। बोलीमा शब्दको अन्तिम अ प्रायः उच्चारण हुँदैन, त्यसैले ‘स्वाद’ एक अक्षरको हुन्छ।

अरू उदाहरण: पत्तो /पत्.तो/ दुई, कोलाहल /को.ला.हल्/ तीन, नोक्सानी /नोक्.सा.नि/ तीन, वास्तविक /बास्.त.बिक्/ तीन, अविस्मरणीय /अ.बिस्.म.र.नि.य/ छ।

• क.घरमा साबुन सकिएकाले लोग्ने नुहाउन नपाएको र स्वास्नीले नुहाउन जोड दिँदा भएको बिहानको बहसबाट कथा सुरु हुन्छ।
• ख.संवादमा चार जना पात्र छन्: लोग्ने, स्वास्नी, माछा बेच्ने र बगरे कान्छा। छोरो, श्याम दाइ र शोभाको कुरा आउँछ, तर तिनले संवादमा केही बोल्दैनन्।
• ग.माछाभात खाएपछि सुत्ने बेला लोग्नेले शोभाको पाँच रुपियाँ ओखतीका लागि छुट्याएको पैसाबाट वा अरूसँग पैँचो मागेर तिर्न भन्ने घटनाबाट कथा टुङ्गिन्छ।
• घ.कथाले सहरको परिवेश अँगालेको छ: डेरा, अड्डा, पसल र भिडभाड भएको तरकारी र माछा बजार। समय तलबको दिन बिहानदेखि राति एघार बजेसम्मको हो।

• क.ऊ आफ्नो साधारण कारिन्दाको जागिरमा सन्तुष्ट र गर्व गर्ने खालको थियो। धेरै मान्छे कामै नपाएर बेकार भएको बेला आफूले जीवनभरिलाई पद पाउनु उसलाई भाग्य लाग्थ्यो। तलबको दिन उसलाई नोकरी गर्न पाएकामा सधैँ गर्व हुन्थ्यो।
• ख.घरमा साबुन धेरै दिनदेखि सकिएको थियो र तलब नआएकाले नयाँ साबुन किन्ने पैसा थिएन। लोग्ने साबुनबिना नुहाउँदैनथ्यो, त्यसैले ऊ नुहाउन सकेन।
• ग.आज तलब आउने दिन भएकाले बजारमा के के किन्ने र कति खर्च गर्ने भन्ने घरखर्चको हिसाब गर्न श्रीमती कोठाभित्र पसिन्।
• घ.‘एउटा पद आजीवन पाउनु’ भनेको जागिर सुरु गर्दाको पदमै जीवनभरि रहनु, कहिल्यै बढुवा नहुनु हो। लेखकले यसलाई ‘भाग्य’ भनेर व्यङ्ग्य गरेका छन्: वर्षौँ काम गर्दा पनि उन्नति नहुनु भाग्य होइन, तर बेरोजगारी यति धेरै छ कि त्यही पनि भाग्य जस्तो लाग्छ।

• क.स्वास्नीले लोग्नेलाई भनेकी हो (लोग्ने अड्डा जाँदा, हाँस्दै)।
• ख.लोग्नेले स्वास्नीलाई भनेको हो (तलब लिएर घर आइपुग्दा)।
• ग.लोग्नेले तरकारी किन्दा मनमनै सम्झेको कुरा हो; यसपछि उसले स्वास्नीसँग साग किन्यो।
• घ.माछा बेच्नेले माछा किन्न खोज्ने स्वास्नी (र लोग्ने) लाई भनेको हो।
• ङ.बगरे कान्छाले पाँच रुपियाँ माग्ने लोग्नेलाई भनेको हो।

आज बजारमा एक किलो रहु माछा सयौँ रुपियाँमा किनिन्छ र एक रुपियाँमा एक किलो तरकारी कतै पाइँदैन; पचास पैसाको सिक्का (मोहर) पनि दैनिक किनमेलमा प्रयोग हुन छाडिसकेको छ। कथामा माछा सात रुपियाँ किलो र तरकारी एक रुपियाँ किलो भएकाले कथाको समय आजभन्दा धेरै पहिलेको, करिब चार पाँच दशकअघि (वि.सं. २०२० देखि २०३० को दशकतिर) को हुनुपर्छ। साढे सात रुपियाँ बढी आउँदा पनि खुसी हुनुले त्यसबेलाको तलब नै सयको हिसाबमा थियो भन्ने देखाउँछ।
घरमा हजुरबा हजुरआमासँग सोध्नुहोस्: उहाँहरूको जवानीमा एक किलो माछा, एक माना चामल वा एउटा साबुन कतिमा पाइन्थ्यो? त्यसबाट आफ्नो अनुमान मिलाउनुहोस्।

क. ‘स्वाद’ कथाका लोग्ने र स्वास्नी दुवै गरिबीसँग सङ्घर्ष गर्ने, परिवारलाई माया गर्ने र छोराको खुसी चाहने पात्र हुन्। तर स्वभाव र व्यवहारमा उनीहरू फरक छन्। लोग्ने ठुला कुरा र सिद्धान्त बोल्ने, छिटो झर्किने र इज्जतको धेरै चिन्ता गर्ने छ: ऊ साबुनबिना नुहाउँदैन, गरिबीमाथि भाषण दिन्छ र माछाका लागि सापटी मागेको लुकाउन भन्छ। स्वास्नी कम पढेकी भए पनि व्यावहारिक, धैर्यवान् र हिसाबमा पक्की छे: साबुनबिना पनि नुहाउँछे, चामलको पैसा पहिल्यै छुट्याउँछे र आफ्नो रहर भोलिलाई पन्छाउँछे। माछा किन्ने निर्णयमा स्वास्नी अग्रसर छे भने लोग्ने पहिले अनकनाउँछ, अनि आफैँ सापटी खोज्न हिँड्छ। यसरी लोग्ने भावुक र देखावटी, स्वास्नी व्यावहारिक र सहनशील देखिन्छन्, तर दुवैको व्यवहार अभावले नै आकार दिएको छ।

ख. कथामा नेपाली समाजको आर्थिक समस्या एउटा परिवारको एक दिनबाट देखाइएको छ। वर्षौँ एउटै पदमा काम गर्ने कारिन्दाको तलब साबुन, तेल, चामलजस्ता आधारभूत आवश्यकतामै सकिन्छ। जगेडा भनेर छुट्याएको पैसा पनि महिनाको अन्त्यसम्म सकिन्छ। बजारमा मान्छे महँगीको चीत्कार गरिरहेका छन्, मोलतोल गरेरै चित्त बुझाउँछन्। माछा बेच्ने पनि नोक्सानको गुनासो गर्छ भने बगरे कान्छा ज्यालादारी गरेर पनि खाली हात छ। एउटा माछा किन्न सापटी माग्नुपर्छ र त्यो ऋण ओखतीको पैसाबाट तिर्नुपर्छ। यसरी कथाले कम आम्दानी, बेरोजगारी, महँगी र ऋणको चक्रलाई नेपाली समाजको साझा समस्याका रूपमा चिनाएको छ।

ग. ‘स्वाद’ कथाको मुख्य सन्देश हो: कम आम्दानी भएका परिवारका लागि जीवनका साना खुसी पनि ठुलो त्याग र ऋणबाट मात्र सम्भव हुन्छन्। गरिबी भाषण गरेर वा लुकाएर हट्दैन; यसका लागि रोजगारी, उचित आम्दानी र योजनाबद्ध खर्च चाहिन्छ। साथै कथाले अभावमा पनि परिवारभित्रको माया र सानो खुसीमा रमाउन सक्ने मानवीय गुण देखाएको छ।

घटना भएको क्रम:
१. ङ. एउटा अड्डामा साधारण कारिन्दाका रूपमा काम गर्दै आउनु (वर्षौँदेखि)
२. ग. तलब आउने दिनको प्रतीक्षामा रहनु (बिस गतेदेखि)
३. ख. लोग्नेले साबुन सकिएर राम्रोसँग नुहाउन नसक्नु
४. क. स्वास्नीले नुहाउन जोड दिनु (तलबको दिनको बिहान)
५. च. पैसा पाउनासाथ किनमेलका लागि बजार जानु
६. घ. स्वास्नीले शोभासँग पाँच रुपियाँ सापटी माग्नु

कथामा पहिले नुहाउने बहस आउँछ र पछि मात्र जागिर र तलबको प्रतीक्षाको कुरा आउँछ, तर घटना भएको क्रम माथि जस्तो हो: जागिर वर्षौँ पहिलेदेखिको हो, तलबको प्रतीक्षा बिस गतेदेखिको हो र साबुन सकिएको कुरा त्यही प्रतीक्षाको बिचमा भएको हो।

• अ.करिब ८० वर्षअघि स्थानीय हिरा गिरीले बर्माबाट ल्याएको कफीको बिरुवा आँपचौरमा रोपेदेखि गुल्मीमा कफीको उत्पादन सुरु भएको मानिन्छ।
• आ.नेपालमा पहिलो पटक कफी विकास केन्द्रको स्थापना वि.सं. २०४२ सालमा गुल्मीको आँपचौरमा भयो।
• इ.हिरा गिरीले बर्माबाट कफीको बिरुवा ल्याएर आँपचौरमा रोपे। बोटमा फल लाग्यो, तर गाउँलेलाई त्यो के हो थाहा भएन। २०३८ सालमा राजा वीरेन्द्रले आँपचौर पुगेर अवलोकन गरेपछि कफी भन्ने पुष्टि भयो र उनले किसानलाई व्यावसायिक खेती गर्न प्रोत्साहन गरे। स्थानीयको मागअनुसार २०४२ मा कफी विकास केन्द्र खुल्यो, कफी कुलो बनाइयो र उत्पादन बढ्दै गएपछि खेती जिल्लाभरि फैलियो।
• ई.कुनै बाली विशेष रूपमा धेरै उत्पादन हुने गरी छुट्याइएको क्षेत्रलाई पकेट क्षेत्र भनिन्छ। गुल्मीमा विशेष गरी मुसीकोट नगरपालिकामा धेरै कफी खेती हुन्छ र विज्ञका अनुसार गुल्मी नेपालमै सबैभन्दा धेरै कफी उत्पादन गर्ने जिल्ला हो। त्यसैले गुल्मीलाई कफी खेतीको पकेट क्षेत्र मानिन्छ।

• अ.व्यावसायिक: व्यवसायसँग सम्बन्धित; आफ्नै खानका लागि मात्र नभई बेचेर आम्दानी गर्ने उद्देश्यले गरिने। ‘व्यावसायिक कफी खेती’ भनेको बजारमा बेच्न ठुलो मात्रामा गरिने कफी खेती हो।
• आ.‘छुटाउँदैनन्’ को धातु छुटाउ (छुटाउनु) हो र ‘भयो’ को धातु हु (हुनु) हो।
• इ.सकर्मक वाक्य: ‘हिरा गिरीले बर्माबाट कफीको बिरुवा ल्याएर आँपचौरमा रोपेका थिए।’ (के रोपेका थिए? बिरुवा) अकर्मक वाक्य: ‘त्यो बिरुवा बारीमा फल्यो।’ (के फल्यो भन्ने कर्म आउँदैन; बिरुवा आफैँ फल्यो)
• ई.दीर्घ ईकार लागेका शब्द: गुल्मी (गुल्मीको, गुल्मीलाई), कफी (कफीको, कफीले), गिरी, मुसीकोट, वीरेन्द्र, तत्कालीन, स्थानीय, पर्यटकीय, सोही। ‘कफी’ र ‘गुल्मी’ मा विभक्ति लाग्दा पनि दीर्घ ई रहन्छ।

‘स्वाद’ कथामा नेपाली समाजका यी सामाजिक विषयको चर्चा गरिएको छ:

• गरिबी र कम आम्दानी: कारिन्दाको तलब आधारभूत आवश्यकतामै सकिन्छ; एउटा माछा किन्न पनि सापटी चाहिन्छ।
• बेरोजगारी: धेरै मान्छे कामै नपाएर बेकार भएकाले एउटै पदमा जीवनभरि रहनु पनि भाग्य मानिन्छ।
• महँगी: बजारमा हरेक ग्राहक महँगीको चीत्कार गरिरहेको छ।
• ऋण र सापटी: खुसीका लागि पनि ऋण लिनुपर्छ र त्यो ओखतीको पैसाबाट तिर्नुपर्छ।
• सामाजिक इज्जत र देखावटीपन: मासु किन्न नसकेको कुरा ‘छोरो वैष्णव’ भनेर र माछाको सापटी ‘औषधी’ भनेर लुकाइन्छ।
• महिला शिक्षा: स्वास्नी घर चलाउनमा सिपालु भए पनि धेरै पढ्न पाएकी छैन; लिस्ट लेख्न पनि उसलाई गाह्रो छ।
• श्रमिकको अवस्था: माछा बेच्ने र ज्यालादारी गर्ने बगरे कान्छा पनि दिनभरि काम गरेर पेट पाल्ने अवस्थामा छन्।

सन्दर्भ: प्रस्तुत अंश ध्रुवचन्द्र गौतमको ‘स्वाद’ कथाबाट लिइएको हो। घरमा साबुन नभएकाले नुहाउन नमान्ने लोग्नेलाई स्वास्नीले ‘देशमा कति गरिबलाई साबुन जुर्दैन, तपाईँलाई मात्र स्वाङ’ भन्दा लोग्नेले यो कुरा भनेको हो।

अर्थ: गरिबी भोग्नुपरेको छ भन्दैमा त्यसलाई माया गर्ने, स्वीकार गरेर बस्ने होइन। गरिबीसँग सम्झौता गर्नुहुँदैन; हरेक गरिबले आफ्नो गरिबीलाई घृणा गरेर त्यसबाट उम्कने प्रयास गर्नुपर्छ।

विश्लेषण: यो भनाइ आफैँमा प्रेरणादायी छ: गरिबीलाई भाग्य मानेर चुप लागेर बस्दा परिवर्तन आउँदैन, अभावको विरोध गर्ने चेतनाले नै सुधारको बाटो खोल्छ। तर कथामा लेखकले यसलाई व्यङ्ग्यका रूपमा पनि राखेका छन्। यत्रो ठुलो सिद्धान्त बोल्ने लोग्नेले गरिबी हटाउन केही गर्दैन; यो भनाइ उसका लागि नुहाउने कुरा टार्ने बहाना मात्र बन्छ। कथाको अन्त्यमा उही लोग्ने सापटी मागेर माछा खान्छ र ओखतीको पैसाबाट ऋण तिर्न भन्छ। यसरी कथाले ‘गरिबीलाई घृणा गर्ने’ भाषण र बाध्यताले भरिएको व्यवहारबिचको दुरी देखाएको छ।

निष्कर्ष: गरिबीलाई घृणा गर्नु ठिक हो, तर घृणा शब्दमा मात्र सीमित भयो भने त्यो खोक्रो बन्छ। गरिबीबाट मुक्त हुन मिहिनेत, सिप, योजनाबद्ध खर्च र समाजमा रोजगारीका अवसर चाहिन्छन्।

हो, ‘स्वाद’ कथाले देखाए जस्तै गरिबीको पीडा आज पनि हाम्रो समाजमा छ, भलै त्यसको रूप केही बदलिएको छ। यसका तर्क:

• धेरै परिवारमा आम्दानी अझै आवश्यकताभन्दा कम छ; महिनाको अन्त्यतिर पसलमा उधारो र छिमेकीसँग सापटी चलिरहेकै छ।
• कामको खोजीमा धेरै युवा विदेश जान बाध्य छन्। यसले देशमै पर्याप्त रोजगारी नभएको देखाउँछ, जसरी कथामा ‘कति मान्छे कामै नपाएर फाल्टु’ छन्।
• वस्तुको मूल्य बढ्दै जाँदा तलब र ज्याला त्यही गतिमा बढ्दैनन्; चामल, तेल, ग्यास र ओखतीमै आम्दानीको ठुलो भाग सकिन्छ।
• बिरामी हुँदा उपचारको खर्च जुटाउन धेरै परिवार ऋण लिन्छन्, जसरी कथामा ओखतीको पैसा नै ऋण तिर्न प्रयोग हुन्छ।
• गरिबी लुकाउनुपर्ने सामाजिक दबाब पनि उस्तै छ: चाडपर्व, बिहे र भोजमा देखावटी खर्च गर्न ऋण लिइन्छ।

तर यो पनि सत्य हो कि शिक्षा, सडक, सञ्चार र साना व्यवसायका अवसर बढ्दै गएका छन्। त्यसैले गरिबीको पीडा अझै छ, तर त्यसबाट निस्कने बाटो पनि खुल्दै छन्; मिहिनेत, सिप र राज्यको सहयोग मिले यो पीडा घटाउन सकिन्छ।

ध्रुवचन्द्र गौतमको ‘स्वाद’ कथाले दैनिक आवश्यकता पूरा गर्न पनि धौ धौ पर्ने नेपाली निम्न मध्यम वर्गको जीवनलाई एउटै दिनको घटनाबाट जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

कथाको परिवारका लागि साबुन किन्नु पनि तलबको दिन पर्खनुपर्ने कुरा हो। तलब आएपछि पहिले साबुन, तेल, मसला र चामलको पैसा छुट्याइन्छ; जगेडा रकम महिनाको अन्त्यसम्म आफैँ सकिन्छ। बजारमा महँगीले हरेक ग्राहक चिच्याइरहेको छ। छोरालाई मिठाई दिने वाचा पनि ‘घर वरपर मिठाई पसल छैन’ भन्ने भरमा गरिन्छ। एउटा माछा किन्न पाँच रुपियाँ नपुग्दा लोग्ने टोलभरि सापटी खोज्छ। अन्त्यमा त्यो ऋण ओखतीको पैसाबाट तिर्नुपर्छ। यी साना घटनाले ठुलो सत्य देखाउँछन्: थोरै आम्दानी भएको परिवारमा हरेक रहर कुनै न कुनै आवश्यकता काटेर मात्र पूरा हुन्छ।

कथाको सबैभन्दा ठुलो सबलता यसको व्यङ्ग्य र संयम हो। लेखक कतै भाषण गर्दैनन्, उपदेश दिँदैनन्; ‘एउटा पद आजीवन पायो’, ‘छोरो पूर्वजन्मको वैष्णव’, ‘स्वाभाविक चालले बेपत्ता’ जस्ता हल्का वाक्यमा गहिरो पीडा लुकाउँछन्। पात्रको नाम नदिनाले यो कथा कुनै एउटा परिवारको नभई त्यस्ता हजारौँ परिवारको कथा बनेको छ। बोलीचालीका संवादले पात्रलाई सजीव बनाएका छन्।

कथामा गरिबीको कारण र समाधानबारे भने प्रत्यक्ष चर्चा छैन; पाठकले आफैँ अनुमान गर्नुपर्छ। तर पाठकलाई सोच्न बाध्य पार्ने भएकाले यही कुरा कथाको शक्ति पनि हो। समग्रमा ‘स्वाद’ नेपाली समाजको आर्थिक यथार्थलाई हास्य र करुणा मिसाएर प्रस्तुत गर्ने सफल सामाजिक यथार्थवादी कथा हो।

घरको खाजा र पसलको खाजा

निष्कर्ष: पसलका खाजा कहिलेकाहीँ सजिलो हुन्छन्, तर दैनिक खाजाका लागि घरमै बनाएको खाजा स्वस्थ, सस्तो र वातावरणमैत्री हुन्छ। रोटी र पाउरोटी जस्तै दुवै एउटै अन्नबाट बने पनि कसरी बनाइन्छ भन्ने कुराले नै गुण फरक पार्छ।

प्रस्तुत गर्दा ‘भन्दा बढी’, ‘तर’, ‘उस्तै’, ‘फरक’ जस्ता तुलना गर्ने शब्द प्रयोग गर्नुहोस्।

यी प्रश्नका उत्तर रेकर्डिङ सुनेरै पत्ता लगाउनुहोस्।
क र ख: सुन्दा मामाघर र गाउँको वर्णन आउने ठाउँमा कुन कुन वस्तु, ठाउँ र मान्छेको नाम आउँछन्, टिप्दै जानुहोस्। उत्तर ‘युवकको मामाघरमा … थिए’ र ‘गाउँ … थियो’ भनेर पूरा वाक्यमा भन्नुहोस्।
ग: ‘झल्याँस्स हुनु’ भनेको अचानक केही सम्झनु वा चेत खुल्नु हो। युवकलाई कुन कुराले अचानक चेत खुल्यो, त्यो ठाउँ ध्यान दिएर सुन्नुहोस्।
घ: कथाको अन्त्यतिर ‘अखबार’ को कुरा आउँछ। अखबार कसले, के कामका लागि ल्याएको थियो भन्ने सुनेर कारणसहित भन्नुहोस्।

लघुकथा छोटो हुन्छ र प्रायः अन्त्यको एउटै घटनामा यसको सन्देश लुकेको हुन्छ। त्यसैले:
१. युवकले सुरुमा मामाघरबारे के सोचेको थियो र अन्त्यमा के देख्यो, दुवै टिप्नुहोस्।
२. ‘झल्याँस्स’ भएको क्षण र ‘एक मुठो अखबार’ को प्रसङ्गले कुन कुरा खोलिदिन्छ, त्यसलाई जोड्नुहोस्।
३. सन्देश ‘यस लघुकथाले … भन्ने सन्देश दिन्छ’ बाट सुरु गरी दुई तीन वाक्यमा, आफ्नो जीवनसँग जोडेर भन्नुहोस्।

‘थियो’ ‘हुनु’ कै भूत कालको रूप हो, त्यसैले यसको धातु हु हो। ‘लेऊ’ ‘लिनु’ को आज्ञार्थ रूप हो (तिमी लेऊ), त्यसैले यसको धातु लि हो, ले होइन। ‘तिरिदिन्छु’ मा दुई धातु जोडिएका छन्: तिर् (मुख्य काम) र दि (अर्काका लागि गरिदिने भाव)।

सबै धातु व्यञ्जनान्त भएकाले ‘बस्’ जस्तै नियमित रूप बन्छन्। ‘हिँडिन्छ’ र ‘सुतिन्छ’ अकर्मक धातुबाट बनेका भाववाच्य हुन्, ‘भनिन्छ’ र ‘लेखिन्छ’ सकर्मक धातुबाट बनेका कर्मवाच्य।

‘पर्खिन्थ्यो’, ‘आइपुग्थ्यो’, ‘हुन्थ्यो’ र ‘थियो’ वाक्य टुङ्ग्याउने मुख्य क्रियापद हुन्, कृदन्त होइनन्। ‘आइपुग्थ्यो’ भित्रको ‘आइ’ (आउ + इ) भने कृदन्तबाटै बनेको हो।

‘पक्राउ’ ‘पक्रनु’ बाट बनेको नाम हो; ‘पक्राउ गर्नु’ मा यो नामको रूपमा प्रयोग भएको छ।

‘दैलेख पुगे’ मा ‘कहाँ पुगे?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर ठाउँ हो, कर्म होइन; त्यसैले ‘पुग्नु’ अकर्मक हो।

तिहार
तिहारमा हामी घर सफा गर्छौँ (सकर्मक) र आँगनमा रङ्गोली बनाउँछौँ (सकर्मक)। साँझ बत्ती बल्छन् (अकर्मक) र घरघर उज्यालो हुन्छ (अकर्मक)। दिदीबहिनीले भाइलाई टीका लगाइदिन्छन् (सकर्मक) र मखमलीको माला पहिराउँछन् (सकर्मक)। भाइहरू खुसीले रमाउँछन् (अकर्मक)। राति केटाकेटी देउसी खेल्न निस्कन्छन् (अकर्मक) र गीत गाउँछन् (सकर्मक)। सबै जना ढिलो गरी सुत्छन् (अकर्मक)।
आफ्नो पर्व (दसैँ, ल्होसार, छठ, इद, क्रिसमस, माघी, उँधौली) बारे यसरी नै लेख्नुहोस् र हरेक क्रियापदपछि कोष्ठमा सकर्मक वा अकर्मक लेख्नुहोस्।

‘दिदी’ मा सुरुको दि ह्रस्व भए पनि अन्त्यमा दीर्घ ई भएकाले यसलाई अन्त्यको सूचीमा राखिएको छ।

‘केही’ र ‘कोही’ जस्ता शब्दमा पनि अन्त्यमा दीर्घ ई छ। ‘गरी’, ‘नगरी’ असमापिका कृदन्त हुन्, त्यसैले दीर्घ।

एक प्लेट मिठाई

बजार छेउको ठुलो रेस्टुरेन्टमा एक दिन धुलाम्मे चप्पल लगाएका एक जना किसान आफ्नी छोरी सुनमायालाई लिएर पसे। रेस्टुरेन्टका चिल्ला टेबुल र झिलिमिली बत्ती देखेर दुवै अलि अकमकाए। किसानले कुनाको टेबुल रोजे र कामदारलाई बोलाएर भने, “छोरीका लागि एक प्लेट मिठाई ल्याइदिनुहोस्।”

एकछिनमा कामदारले एक प्लेट मिठाई ल्याएर सुनमायाका अगाडि राखिदिए। सुनमाया मिठाई खाँदै टुलुटुलु रेस्टुरेन्टको चारैतिर हेरिरहेकी थिइन्। कामदारले किसानतिर फर्केर सोधे, “बुबालाई अरू के ल्याऊँ?”

किसानले मुस्कुराउँदै भने, “मलाई केही चाहिँदैन। मेरी छोरी विद्यालयको वादविवाद प्रतियोगितामा प्रथम भई। जितिस् भने सहरको ठुलो होटेलमा मिठाई खुवाउँछु भनेर मैले वचन दिएको थिएँ। दश दिनदेखि दुध बेचेको पैसा जम्मा गरेर आज वचन पूरा गर्न आएको हुँ।”

कामदारले यो कुरा होटेलवालालाई सुनाए। एकछिनपछि होटेलवाला आफैँ अर्को एक प्लेट मिठाई लिएर आए र किसानका अगाडि राखिदिए। किसान अनौठो मान्दै बोले, “मैले त अर्को प्लेट मागेको थिइनँ नि!”

होटेलवालाले भने, “यो तपाईँकी छोरीको हौसलाका लागि हाम्रातर्फबाट उपहार हो। यस्ती छोरीका बुबालाई सत्कार गर्न पाउँदा हामीलाई पनि खुसी लाग्यो।”

किसानले प्लेट अलिकति पर सार्दै भने, “यसो हो भने यो मिठाई घरमा छोरीकी आमाका लागि लैजान्छु।” होटेलवाला हाँसे, “पर्दैन, घरका लागि छुट्टै पोका उपहारकै रूपमा तयार पारेका छौँ। यो तपाईँका लागि हो, खानुहोस्।”

किसानका आँखा रसाए। उनले छोरीको टाउकोमा हात राख्दै मिठाई खाए। घर फर्कंदा बाटोभरि उनी हाँसिरहे। सन्तानले राम्रो काम गर्दा आमाबुबा जति खुसी हुन्छन्, त्यति उनीहरूको गौरव पनि बढ्छ।

शिक्षा: सन्तानको सफलता आमाबुबाको सबैभन्दा ठुलो सम्पत्ति हो। अरूको खुसीमा सहभागी हुनु नै असल मान्छेको पहिचान हो।