परीक्षा अभ्यास

‘पानीले चाँडै गलाउन नसक्ने खालको’ र ‘तरकारी खाइने लहरे फल’ कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्; यी जोडा बिगार्न राखिएका थप अर्थ हुन्।

कानुन

• अधिवक्ता: अदालतमा अरूको तर्फबाट बहस गर्ने कानुन व्यवसायी, वकिल
• मुचुल्का: घटनास्थलमा गएर देखेका कुरा र साक्षीको भनाइ लेखेर सही गराइएको कागज
• वारेस: मुद्दामा कुनै पक्षका तर्फबाट अदालतमा काम गर्न अख्तियारी पाएको मान्छे
• तारिख: मुद्दाको काममा अदालतमा हाजिर हुनुपर्ने तोकिएको दिन
• बिगो: मुद्दामा दाबी गरिएको रकम वा सम्पत्ति
• जमानत: मुद्दा नटुङ्गिउन्जेल थुनामा नराख्न अदालतमा राखिने धरौटी

प्रशासन

• दर्ता: कार्यालयमा आएको चिठी वा निवेदन रजिस्टरमा चढाउने काम
• चलानी: कार्यालयबाट बाहिर पठाइने चिठी रजिस्टरमा चढाएर पठाउने काम
• टिप्पणी: कुनै निर्णयका लागि कर्मचारीले माथिल्लो अधिकारीलाई लेख्ने प्रस्ताव
• सरुवा: कर्मचारीलाई एक ठाउँ वा कार्यालयबाट अर्कोमा पठाउने काम
• बढुवा: कर्मचारीको पद माथिल्लो तहमा उक्लिनु
• परिपत्र: धेरै कार्यालय वा व्यक्तिलाई एकैसाथ पठाइने निर्देशनको पत्र

वाणिज्य

• आयव्यय: आम्दानी र खर्च
• राजस्व: कर, दस्तुर आदिबाट सरकारले उठाउने आम्दानी
• भौचर: रकम लिएदिएको प्रमाणका रूपमा राखिने कागज
• बेरुजु: लेखापरीक्षणमा नियमअनुसार नभएको भनेर औँल्याइएको खर्च
• निकासी: देशबाट विदेशमा सामान बेच्न पठाउने काम; सरकारी कोषबाट रकम छुट्याएर दिने काम
• फर्स्यौट: बाँकी रहेको काम वा हिसाब टुङ्ग्याउने काम

विज्ञान र प्रविधि

• ऊर्जा: काम गर्न सक्ने क्षमता
• संवहन: तरल वा ग्यास आफैँ चलेर तातो एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ सर्ने तरिका
• तापक्रम: वस्तु कति तातो वा चिसो छ भन्ने नाप
• यौगिक: दुई वा बढी तत्त्व निश्चित अनुपातमा रासायनिक रूपले मिलेर बनेको पदार्थ
• विकिरण: स्रोतबाट तरङ्ग वा कणका रूपमा चारैतिर फैलिने ऊर्जा
• जीवाणु: आँखाले नदेखिने एककोषीय सूक्ष्म जीव, ब्याक्टेरिया

वन

• कटानी: रुख काट्ने काम
• फँडानी: जङ्गल सखाप पार्ने गरी रुख काट्ने काम
• वृक्षरोपण: बिरुवा रोप्ने काम
• निकुञ्ज: वन्यजन्तु र वनस्पतिको संरक्षणका लागि सरकारले छुट्याएको ठुलो क्षेत्र
• आरक्ष: कुनै खास जीवको संरक्षणका लागि छुट्याइएको क्षेत्र, जस्तै सिकार आरक्ष
• टाँचा: काट्न वा जोगाउन भनेर रुखमा लगाइने चिह्न

शिक्षा

• परीक्षा: सिकाइ कति भयो भनेर जाँच्ने काम
• मूल्याङ्कन: सिकाइको स्तर नापेर निर्णय गर्ने काम
• छात्रवृत्ति: पढ्नका लागि विद्यार्थीलाई दिइने आर्थिक सहयोग
• पाठ्यक्रम: कुन तहमा के, कति र कसरी पढाउने भन्ने योजना
• पृष्ठपोषण: काम सुधार्न दिइने प्रतिक्रिया र सुझाव

साहित्य

• रस: साहित्य पढ्दा वा हेर्दा मनमा जाग्ने आनन्द वा भाव
• छन्द: कवितामा अक्षर वा मात्राको निश्चित नियमले बनेको लय
• अलङ्कार: भाषालाई सुन्दर बनाउने उपमा, अनुप्रास जस्ता तरिका
• विधा: साहित्यको किसिम, जस्तै कविता, कथा, निबन्ध
• वाद: साहित्यमा कुनै खास विचार वा दृष्टिकोण मान्ने धारा
• दृष्टिविन्दु: कथा कसको नजरबाट भनिएको छ भन्ने कुरा

सञ्चार

• प्रसारण: रेडियो वा टेलिभिजनबाट कार्यक्रम पठाउने काम
• परिसंवाद: कुनै विषयमा विज्ञहरू मिलेर गरिने छलफल
• इमेल: इन्टरनेटबाट पठाइने चिठी
• सम्पादकीय: पत्रिकाको सम्पादकले कुनै विषयमा आफ्नो धारणा लेख्ने लेख
• दूरसञ्चार: टेलिफोन, मोबाइल, इन्टरनेट आदिबाट टाढासम्म सूचना पठाउने व्यवस्था
• समाचारपत्र: समाचार छापिने पत्रिका, अखबार

• क.घुसुवा बाली: मकै नभाँच्दै मकैबारीमा कोदोका बेर्ना सार्नु घुसुवा बालीको राम्रो उदाहरण हो।
• ख.बाली हेरफेर: हरेक वर्ष एउटै गरामा आलु मात्र नलगाई बाली हेरफेर गर्दा माटो मलिलो रहन्छ।
• ग.मल्चिङ: हजुरआमाले गोलभेँडाको फेदमा परालले मल्चिङ गर्नुभयो।
• घ.नर्सरी: काउलीका बेर्ना नर्सरीमा करिब एक महिना हुर्काएर मात्र बारीमा सारिन्छन्।
• ङ.वानस्पतिक विषादी: सिस्नु र तितेपातीबाट बनेको वानस्पतिक विषादी छर्केपछि सागमा किरा कम भयो।

अरू शब्द पनि लिन सकिन्छ: कम्पोस्ट मल, बेर्ना, सिँचाइ, गोडमेल, कोसेबाली, जरेबाली, प्राङ्गारिक मल।

• क.आत्मनिर्भर: करेसाबारी भएपछि हाम्रो परिवार तरकारीमा आत्मनिर्भर भयो।
• ख.कम्पोस्ट: भान्साका सागका डाँठ र आलुका बोक्रा खाडलमा कुहाएर कम्पोस्ट बनाइन्छ।
• ग.नर्सरी: विद्यालयको नर्सरीमा विद्यार्थीले फूल र रुखका बेर्ना हुर्काए।
• घ.बिउबिजन: किसानले असोज लाग्नेबित्तिकै हिउँदे तरकारीका बिउबिजन जोहो गरे।
• ङ.रासायनिक: धेरै रासायनिक मल हालिरहँदा माटो कडा र कमजोर हुँदै जान्छ।

• क.निबन्ध नौ अनुच्छेदमा संरचित छ: पहिलो अनुच्छेद आदि, दोस्रोदेखि आठौँसम्म मध्य र नवौँ अन्त्य भाग हो।
• ख.दोस्रो अनुच्छेदको आशय करेसाबारीका लागि जग्गाको रेखाङ्कन र व्यवस्थापन हो: बार लगाउने, कम्पोस्ट खाडल खन्ने, पाहारिलो ठाउँमा नर्सरी राख्ने, ससाना सुर्का र बिचमा बाटो बनाउने, बारमा लहरे तरकारी र आलीमा जरे तरकारी लगाउने। यसो गर्दा थोरै जग्गाको धेरै उपयोग हुन्छ।
• ग.सबैभन्दा छोटो पाँचौँ अनुच्छेद हो (सात वाक्य)। सबैभन्दा लामा छैटौँ र आठौँ अनुच्छेद हुन् (तेह्र तेह्र वाक्य); शब्दका हिसाबले आठौँ अनुच्छेद सबैभन्दा लामो छ।
• घ.बाली हेरफेरको विषयवस्तु सातौँ अनुच्छेदमा छ, मल्चिङसँगै।
• ङ.निष्कर्ष नवौँ अर्थात् अन्तिम अनुच्छेदमा आएको छ।

• क.मौसमका आधारमा तरकारीलाई हिउँदे, बसन्ते र बर्खे गरी तीन प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ।
• ख.हिउँदे तरकारीलाई चिसो मौसम र छोटो दिन चाहिन्छ।
• ग.बसन्ते तरकारी पुसदेखि फागुनसम्म रोपिन्छ र फागुनदेखि जेठसम्म टिपिन्छ। बर्खे तरकारी वैशाखदेखि असारसम्म रोपिन्छ र असारदेखि भदौसम्म टिपिन्छ। बर्खे तरकारीमा लामो समयसम्मको वर्षा सहने गुण हुन्छ; बसन्ते तरकारी जाडो सकिँदै गर्दाको सुक्खा, न्यानो मौसममा हुर्कन्छ।
• घ.मौसमको तरकारी एकै बेला धेरै फल्ने भएकाले सस्तो हुन्छ, तर बेमौसममा तरकारी कम हुने भएकाले महँगो बिक्छ। त्यसैले किसानले बढी आम्दानीका लागि र उपभोक्तालाई वर्षभरि तरकारी चाहिने भएकाले प्लास्टिक घर, उन्नत जात र अर्को उचाइको हावापानीको सहायताले बेमौसमी खेती गर्न थालेका हुन्।

क. एउटै बारीमा एउटै बाली मात्र नलगाई जमिन, माटो र मौसम सुहाउने थरीथरीका बाली लगाउनु बाली विविधता हो। करेसाबारीमा हिउँदमा हिउँदे, बसन्तमा बसन्ते र बर्खामा बर्खे तरकारी लगाइन्छ; एउटै समयमा पनि बारमा लहरे, आलीमा जरे, बाटाछेउमा कोसे र सुर्कामा सागपात लगाइन्छ। यसले परिवारलाई थरीथरीका तरकारी दिन्छ, माटाको गुणस्तर जोगाउँछ र एउटा बाली बिग्रिँदा अर्कोले धान्छ।

ख. जमिनको व्यवस्थापनमा यी पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ:
१. जग्गालाई पर्खाल वा बाँसको बारले घेर्ने।
२. निश्चित ठाउँमा कम्पोस्ट मलको खाडल खन्ने।
३. नर्सरीका लागि घाम लाग्ने ठाउँ छुट्याउने।
४. जग्गालाई ससाना सुर्कामा बाँडेर बिचमा बाटो राख्ने।
५. बारको छेउमा लहरे, आली र खाडलवरिपरि जरे, बाटाछेउमा कोसे र सुर्काको बिचमा मौसमी तरकारी लगाउने।
६. घुसुवा बाली र समय अगिपछि पारेर रोप्ने तरिकाले जग्गा कहिल्यै खाली नराख्ने।
७. लसुन, प्याज, पुदिना लगाएर किराबाट जोगाउने।

ग. वानस्पतिक विषादी तितेपाती, निम, सिस्नु, असुरो, बकाइनो, टिमुर, खुर्सानी जस्ता तिता, टर्रा वा कडा गन्धका बिरुवाबाट बनाइन्छ। तिनका पात र मुन्टा ससाना टुक्रा पारेर ड्रमको दुई तिहाइ भागसम्म भरिन्छ। बाँकी भागमा गहुँत भरेर हावा नपस्ने गरी बिर्को कसिन्छ। ड्रमलाई घाम लाग्ने ठाउँमा मौसमअनुसार २५ देखि ३५ दिन राखेर कुहाइन्छ। तयार झोल छानेर सानो बिरुवाका लागि १ भागमा १० भाग र ठुलो बिरुवाका लागि १ भागमा ६ भाग पानी मिसाइन्छ। यसलाई वर्षायाममा दुई दिन र हिउँदमा चार दिनको फरकमा छरिन्छ। त्यति गर्दा पनि रोग वा किरा नहटे प्राविधिकको सल्लाह लिनुपर्छ।

क.

• अ.प्राणीले बोटबिरुवाबाट खाद्यतत्त्व र अक्सिजन पाउँछन्।
• आ.मानिस र जनावरका मलमूत्र, अनि किराले कुहाएर मल बनाएका सडेगलेका पातपतिङ्गर बोटबिरुवाका उत्तम खाना हुन्।
• इ.यसले पृथ्वीका प्राणी र वनस्पति एकअर्कामा निर्भर छन् भन्ने बुझाउँछ: एउटाले दिएको अर्कोले लिन्छ, र यो चक्र घुमिरहन्छ। यही अन्योन्याश्रित सम्बन्धले पृथ्वीमा जीवन सम्भव भएको छ, र यो चक्र बिग्रँदा प्रदूषण बढ्छ।
• ई.खेतीपातीका शत्रु मानिने किरा, मुसा, बाँदर जस्ता जीवलाई पनि मार्ने होइन, धपाउने र भगाउने उपाय अपनाउनुपर्छ, किनकि सन्तुलनका लागि सबै जीव आवश्यक छन्।

ख.

• अ.वनस्पति: हाम्रो सामुदायिक वनमा थरीथरीका औषधीय वनस्पति पाइन्छन्। प्रदूषण: सहरमा गाडी बढेसँगै हावाको प्रदूषण पनि बढेको छ।
• आ.संयोजक: र (जनावर र मानिस; हावा र खानेकुरा), तथा (मानिस तथा जनावर), यसरी (‘यसरी पृथ्वीका प्राणी…’, अघिल्ला वाक्य जोडेर निष्कर्षमा लैजाने)।
• इ.नामयोगी: समेत (बाँदरसमेत) र लागि (सन्तुलनका लागि)।
• ई.सुरुमा: उत्तम, उपाय, कुहाएर, मुसा, दुम्सी, सुलसुले; बिचमा: बोटबिरुवा, चराचुरुङ्गी, खानेकुरा, सन्तुलन, पशुपन्छी; अन्तिममा: शत्रु, जीवजन्तु। (एक एकओटा भए पुग्छ, जस्तै उत्तम, बोटबिरुवा, शत्रु।)

सन्दर्भ: प्रस्तुत पङ्क्ति कक्षा ९ को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा समाविष्ट ‘करेसाबारी’ निबन्धको पहिलो अनुच्छेदबाट लिइएको हो। यहाँ करेसाबारीका फाइदा बताउने क्रममा यो कुरा आएको हो।

अर्थ: घरनजिकै हरिया तरकारी फलेको देख्दा घर सुन्दर देखिन्छ, र बोटबिरुवाले वरिपरिको वातावरणलाई पनि सफा र स्वस्थ बनाउँछन्।

विश्लेषण: करेसाबारी खाने कुरा मात्र होइन, घरको शोभा पनि हो। खाली, फोहोर वा झार पलाएको करेसोको सट्टा लहरै लहरा चढेको बार, हरिया सुर्का र फुलेका केराउ हेर्दा मन रमाउँछ। बिरुवाले हावामा अक्सिजन थप्छन्, धुलो थाम्छन्, माटो बग्न दिँदैनन्। घरको कुहिने फोहोर कम्पोस्ट बन्छ र भान्साको फोहोर पानी बारीमा जान्छ, त्यसैले फोहोर फ्याँक्ने ठाउँ पनि कम हुन्छ। यसरी करेसाबारीले घरको सौन्दर्य र वातावरणको स्वच्छता दुवै बढाउँछ।

निष्कर्ष: करेसाबारी भान्सा, स्वास्थ्य, सौन्दर्य र वातावरण चारैका लागि उपयोगी छ; त्यसैले हरेक घरले करेसो खाली नछाडी तरकारी फलाउनुपर्छ भन्ने यस पङ्क्तिको आशय हो।

क. निबन्धले मल, पानी र गोडमेललाई करेसाबारीका तीन खम्बा मानेको छ, र मेरो विचारमा यो ठिक हो। मलका बारेमा निबन्धको सबैभन्दा काम लाग्ने कुरा ‘बालीको प्रकृतिअनुसार मल’ हो: पात खाने तरकारीलाई नाइट्रोजन, फल खानेलाई फस्फोरस र जरेलाई पोटास। सबै बालीमा एउटै मल हाल्दा कतै बढी, कतै कम हुन्छ। तर कोसेबालीले जराका गिर्खामा बस्ने जीवाणुका सहायताले आफ्नो नाइट्रोजन आफैँ जुटाउँछ, त्यसैले त्यसलाई फस्फोरस बढी चाहिन्छ भन्ने कुरा पनि थाहा हुनुपर्छ। करेसाबारीमा रासायनिक मलभन्दा कम्पोस्ट र गोबर मल राम्रो, किनकि ती माटो खुकुलो पनि बनाउँछन्।

सिँचाइका बारेमा निबन्धले पानी चाहिने ठिक बेला गनेको छ: बिउ उम्रँदा, बेर्ना सार्दा, मल हालेपछि, गोडमेलपछि र फुल्दा। मेरो विचारमा यसमा एउटा कुरा थप्नुपर्छ: धेरै पानी पनि हानिकारक हुन्छ, जरा कुहिन्छ। त्यसैले माटो छामेर सुक्खा भएपछि मात्र, बिहान वा बेलुका पानी दिनु राम्रो। भान्साको फोहोर पानी प्रयोग गर्नु पानी जोगाउने राम्रो उपाय हो, तर साबुन र सोडा धेरै भएको पानी बारीमा हाल्नुहुँदैन।

गोडमेलले झार हटाउनुका साथै माटो खुकुलो बनाउँछ भन्ने निबन्धको भनाइ ठिक हो। मल्चिङ गरे झार कम उम्रन्छ र गोडमेलको काम पनि घट्छ। समग्रमा निबन्धका सुझाव व्यावहारिक छन्; ती मानेर काम गरे सानो करेसाबारीबाट पनि राम्रो उत्पादन लिन सकिन्छ।

ख. करेसाबारी सानो हुन्छ, तर यसका फाइदा ठुला छन्। पहिलो फाइदा स्वास्थ्य हो। आफ्नै बारीको तरकारीमा के मल हालियो, के छर्कियो भन्ने थाहा हुन्छ। विषादीको डर हुँदैन, र टिपेको केही मिनेटमै पकाउँदा तरकारीका पोषक तत्त्व पनि जोगिन्छन्।

दोस्रो फाइदा आर्थिक हो। हरेक दिन किन्नुपर्ने साग, खुर्सानी, धनियाँ, गोलभेँडामा जाने पैसा बच्छ। बढी फलेको तरकारी छिमेकीलाई बेच्न वा साटफेर गर्न सकिन्छ।

तेस्रो, करेसाबारीले फोहोरलाई स्रोत बनाउँछ। भान्साका बोक्रा कम्पोस्ट बन्छन्, फोहोर पानीले सिँचाइ हुन्छ। फोहोर कम हुन्छ, मल किन्न पर्दैन।

चौथो, बारीमा काम गर्दा शरीरको व्यायाम हुन्छ र मन हलुका हुन्छ। परिवारका सदस्य मिलेर काम गर्दा सम्बन्ध पनि बलियो हुन्छ, र केटाकेटीले बिउ कसरी उम्रन्छ, किरा कसरी लाग्छ जस्ता कुरा आँखैले देखेर सिक्छन्।

त्यसैले करेसाबारीलाई सानो काम ठान्नु हुँदैन। सहरमा जग्गा नभए कौसी, बरन्डा वा झ्यालमा गमलामा पनि खुर्सानी, धनियाँ र साग फलाउन सकिन्छ।

दोस्रो अनुच्छेदको शीर्ष वाक्य: ‘करेसाबारीका लागि जमिनको रेखाङ्कन र व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।’

तेस्रो अनुच्छेदको शीर्ष वाक्य: ‘करेसाबारीमा थोरै जग्गाबाट धेरै उत्पादन लिन प्रभावकारी रूपमा जमिनको व्यवस्थापन गर्नु आवश्यक हुन्छ।’

दुवै अनुच्छेदको पहिलो वाक्यले अनुच्छेद केबारे हो भन्ने बताउँछ; त्यसपछिका वाक्य त्यही कुरालाई विस्तार गर्ने सहयोगी वाक्य हुन्।

फूलबारी

हाम्रो विद्यालयको मूल ढोकाछेउको फूलबारी विद्यालयकै सबैभन्दा रमाइलो ठाउँ हो। ढुङ्गाको सानो पर्खालले घेरिएको यो बारी चारओटा गोला ड्याङमा बाँडिएको छ। बिचको ड्याङमा रातो र पहेँलो गुलाफ छन्; छेउका ड्याङमा सयपत्री, मखमली र गोदावरी फुल्छन्। पर्खालछेउमा लहरै लगाइएका सूर्यमुखी हामीभन्दा अग्ला भइसकेका छन् र बिहान घाम आउने दिशातिर फर्केर उभिएका हुन्छन्। तिहारमा सयपत्री र मखमली फुल्दा पूरै बारी सुन्तला र बैजनी रङमा रङ्गिन्छ। बिहान फूलमा माहुरी र पुतली घुम्छन्, अनि ढोकाबाट छिर्नेबित्तिकै हल्का सुगन्ध आउँछ। पालैपालो हरेक कक्षाले यसमा पानी हाल्छ र झार उखेल्छ। यसैले यो फूलबारी हाम्रो विद्यालयको शोभा मात्र होइन, हामी सबैको मिहिनेतको चिनो पनि हो।

यसमा पहिलो वाक्य शीर्ष वाक्य हो, बिचका वाक्यले बारीको आकार, फूल, रङ, सुगन्ध र हेरचाहको वर्णन गर्छन्, र अन्तिम वाक्य निष्कर्ष हो।

बुँदा:
१. मौसमका आधारमा तरकारी हिउँदे, बसन्ते र बर्खे गरी तीन किसिमका हुन्छन्।
२. भदौ–असोजमा रोपेर कात्तिक–माघमा टिपिने हिउँदे तरकारीलाई चिसो मौसम र छोटो दिन चाहिन्छ।
३. पुस–फागुनमा रोपेर फागुन–जेठमा टिपिने तरकारी बसन्ते, र वैशाख–असारमा रोपेर असार–भदौमा टिपिने लामो वर्षा सहने तरकारी बर्खे हुन्।
४. आजकल बेमौसमी खेतीले जुनसुकै मौसममा जुनसुकै तरकारी फलाइन्छ।

सारांश:
मौसमका आधारमा तरकारी हिउँदे, बसन्ते र बर्खे हुन्छन्। हिउँदे जाडोमा, बसन्ते वसन्तमा र वर्षा सहने बर्खे तरकारी बर्खामा फल्छन्। तर बेमौसमी खेतीका कारण अहिले जुनसुकै तरकारी जुनसुकै मौसममा फलाइन्छ।

सारांश मूल अनुच्छेदको करिब एक तिहाइ हुनुपर्छ: मूल अनुच्छेद करिब एक सय आठ शब्दको छ, माथिको सारांश करिब तिस शब्दको।

मेरो घरमा बिहान भैँसीलाई घाँस हाल्ने जिम्मा मेरो हो। आमाले यो काम मलाई दुई वर्षअघि दिनुभएको हो। सुरुमा बिहान छ बजे उठ्न गाह्रो लाग्थ्यो, तर भैँसीले मलाई देख्नेबित्तिकै कराउन थालेपछि मलाई लाग्यो, उसले मलाई पर्खिरहेको हुन्छ। अहिले म घाँस हालेर, पानी राखेर मात्र पढ्न बस्छु। बिदाको दिन बुबासँग खेतको डिलमा घाँस काट्न पनि जान्छु। जुन दिन भैँसीले धेरै दुध दिन्छे, त्यो दिन मलाई लाग्छ, त्यसमा मेरो पनि भाग छ। यो कामले मलाई समयमा उठ्न र आफ्नो जिम्मेवारी नबिर्सन सिकाएको छ।

प्रस्तुत गर्दा: काम के हो, कहिलेदेखि, कसरी गर्नुहुन्छ, सुरुमा कस्तो लाग्यो र अहिले कस्तो लाग्छ, अनि त्यसबाट के सिक्नुभयो भन्ने क्रममा भन्नुहोस्।

यी प्रश्नका उत्तर रेकर्डिङ सुनेरै पत्ता लगाउनुहोस्।
क: निबन्धकारले मेचलाई व्यङ्ग्य गरेका छन्, तर आफू कहाँ बस्न रुचाउँछन् भनेर पनि भन्छन्। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको शिक्षक निर्देशिकाले यही पाठबारे ‘म पात्रलाई कहाँ गएर सुकुल ओछ्याउन मन लाग्यो?’ भनेर सोधेको छ; त्यसले उत्तर कतातिर छ भन्ने सङ्केत दिन्छ। सुनेर पक्का गर्नुहोस्।
ख: ‘मेचमा बस्नेहरू…’ भनेर मान्छेको स्वभाव बताउने ठाउँ ध्यान दिएर सुन्नुहोस्। चारओटा विकल्पमध्ये एउटा मात्र मेचसँग जोडिएको अस्थिर स्वभाव हो।
ग: खुट्टा हल्लाउने बानीलाई निबन्धकारले कुन किसिमका मान्छेसँग दाँजेका छन्, सुन्नुहोस्। व्यङ्ग्यमा प्रायः उल्टो कुरा भनिन्छ: प्रशंसा जस्तो सुनिने शब्दमा पनि खिसी लुकेको हुन सक्छ।

मलाई बिहानको खोलाछेउ सबैभन्दा मन पर्छ। घाम भर्खर डाँडामाथि आउँदा पानीमा चम्किलो धर्सो देखिन्छ, ढुङ्गामा ठोक्किँदा पानीले छलछल गर्छ, किनारका सल्लाका रुखबाट चिसो हावा आउँछ। त्यहाँ बस्दा कुनै हल्ला सुनिँदैन, चराको आवाज मात्र। यस्तो ठाउँमा केही बेर बसेपछि दिनभर मन हलुका हुन्छ।

भन्दा ठाउँ, समय, देखिने, सुनिने र महसुस हुने कुरा अनि किन मन पर्छ भन्ने क्रममा भन्नुहोस्।

समाज सेवा

हाम्रो टोलका युवाहरू हरेक शनिबार बिहानै (क्रियायोगी) भेला हुन्छन् र (संयोजक) टोलको सरसफाइ गर्छन्। गएको शनिबार उनीहरूले मन्दिरवरिपरि (नामयोगी) थुप्रिएको फोहोर उठाए। प्लास्टिक छुट्टै बोरामा राखियो तर (संयोजक) कुहिने फोहोर कम्पोस्ट खाडलमा हालियो। त्यसपछि उनीहरूले वृद्धाश्रमका आमाबुबाका लागि (नामयोगी) घरघरबाट लुगा र खानेकुरा जम्मा गरे अनि हाँसेर (क्रियायोगी) बुझाए। समाज सेवाले अरूलाई मात्र होइन, आफूलाई पनि सन्तोष दिन्छ।

(यहाँ ‘अनि’ थप तेस्रो संयोजक हो।)

विस्मयादिबोधक: आहा (खुसी), छ्या (घृणा, दिक्दारी)

निपात: त (तीन ठाउँ: ‘रहे त’, ‘मलाई त अहिल्यै’, ‘मलाई त गर्मीमा’), क्यारे, पनि (‘सम्झँदा पनि’, ‘गर्मी मौसम पनि’), पो, ब्यारे, खै, र (‘भन्नु र?’, वाक्यको अन्त्यमा प्रश्नमा जोड), नि

‘अहिल्यै’ मा पनि जोड दिने -ऐ टाँसिएको छ (अहिले + ऐ)।

• क.पनि: ‘वातावरण पनि स्वच्छ बन्न पाउँछ।’
• ख.नै: ‘व्यावसायिक तरकारी खेतीबाट बजारमा पठाइने तरकारी नै…’
• ग.चाहिँ: ‘करेसाबारी चाहिँ घरनजिकैको सानो जग्गामा…’
• घ.मात्र: ‘त्यति मात्र होइन…’
• ङ.-ऐ: ‘खाएरै नसकिने’, ‘बेग्लै हुन्छ’, ‘चलेकै छ’

‘समेत’ पनि जोड दिन आउँछ, तर नामसँग जोडिएर आउने भएकाले यसलाई नामयोगीमा राखिन्छ।

सडक दुर्घटना

बिहान विद्यालय जाँदै गर्दा चोकमा मान्छेको भिड देखेर म रोकिएँ। अरे! एउटा मोटरसाइकल ढलेको रहेछ। ओहो! चालकको खुट्टाबाट रगत बगिरहेको थियो। ‘बिचरा! हेलमेट लगाएका थिए, नत्र टाउकोमै लाग्थ्यो,’ एक जना दाइले भने। कठै! पछाडि बसेका बुबाको हात भाँचिएछ। ‘लौ न, कोही एम्बुलेन्स बोलाउनुहोस् न!’ पसलकी दिदी कराइन्। एम्बुलेन्स आएपछि ट्राफिक प्रहरीले सबैलाई सम्झाए, ‘मोडमा गाडी बिस्तारै चलाउनुहोस् है।’ त्यस दिनदेखि म बाटो काट्दा दुवैतिर हेरेर मात्र काट्छु।

यहाँ अरे, ओहो, बिचरा, कठै अचानक जागेको भाव प्रकट गर्ने विस्मयादिबोधक हुन्; लौ, न, है अनुरोध र जोड थप्ने निपात।

एउटै शब्दमा दुई ठाउँ पनि ह्रस्व उकार हुन सक्छ: मुकुन्दमणि र कुकुर मा सुरु र बिच दुवैमा।

व्यावसायिक कृषि

नेपाल कृषिप्रधान देश हो। धेरैजसो नेपालीको जीविका खेतीमा निर्भर छ, तर धेरै किसान आफ्नो परिवारलाई खान पुग्ने जति मात्र उब्जाउँछन्। यसलाई निर्वाहमुखी खेती भनिन्छ। बजारमा बेचेर नाफा कमाउने उद्देश्यले, उन्नत प्रविधि र ठुलो परिमाणमा गरिने खेती व्यावसायिक कृषि हो।

व्यावसायिक कृषिमा किसानले बजारको माग हेरेर बाली रोज्छ। जुन ठाउँमा जुन बाली राम्रो फल्छ, त्यहाँ त्यही बाली ठुलो परिमाणमा लगाइन्छ: पहाडमा सुन्तला, अलैँची र अदुवा, तराईमा तरकारी र माछा, उच्च पहाडमा स्याउ र आलु। उन्नत बिउ, सिँचाइ, प्लास्टिक घर, कोल्ड स्टोर र यन्त्रको प्रयोगले उत्पादन धेरै गुणा बढ्छ।

यसका फाइदा धेरै छन्। किसानको आम्दानी बढ्छ, गाउँमै रोजगारी सिर्जना हुन्छ, र विदेश जानुपर्ने बाध्यता कम हुन्छ। देशभित्रै उत्पादन बढे तरकारी, फलफूल र अन्नको आयात घट्छ; अलैँची र चिया जस्ता बाली निर्यात गरेर विदेशी मुद्रा पनि भित्रिन्छ।

तर व्यावसायिक कृषिका चुनौती पनि छन्। धेरै ठाउँमा सिँचाइ छैन, समयमा मल र बिउ पाइँदैन, र उत्पादन बढेको बेला मूल्य घटेर किसानले लागत पनि उठाउन सक्दैनन्। बढी उत्पादनको लोभमा धेरै रासायनिक मल र विषादी हाल्दा माटो बिग्रन्छ र उपभोक्ताको स्वास्थ्यमा असर पर्छ।

यी समस्या समाधान गर्न किसानलाई सस्तो ऋण, बाली बिमा, कृषि प्राविधिकको सेवा र सडक तथा बजारको व्यवस्था चाहिन्छ। किसान सहकारीमा मिलेर उत्पादन बेचे बिचौलियाको मार कम हुन्छ। प्राङ्गारिक मल र वानस्पतिक विषादीको प्रयोग बढाए उत्पादन र स्वास्थ्य दुवै जोगिन्छन्।

अन्त्यमा, व्यावसायिक कृषि नेपालको समृद्धिको बलियो आधार बन्न सक्छ। खेतीलाई बाध्यता होइन, सम्मानजनक पेसा र व्यवसायका रूपमा अपनाए गाउँ नै समृद्ध हुन्छन्।