परीक्षा अभ्यास

दुई अर्थ कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्। ‘जनमानसमा प्रचलित संस्कार, कलाकौशल, क्रियाकलाप’ लोकसंस्कृति को अर्थ नजिक छ, र ‘विद्या, बुद्धि, सम्पन्नता … को विकास’ श्रीवृद्धि वा उन्नतिको।

‘स्वार्थ’ को ठ्याक्कै उल्टो शब्द परमार्थ वा निःस्वार्थ हो; पाठमा त्यो भाव ‘निष्काम’ (फलको इच्छा नराखी) र ‘देशको हित’ ले दिएका छन्।

‘गहन’ भनेको गहिरो र बुझ्न कठिन भएकाले यसको उल्टो सजिलै बुझिने ‘सरल’ वा माथिमाथि मात्र भएको ‘सतही’ हो।

• क.अनुच्छेदमा सातओटा वाक्य छन्। हरेक वाक्य पूर्णविराम (।) मा टुङ्गिन्छ, त्यसैले पूर्णविराम गनेर वाक्य गन्न सकिन्छ। (जीवनीकै अन्तिम अनुच्छेदमा भने उनको देहावसान र कृतिमा अमर रहेको कुरा भन्ने दुई वाक्य थप छन्, त्यसैले त्यहाँ नौओटा वाक्य छन्।)
• ख.सबैभन्दा लामो वाक्य ‘सत्यमोहनमा रहेको अथक प्रयास र कामप्रतिको लगावबाट हामी सबै निष्ठावान् भई देशसेवामा लाग्यौँ भने सजिलै देशको काँचुली फेर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश प्राप्त गर्न सकिन्छ।’ हो। यो २४ शब्दले बनेको छ।
• ग.‘उनी व्यक्तिगत जीवनभन्दा राष्ट्र र राष्ट्रियताका लागि अनवरत रूपमा समर्पित हुने कर्मशील व्यक्ति हुन्।’ यस वाक्यको आशय हो: जोशीले आफ्नो सुख, धन वा नामभन्दा देश र देशको पहिचानलाई ठुलो ठाने र जीवनभर नरोकिई त्यसैका लागि काम गरे।

• क.सत्यमोहन जोशीको साहित्य लेखन वि.सं. १९९८ तिरबाट सुरु भएको हो। कलेज पढ्न थालेपछि संस्कृत साहित्यको प्रभावमा उनले छन्दमा कविता लेख्न थाले, र लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा र माधव घिमिरेको सङ्गतबाट थप प्रेरणा पाए।
• ख.जोशीले काठमाडौँ विश्वविद्यालयबाट महाविद्यावारिधि (२०६८), त्रिमूर्ति निकेतनबाट ‘शताब्दी पुरुष’ (२०७१) र नेपाल सरकारबाट ‘वाङ्मय शताब्दी पुरुष’ (२०७४) को उपाधि पाए। उनले गोरखा दक्षिण बाहु, पृथ्वी प्रज्ञा पुरस्कार, भानुभक्त पुरस्कार र तीन पटक मदन पुरस्कारसहित दर्जनौँ पुरस्कार पाए, र झन्डै दुई सय संस्थाले उनलाई सम्मान गरे। उनको नाममा शताब्दी महोत्सव मनाइयो र नेपाल राष्ट्र बैङ्कले २०७६ मा उनको मुहार अङ्कित सय रुपियाँको सिक्का निकाल्यो।
• ग.तनहुँ र लमजुङमा जागिरे हुँदा गाउँका लोकभाका सुनेर जोशी लोकसाहित्यतिर लागे। उनले गाउँगाउँका गीत, चलन र संस्कृतिको अध्ययन गरी २०१४ मा ‘हाम्रो लोकसंस्कृति’ प्रकाशित गरे। ‘लोकसंस्कृति’ र ‘कर्णाली लोकसंस्कृति’ जस्ता कृतिका लागि उनले मदन पुरस्कार पाए। उनले लोकसाहित्य र संस्कृतिका दर्जनौँ कृति लेखे, जसले हराउँदै गएका लोकभाका र चलनलाई लिखित रूपमा जोगाए।
• घ.नेपालभाषा र नेवार संस्कृतिको संरक्षणमा जोशीको योगदान ठुलो छ। उनले नेपालभाषामा विभिन्न विषय र विधाका करिब चार दर्जन रचना प्रकाशित गरे र नेपालभाषा एकेडेमी स्थापना गरे। नेवारी साहित्य, कला र संस्कृति जोगाउन उनी जीवनभर सक्रिय रहे। उपत्यकाको गाईजात्रालाई महोत्सवका रूपमा अगाडि बढाए, र नेवार कलाकार अरनिकोको कामलाई खोजेर संसारसामु ल्याए।

• क.पाँच वर्षको उमेरसम्म पनि सत्यमोहनको बोली नफुटेकाले उनका आमाबुबा चिन्तित भएका थिए।
• ख.उनको अक्षरारम्भ सात वर्षको उमेरमा घरमै छिमेकी गुरुबाट नेपालभाषाका माध्यमबाट भएको थियो।
• ग.परिवारको जीविका चलाउनुपर्ने भएकाले उनी स्नातक तहको पढाइ बिचैमा छोडेर जागिरमा लाग्न बाध्य भए; त्यसैले उनको पढाइ अगि बढ्न सकेन।
• घ.उनले त्रिचन्द्र कलेजबाट आई.ए. (प्रवीणता प्रमाणपत्र तह) सम्मको शिक्षा पूरा गरेका थिए। स्नातक तहमा भर्ना भए पनि त्यो पूरा गर्न पाएनन्।

क. १. देवकोटाको ‘मुनामदन’ को यो पङ्क्तिले भन्छ: हात फोहोर पारेर (गलत बाटोबाट वा मनको शान्ति गुमाएर) कमाएको सुनको थैलो काम छैन; मनमा सन्तोष र आनन्द छ भने साग र सिस्नु खाएर बस्नु नै राम्रो हो। अर्थात्, धनभन्दा मनको सुख ठुलो हो।
२. अनुच्छेदअनुसार सिस्नुमा २५ प्रतिशतसम्म प्रोटिन, भिटामिन ए, सी र डी, लौहतत्त्व (फलाम), पोटासियम र क्याल्सियम पाइन्छन्। प्रोटिनको यो मात्रा सुकाएको पातमा हो; काँचो सिस्नुमा धेरैजसो पानी हुन्छ।
३. सिस्नु पाखापखेरामा आफैँ उम्रिन्छ; यसमा विषादी र रासायनिक मल हालिँदैन। त्यसैले यसलाई विषादी र रासायनिक मलबाट मुक्त विशुद्ध अर्गानिक उत्पादन भनिएको हो।
४. सामान्यतः सिस्नुलाई उम्लेको तातोपानीमा राखी घोटेर नुन, खुर्सानी, टिमुरको धुलो, लसुन र मकैका च्याँख्ला हालेर पकाइन्छ। विदेशमा बटरमा प्याज, लसुन, गाजर र आलु भुटेर सिस्नु पकाई अन्त्यमा नुन, मरीच र क्रिम हालेर सुप बनाइन्छ। यसलाई ग्रिनटीजस्तै पिउन, बजारमा पाइने धुलोबाट सुप वा तरकारी बनाउन, र सिस्नुको फूलको सुप बनाएर भात वा च्याँख्लासँग खान पनि सकिन्छ।

ख. १. ‘आदि’ को विपरीतार्थी अन्त्य (अन्त्यमा नुन, मरीच…) र ‘विपन्न’ को विपरीतार्थी सम्पन्न (सम्पन्न र सम्भ्रान्तको…)।
२. चन्द्रविन्दु लागेका शब्द: लोभ्याउँदै, च्याँख्ला, सँग (च्याँख्लासँग)।
३. विशुद्ध = वि + शुद्ध: विदेश, विज्ञान। प्रचलन = प्र + चलन: प्रगति, प्रदान।
४. रासायनिक (रसायन + इक), पौष्टिक (पुष्टि + इक), औषधीय (औषध + ईय), आनन्दी (आनन्द + ई), पहाडी (मध्यपहाडी: पहाड + ई)। यीमध्ये कुनै दुई लेखे पुग्छ।

१. जोशीले नेपाल र नेपालीको गौरव बढाउने काम गरे र थुप्रै पुरस्कार, सम्मान र पदक पाए।
२. उनले काठमाडौँ विश्वविद्यालयबाट महाविद्यावारिधि (२०६८), त्रिमूर्ति निकेतनबाट ‘शताब्दी पुरुष’ (२०७१) र नेपाल सरकारबाट ‘वाङ्मय शताब्दी पुरुष’ (२०७४) को उपाधि पाए।
३. उनले गोरखा दक्षिण बाहु, मदन पुरस्कार, पृथ्वी प्रज्ञा पुरस्कार, भानुभक्त पुरस्कारलगायत दर्जनौँ पुरस्कार पाए; झन्डै दुई सय संस्थाले सम्मान गरे र राष्ट्र बैङ्कले उनको मुहारको सिक्का निकाल्यो।
४. तीन कृतिका लागि तीन पटक मदन पुरस्कार पाउने उनी एक मात्र व्यक्ति हुन्।

नेपाल र नेपालीको गौरव बढाउने सत्यमोहन जोशीले वाङ्मय र संस्कृतिमा योगदानका लागि महाविद्यावारिधि, ‘शताब्दी पुरुष’ र ‘वाङ्मय शताब्दी पुरुष’ जस्ता उपाधि, दर्जनौँ पुरस्कार र झन्डै दुई सय संस्थाबाट सम्मान पाए। राष्ट्र बैङ्कले उनको मुहार अङ्कित सिक्का निकाल्यो, र तीन पटक मदन पुरस्कार पाउने उनी एक मात्र व्यक्ति हुन्।

सारांश मूल अनुच्छेदको करिब एक तिहाइ लामो हुन्छ, आफ्नै शब्दमा लेखिन्छ, र यसमा उदाहरणका सबै नाम र मिति राखिँदैनन्; मुख्य कुरा मात्र राखिन्छ।

• क.सादा जीवन उच्च विचार: जोशी सधैँ दौरासुरुवाल र भादगाउँले टोपीमा सजिन्थे; उच्च पदमा पुगे पनि देखावटी जीवन बिताएनन्। तर उनका विचार र काम ठुला थिए: भाषा, संस्कृति र देशको हित। यसबाट मान्छेको मूल्य उसको लुगा र सम्पत्तिले होइन, विचार र कामले तय हुन्छ भन्ने शिक्षा पाइन्छ।
• ख.दुःखमा नआत्तिनु, सुखमा नमात्तिनु: बोली ढिलो फुट्दा, परिवार पाल्न पढाइ छोड्नुपर्दा उनी निराश भएनन्; अध्ययन जारी राखे। पछि ठुला पद र सम्मान पाउँदा पनि घमण्ड गरेनन्, सय वर्षसम्म काममै लागिरहे। जीवनको दुःख र सुख दुवैलाई सन्तुलित मनले स्वीकार्नुपर्छ भन्ने शिक्षा यसबाट मिल्छ।
• ग.उकालीओरालीमा हातेमालो गर्दै अगि बढ्नु: उनले एक्लै काम गरेनन्: देवकोटा र घिमिरेको सङ्गतबाट प्रेरणा लिए, चीनमा विद्यार्थीको सहयोगमा नेपाली विभाग खोले, प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा अरूसँग मिलेर १४ भाषाको कोश बनाए। जीवनको कठिन र सजिलो दुवै समयमा अरूसँग मिलेर अघि बढ्दा ठुलो काम सम्भव हुन्छ।
• घ.सङ्घर्ष नै जीवनको पर्याय: जोशीको जीवन सुरुदेखि सङ्घर्षमै बित्यो: ढिलो बोली, ढिलो नेपाली सिकाइ, अधुरो पढाइ, सानो पदबाट सुरु भएको जागिर, दरबारको दबाब। तर हरेक सङ्घर्षले उनलाई अझ बलियो बनायो। जीवन भनेकै सङ्घर्ष हो, र सङ्घर्षबाट नभागी काम गरे सफलता मिल्छ भन्ने शिक्षा पाइन्छ।

सत्यमोहन जोशी आफ्नो व्यक्तिगत हितभन्दा माथि उठेर जाति र देशको हितमा समर्पित देशभक्त थिए। उनले देशलाई हतियार होइन, भाषा, साहित्य र संस्कृतिबाट सेवा गरे। नेपाली र नेपालभाषा दुवैमा दर्जनौँ कृति लेखेर उनले देशका भाषालाई धनी बनाए। प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा रहँदा १४ भाषाको अध्ययन गराएर बहुभाषिक नेपालको सम्मान गरे। नेपाली पोसाकप्रति गौरव गर्दै सधैँ दौरासुरुवाल र टोपी लगाए। चीन गएर नेपाली भाषा पढाए र नेपालीमा समाचार प्रसारणको व्यवस्था मिलाए; अरनिको र भृकुटीबारे खोज गरेर नेपालको इतिहासलाई संसारसामु पुर्‍याए। पुराना सिक्काको खोजबाट संसारकै सबैभन्दा सानो सिक्का नेपालको हो भन्ने देखाए। सय वर्षको उमेरसम्म पनि उनी राष्ट्र र राष्ट्रियताका लागि अनवरत लागिरहे। यसरी जीवनभर देशको पहिचान जोगाउन र बढाउन लागेका जोशी साँचो देशभक्त थिए।

व्यक्तिवृत्त छोटो र बुँदागत हुन्छ। आफ्नो टोलका कुनै समाजसेवी, शिक्षक, स्वास्थ्यकर्मी वा आमा समूहका अगुवालाई भेटेर वा उनका परिवारसँग सोधेर यी कुरा टिप्नुहोस्: नाम, जन्म र जन्मस्थान, परिवार, शिक्षा, पेसा, सामाजिक काम, सम्मान, अहिलेको ठेगाना। अनुमति लिएर मात्र लेख्नुहोस्, र नपत्याइएको कुरा नलेख्नुहोस्।

यसरी लेख्दा हरेक क्षेत्रलाई एउटा अनुच्छेद बनाई सुरुमा विषयवाक्य (‘साहित्यका क्षेत्रमा जोशीको योगदान…’) र अन्त्यमा निष्कर्ष राख्नुहोस्।

भूमिका गर्दा साथीको समस्या पहिले ध्यान दिएर सुन्नुहोस्, कसैको जीवनीबाट उदाहरण दिनुहोस्, अनि सानो र पूरा गर्न सकिने योजना बनाउन सघाउनुहोस्।

यी प्रश्नका उत्तर रेकर्डिङ सुनेरै पत्ता लगाउनुहोस्। सुन्दा यी कुरामा ध्यान दिनुहोस्:
क: नयाँ ठाउँमा ‘म’ पात्रलाई केको डर थियो: बाटो हराउने, गाडी, भिड कि मान्छेले हाँसो उडाउने? कारण बताउने ‘किनभने’, ‘भएर’, ‘कारण’ जस्ता शब्द सुन्नुहोस्।
ख: गाउँघरमा खाने कुन कुराजस्तै गरी उनले पान खाए, त्यो शब्द टिप्नुहोस्।
ग: अरू मान्छे किन हाँसे: उनले के गरे, र त्यो त्यहाँको चलनअनुसार किन अनौठो देखियो?
घ: ग्लानि भनेको आफ्नो कामप्रति लाज वा पछुतो लाग्नु हो। घटनाको अन्त्यमा उनलाई केमा लाज लाग्यो, र उनले आफैँलाई के भने, ध्यान दिएर सुन्नुहोस्।

म पहिलो पटक पोखरा जाँदा मलाई खुसी र डर दुवै लागेको थियो। फेवाताल र माछापुच्छ्रे हेर्न पाउने भनेर रातभर निद्रा परेन। तर बसपार्कमा ओर्लेपछि यति धेरै मान्छे र गाडी देखेर अलमलिएँ: कुन बाटो जाने, कसलाई सोध्ने, केही थाहा थिएन। एउटा पसलेसँग नम्र भएर सोधेँ, उहाँले राम्ररी बाटो देखाइदिनुभयो। त्यस दिन मैले सिकेँ: नयाँ ठाउँमा नजानेको कुरा सोध्नु लाज होइन। अर्को कुरा, त्यहाँका मान्छेको चलन हेरेर त्यही अनुसार बोल्दा र गर्दा अप्ठ्यारो पर्दैन।

प्रस्तुत गर्दा कहाँ गएको, के देखेको, कस्तो लाग्यो, र त्यसबाट के सिकियो भन्ने क्रम मिलाउनुहोस्।

अनुच्छेदका स्वागत (सु + आगत) र पुरस्कार (पुरस् + कार) पनि उपसर्गजस्तै अंश जोडिएर बनेका शब्द हुन्।

दुष्कर्म मा ‘दुस्’ को ‘स्’ ‘क’ अगाडि ‘ष्’ बनेको छ; उल्लेख्य मा ‘उत्’ को ‘त्’ ‘ल’ अगाडि ‘ल्’ बनेको छ; संवाद मा ‘सम्’ को ‘म्’ ‘व’ अगाडि शिरबिन्दु बनेको छ।

दशओटा लेखे पुग्छ। पर्यटक पनि पर्यटन जस्तै परि + अटक हो।

शिरबिन्दु लागेका सबै तत्सम शब्द हुन्, र तिनमा य, व, स, ल अगाडि नाके आवाज छ। चन्द्रविन्दु लागेका शब्दमा जाँदा, खाँदा स्वरान्त धातुमा ‘दा’, गराउँछन् द्विस्वरान्त धातुमा ‘छ’, सँग नेपालीको आफ्नै शब्द हो।

संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीले नेपाल टेलिभिजनसँग सङ्क्षिप्त कुराकानी गर्दै हाम्रो संस्कार र संस्कृतिको संरक्षण हामी आफैँले गर्नुपर्छ भन्ने धारणा राख्नुभयो। अझ, उहाँले नेपाली गाउँघर र लेकबेँसीबाट लोकसाहित्यको सँगालो नै भेटिने प्रतिक्रियासमेत दिनुभयो।

सच्याइएका शब्द: संस्कृतिविद्, संस्कार, संस्कृति, संरक्षण (तत्सम, शिरबिन्दु); सँग, आफैँले, उहाँले, गाउँघर, लेकबेँसी, सँगालो (स्वर नाकबाट बोलिने, चन्द्रविन्दु)। ‘सङ्क्षिप्त’ पहिल्यै शुद्ध छ: ‘क’ अगाडि पञ्चम वर्ण ‘ङ्’।

नाटककार बालकृष्ण सम

नेपाली नाटकलाई आधुनिक रूप दिने नाटककार बालकृष्ण समलाई आधुनिक नेपाली नाटकका प्रवर्तक मानिन्छ। उनको जन्म वि.सं. १९५९ माघ २४ गते काठमाडौँको ज्ञानेश्वरमा भएको थियो। उनका पिता समर शमशेर जबरा र माता कृतिराज्यलक्ष्मी थिइन्।

समले आई.एस्सी. सम्म अध्ययन गरे। उनले सैनिक सेवामा काम गरे। साथै उनी रेडियो नेपालका निर्देशक र गोरखापत्रका सम्पादक भएर पनि काम गरे। जागिरसँगै उनको लेखन पनि निरन्तर चलिरह्यो।

समले नेपाली साहित्यमा धेरै नाटक लेखे। ‘मुटुको व्यथा’, ‘अमरसिंह’ र ‘भीमसेनको अन्त्य’ उनका चर्चित नाटक हुन्। उनले सुखान्त र दुःखान्त दुवै किसिमका नाटक लेखे, र सामाजिक, पौराणिक तथा ऐतिहासिक विषयलाई नाटकमा उतारे। नाटकबाहेक उनले ‘चिसो चुल्हो’ महाकाव्य र ‘आगो र पानी’ खण्डकाव्य पनि रचना गरे।

नेपाली साहित्यमा पुर्‍याएको योगदानका लागि उनले त्रिभुवन पुरस्कार, साझा पुरस्कार र पृथ्वी प्रज्ञा पुरस्कार पाए। आधुनिक नेपाली नाटकका प्रवर्तक समको वि.सं. २०३८ साउन ६ गते काठमाडौँमा निधन भयो।