परीक्षा अभ्यास

‘आशा’ र ‘पठाइएको’ कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्। ‘उपेक्षा’ र ‘अपेक्षा’ उस्तै सुनिन्छन्, तर उपेक्षा भनेको बेवास्ता हो, अपेक्षा भनेको आशा।

तेस्रो अनुच्छेदका बाजा जातिअनुसार माथिको तालिका मा छन्। छलफलका लागि बाजासँग सम्बन्धित शब्द यसरी समूहमा राख्न सकिन्छ:

• बाजाका नाम: मादल, सारङ्गी, धिमे, च्याब्रुङ, डम्फु, टुङ्ना, बिनायो, मुर्चुङ्गा, तमौरा, ङा, शङ्ख, घन्ट, खैँजडी, मुजुरा, नौमती, पन्चेबाजा।
• बाजाका वर्ग: तालबाजा, सुरबाजा, तत, वितत, शुषिर, घन, अवन।
• बजाउने काम: रेट्नु, फुक्नु, ठोक्नु, कोट्ट्याउनु, हिर्काउनु, घन्किनु।
• बाजासँग जोडिएका कुरा: गजा, धनु, तार, छाला, ताल, धुन, सुर, बोल, राग, वादक।

छलफलमा साथीसँग यी प्रश्न सोध्न सकिन्छ: तपाईँको समुदायमा यीमध्ये कुन बाजा बज्छ? कुन बाजा कुन वर्गमा पर्छ? कुन बाजा अहिले बजाउने मानिस कम भएका छन्?

• विविधता: हाम्रो कक्षामा पनि भाषा, धर्म र संस्कृतिको विविधता छ।
• लोकपरम्परा: माघे सङ्क्रान्तिमा तरुल र घिउचाकु खानु हाम्रो गाउँको लोकपरम्परा हो।
• खैँजडी: भजन गाउँदा हजुरबुबा खैँजडी बजाउनुहुन्छ।
• अल्पसङ्ख्यक: अल्पसङ्ख्यक समुदायका भाषा र बाजा जोगाउन राज्यले विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
• धुकधुकी: परीक्षाको नतिजा आउने दिन बिहानैदेखि मेरो धुकधुकी बढेको थियो।
• संवर्धन: वनको संवर्धनका लागि गाउँलेले हरेक वर्ष बिरुवा रोप्छन्।

निबन्धबाटै: चाडपर्व, रहनसहन, बाजागाजा, देवदेवी, गाउँसहर। निबन्धबाहिरबाट: घर परिवार, गीत सङ्गीत, लुगा कपडा, दाल भात, आमा बुबा, खेतबारी, हाटबजार।

• वैभव, वाद्य, वीणा: ‘व’ लाई ‘ब’ जस्तो नभन्नुहोस्; दुवै ओठ नजोडी, अलिकति गोलो पारेर हल्का ‘व’ उच्चारण गर्नुहोस्। ‘वैभव’ मा ‘वै’ को ऐकार स्पष्ट हुनुपर्छ।
• सांस्कृतिक: ‘सां’ मा नाकबाट निस्कने आवाज छ, र ‘कृ’ मा ‘क्रि’ जस्तो उच्चारण हुन्छ: सांस्‌कृतिक।
• शक्ति: ‘क्ति’ मा ‘क्’ र ‘ति’ जोडिएर आउँछन्; ‘शकति’ नभन्नुहोस्।
• दीर्घायु: ‘र्घा’ मा रेफ छ: दीर्‌घायु।
• अनुष्ठान: ‘ष्ठा’ मा ‘ष्’ र ‘ठा’ जोडिन्छन्: अनुष्‌ठान।
• सङ्ग्रहालय: ‘ङ्ग्र’ मा ङ्, ग् र र तीन वर्ण जोडिन्छन्: सङ्‌ग्रहालय; ‘सङ्ग्रालय’ नभन्नुहोस्।

• क.निबन्ध आठ अनुच्छेदमा संरचित छ।
• ख.तेस्रो अनुच्छेदमा १२ वाक्य छन्।
• ग.सबैभन्दा सानो चौथो अनुच्छेद (६ वाक्य) र सबैभन्दा ठुलो पाँचौँ अनुच्छेद (१८ वाक्य) हो।
• घ.तेस्रो अनुच्छेदमा विभिन्न जातिका बाजाका नाम उल्लेख गरिएका छन्।

वाक्य गन्दा पूर्णविराम (।) र प्रश्नचिह्न (?) गन्नुहोस्। पाँचौँ अनुच्छेदको ‘…के नै साध्य छ र?’ पनि एउटा वाक्य हो।

• क.नेपाली धर्तीलाई अनेकौँ मौलिक कला र संस्कृतिको अनुपम सङ्ग्रहालय मानिएको छ।
• ख.लोकबाजा तारलाई रेटेर, मुखले फुकेर वा गजाले ठोकेर सुरताल मिलाई बजाइन्छ।
• ग.लोकबाजा जन्म, विवाह र मृत्युसंस्कारमा, अनि चाडपर्व, जात्रा, उत्सव, महोत्सव र मेलापातमा प्रयोग गरिन्छन्।
• घ.शङ्खनाद भनेको शङ्ख फुक्दा निस्कने ठुलो आवाज हो, जसले कुनै कुराको घोषणा गर्छ। ‘संस्कृतिको शङ्खनाद’ भन्नाले लोकबाजाले नेपाली सभ्यता र संस्कृतिलाई संसारसामु चिनाउँछन्, ठुलो स्वरले घोषणा गरेझैँ यसको पहिचान फैलाउँछन् भन्ने अर्थ बुझिन्छ।

क. निबन्धअनुसार लोकबाजाको इतिहास मानव सभ्यता जत्तिकै पुरानो छ। पुराणमा शिवको डमरु, विष्णुको शङ्ख र कृष्णको मुरलीको वर्णन भएकाले बाजा पौराणिक कालदेखि नै भएको मानिन्छ। लिच्छवि कालका टिस्टुङ, हाँडीगाउँ र लेलेका अभिलेखमा शङ्ख, मङ्गल बाजा र वादित्र गोष्ठीको उल्लेख छ, जसले त्यस बेला बाजालाई महत्त्व दिइन्थ्यो भन्ने देखाउँछ। मल्ल कालमा बाजाको व्यापक विकास भयो, र राजा आफैँ बाजा बजाउँथे। पछि विभिन्न जातिका आफ्नै बाजा बने, र आज ती बाजा सबै नेपालीका साझा बन्दै गएका छन्।

ख. बजाउने शैली र बनोटका आधारमा लोकबाजालाई पाँच किसिममा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ: कोट्ट्याएर वा ठोकेर बजाइने तारका तत (एकतारे, वीणा, टुङ्ना), रेटेर बजाइने तारका वितत (सारङ्गी), फुकेर बजाइने शुषिर (मुरली, बाँसुरी, सहनाई, नरसिङ्गा, शङ्ख), ठोकेर बजाइने घन (घन्टी, झ्यालीझ्याम्टा, खैँजडी) र छालाले मोडिएका अवन (ढोल, मादल, नगरा, दमाहा, ट्याम्को, डमरु)।

ग. लोकबाजा हाम्रो संस्कृतिको पहिचान हुन्। जन्म, बिहे, पूजा, पर्व र मृत्युसंस्कार बाजाबिना पूरा हुँदैनन्। पन्चेबाजाले शुभ कामको सङ्केत दिन्छन्, र मलामी जाँदा फुकिने शङ्खले भूतप्रेत भगाउँछ भन्ने विश्वास छ। शङ्ख फुक्दा फोक्सोको व्यायाम हुन्छ भन्ने मानिन्छ, र बाजा बजाउँदा शरीर र मन दुवैमा राम्रो असर पर्छ। नगराले युद्धको घोषणा र पुङले भेलाको सूचना दिन्थे। आज धेरैले बाजा बजाएर जीविका चलाएका छन्। यसरी लोकबाजा सांस्कृतिक, धार्मिक, स्वास्थ्य र आर्थिक सबै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छन्।

क. प्रस्तुत पङ्क्ति ‘नेपाली लोकबाजा’ निबन्धको तेस्रो अनुच्छेदबाट लिइएको हो। नेपालमा धेरै जात, भाषा र संस्कृतिका मानिस पुस्तौँदेखि सँगै बस्दै आएका छन्; त्यो हाम्रो इतिहासको गौरव हो। तर यो विविधता इतिहासमा मात्र सीमित छैन: आज पनि हरेक जातिका आफ्नै बाजा, गीत र सङ्गीत जीवितै छन्, र एकअर्काका चाडपर्वमा सबै सहभागी हुन्छन्। नेवारका धिमे, लिम्बूका च्याब्रुङ, तामाङका डम्फु र थारूका तमौरा सबै मिलेर नेपालको सांस्कृतिक बगैँचा सजिएको छ। त्यसैले विविधता हाम्रो विगतको गौरव मात्र होइन, वर्तमानको सुन्दरता पनि हो, र यसलाई जोगाउनु हाम्रो कर्तव्य हो।

ख. प्रस्तुत पङ्क्ति निबन्धको अन्तिम अनुच्छेदबाट लिइएको हो। कुनै देश वा जातिलाई अरूभन्दा फरक देखाउने कुरा उसको मौलिक संस्कृति हो, र लोकबाजा त्यस संस्कृतिका मुख्य अङ्ग हुन्। हामी गितार र किबोर्डमा मात्र रमाउँदै गयौँ र सारङ्गी, मादल, मुर्चुङ्गा बजाउने मानिस नै हराए भने संसारले हामीलाई चिनाउने एउटा ठुलो चिनारी हराउँछ। बाजासँगै तिनमा बज्ने लोकधुन, गीत र नाच पनि हराउँछन्। त्यसैले मौलिक बाजाको सङ्कट केवल केही बाजाको सङ्कट होइन, नेपाली पहिचानकै सङ्कट हो। यसलाई रोक्न सरकार, समाज र नयाँ पुस्ताले बाजा सिक्नुपर्छ, बजाउनुपर्छ र जोगाउनुपर्छ।

क.

• अ.महाकाली नदीपारि रहेका साबिकका चाँदनी र दोधारा दुई गाउँ विकास समिति मिलाएर यो नगरपालिका बनाइयो, त्यसैले दुवैको नाम जोडेर यसको नाम दोधारा चाँदनी राखियो।
• आ.त्यहाँ विभिन्न जातजाति र धर्मका मानिस बस्छन्। धेरैजसोको मुख्य आम्दानी कृषिबाट हुन्छ, र व्यापार, नोकरी र वैदेशिक रोजगारी आम्दानीका अरू स्रोत हुन्। मानिस झोलुङ्गे पुल तरेर आवतजावत गर्छन्।
• इ.दसैँ, तिहार, माघी, होली, गौरा, कृष्णजन्माष्टमी, आइतवारी, छठ, बुद्धजयन्ती र क्रिस्मस।
• ई.नगरपालिकाका तीनतिर भारत र पूर्वमा महाकाली नदी भएकाले यो ठाउँ नेपालका अरू भागसँग जोडिन गाह्रो छ। लामो समय मानिस झोलुङ्गे पुल तरेर मात्र आवतजावत गर्थे। अब महाकालीमा पक्की पुल बनेकाले सडक, बजार र सेवा सुविधाको विकास बढ्ने देखिन्छ, तर विकास भर्खर सुरु हुँदै गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ।

ख.

• अ.पक्की: इँटा, ढुङ्गा, सिमेन्ट आदिले बलियो र टिकाउ गरी बनाइएको। अपेक्षा: आशा, चाहना। कृषि: खेती र पशुपालनको काम।
• आ.आरक्ष: जङ्गली जनावर र वनस्पतिको संरक्षणका लागि छुट्याइएको क्षेत्र। वाक्य: जङ्गली जनावर र तिनको बासस्थान जोगाउन सरकारले यो वनलाई आरक्ष घोषणा गरेको छ।
• इ.यसले यहाँको विकासमा टेवा पुग्ने अपेक्षा गरिएको छैन।
• ई.यहाँ विभिन्न जातजाति तथा धर्म मान्ने व्यक्तिको बसोबास रहेको छैन।

‘नेपाली लोकबाजा’ निबन्धले लोकबाजालाई नेपाली संस्कृतिको पहिचान र गर्वका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। निबन्धका आधारमा यिनका मुख्य विशेषता यस्ता छन्:

पहिलो, लोकबाजा प्राचीन छन्। पुराणमा डमरु, शङ्ख र मुरलीको वर्णन छ, र लिच्छवि कालका अभिलेखमा शङ्ख र मङ्गल बाजाको उल्लेख छ। दोस्रो, यिनमा विविधता छ। बजाउने तरिकाअनुसार तत, वितत, शुषिर, घन र अवन गरी पाँच वर्गका बाजा छन्, र नेवारका करिब ६० बाजादेखि कुसुन्डाको एउटा इर्लुङ पिपरीसम्म हरेक जातिका आफ्नै बाजा छन्। रामप्रसाद कँडेलले ३७५ लोकबाजा देखाउनुले यही विविधता पुष्टि गर्छ।

तेस्रो, लोकबाजा जीवनसँग गाँसिएका छन्। छैटीको खैँजडीदेखि बिहेको नौमती र मलामीको शङ्खसम्म जीवनका हरेक संस्कारमा बाजा बज्छन्। चौथो, यिनले समाज जोड्छन्: मादल, पन्चेबाजा र शङ्खघन्ट एउटा जातिबाट सबै नेपालीका साझा बनेका छन्। पाँचौँ, यिनको बहुआयामिक महत्त्व छ: शुभ सङ्केत, सूचना, स्वास्थ्य र जीविका।

तर निबन्धले एउटा कमजोर पक्ष पनि देखाएको छ: आयातित बाजाको प्रभाव र नयाँ पुस्ताको घट्दो चासोले यी बाजा सङ्कटमा परेका छन्। निबन्धले यो समस्या स्पष्टसँग उठाएको छ, तर संरक्षणका ठोस उपाय (विद्यालयमा बाजा सिकाउने, वादकलाई सम्मान र आम्दानी दिने) थोरै मात्र दिएको छ। समग्रमा यो निबन्ध लोकबाजाका विशेषता चिनाउन र तिनप्रति गर्व जगाउन सफल छ।

• क.हिजो जातिविशेषका भनेर चिनिने लोकबाजा आज कसरी सबै नेपालीका बनेका छन्?
• ख.नौमती र पन्चेबाजा अन्य जातिका मानिसले किन बजाउन थालेका छन्?
• ग.मादल सिङ्गो नेपाली जातिको बाजा बनेको कुरा केले प्रमाणित गर्छ?
• घ.शङ्खघन्टको प्रयोग अहिले कसले कसले गर्छन्?
• ङ.‘सांस्कृतिक अन्तर्घुलन’ भन्नाले के बुझिन्छ, र यसको प्रभाव लोकबाजामा कसरी देखिएको छ?

नौमती बाजा

नौमती बाजा नेपालको परम्परागत बाजा हो, जसमा नौ जना वादक मिलेर बजाउँछन्। ‘नौमती’ नामले नै नौ बाजाको समूह जनाउँछ। यसमा दुई सनई, दुई दमाहा, ट्याम्को, ढोलक, झ्याम्टा, नरसिङ्गा र कर्नाल हुन्छन्। सनईले धुन निकाल्छ, दमाहा, ट्याम्को र ढोलकले ताल दिन्छन्, झ्याम्टाले त्यो ताल झन् चर्को बनाउँछ, अनि नरसिङ्गा र कर्नालले ठुलो गुन्जन थप्छन्। नौमती बाजा विशेष गरी बिहेमा बज्छ, र पूजा, जात्रा र अरू शुभ काममा पनि बजाइन्छ। परम्परागत रूपमा यसलाई दमाईँ समुदायले बजाउँदै आएका छन्, तर आज अरू समुदायका मानिसले पनि यसलाई पेसाका रूपमा अपनाएका छन्। आधुनिक ब्यान्डबाजाका कारण नौमती बजाउने समूह घट्दै गएकाले यसको संरक्षण आवश्यक छ।

बुँदा
१. बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक हुनु नेपालको गौरवमय अतीत र सुन्दर वर्तमान दुवै हो।
२. नेपालका हरेक जातिका आफ्नै बाजा, गीत र सङ्गीत छन्।
३. नेवारका करिब ६० बाजादेखि कुसुन्डाको एउटा बाजासम्म, लिम्बू, मगर, तामाङ, राई, थारू, शेर्पा, ब्राह्मण क्षेत्री सबैका आफ्नै बाजा छन्; रामप्रसाद कँडेलले ३७५ लोकबाजा देखाएका छन्।
४. सबै जातिले आआफ्ना लोकबाजाको जगेर्ना गर्नुपर्छ।

सारांश
नेपाल धेरै जात र संस्कृतिको देश हो, र यो विविधता यसको विगत र वर्तमान दुवैको गौरव हो। आफ्नै बाजा नभएको कुनै जाति छैन: नेवारका करिब ६० र कुसुन्डाको एउटा बाजासहित नेपालमा ३७५ लोकबाजा पाइन्छन्। त्यसैले हरेक जातिले आफ्ना बाजाको संरक्षण गर्नुपर्छ।

१. रेडियो नेपाल वा स्थानीय एफएममा आउने शैक्षिक कार्यक्रम (विज्ञान, स्वास्थ्य, कृषि, भाषा, संस्कृति) छान्नुहोस्; लोकबाजा वा लोकसङ्गीतबारे कार्यक्रम भेटिए झन् राम्रो।
२. सुन्दा कार्यक्रमको नाम, रेडियोको नाम, मिति र समय टिप्नुहोस्।
३. कार्यक्रमको मुख्य विषय, त्यसमा आएका तीन चार मुख्य कुरा, अतिथि वा विज्ञ भए उनको भनाइ बुँदामा टिप्नुहोस्।
४. कक्षामा सुरुमा कार्यक्रमको परिचय, बिचमा मुख्य कुरा र अन्त्यमा त्यसबाट आफूले सिकेको एउटा कुरा भन्नुहोस्। दुई तीन मिनेटमा सक्नुहोस्।

म भीमसेन माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा ९ मा पढ्छु। हाम्रो विद्यालय गाउँको डाँडामा छ, र यहाँबाट हिमाल प्रस्टै देखिन्छ। विद्यालयमा दुईओटा भवन छन्: एउटामा कक्षाकोठा र अर्कोमा पुस्तकालय, विज्ञान प्रयोगशाला र कम्प्युटर कक्ष। भवनको अगाडि सानो खेल मैदान छ, जहाँ हामी दिउँसो भलिबल र फुटबल खेल्छौँ। मैदानको छेउमा बगैँचा छ, र त्यसको हेरचाह पालैपालो हरेक कक्षाले गर्छ। हाम्रो कक्षाकोठामा ठुलो झ्याल भएकाले उज्यालो र हावा राम्रोसँग आउँछ। भित्तामा हामीले बनाएका नक्सा र चार्ट टाँसिएका छन्। विद्यालयमा पिउने पानीको धारा र छात्र छात्राका लागि छुट्टाछुट्टै शौचालय छन्। विद्यालयको सरसफाइ र अनुशासन देखेर गाउँका सबैले हाम्रो प्रशंसा गर्छन्।

यी उत्तर रेकर्डिङ सुनेरै पत्ता लगाउनुहोस्।
१. सुन्नुअघि प्रश्नले के सोधेको छ, छुट्याउनुहोस्: क समुदाय, ख गाउने तरिका र श्रोतामा पर्ने असर, ग गीतको अन्त्य, घ गीतका विशेषता।
२. क का लागि रेकर्डिङको सुरुमा समुदाय वा जातिको नाम ध्यान दिएर सुन्नुहोस्। (हाक्पारे लिम्बू समुदायको लोकगीत हो।)
३. ख का लागि गाउनेको स्वर, लय, शब्द र हाउभाउबारे भनिएका कुरा टिप्नुहोस्। मन्त्रमुग्ध हुनु भनेको मन्त्रले बाँधेझैँ मोहित हुनु हो: गाउनेले श्रोतालाई त्यस्तो के गर्छन्, सुन्नुहोस्।
४. ग का लागि रेकर्डिङको अन्त्यतिर गीत टुङ्ग्याउने तरिकाबारे भनिएको वाक्य खोज्नुहोस्।
५. घ का लागि माथिका उत्तरलाई जोड्नुहोस्: कसले, कुन अवसरमा, कसरी गाउँछन्, र गीतमा कस्ता विषय आउँछन्। तीन चार बुँदामा भन्नुहोस्।

• दुवै अनुच्छेदका शब्द उस्तै छन्; फरक क्रियामा मात्र छ, र त्यसले पूरै अर्थ उल्टिन्छ। करणमा विनयले टिकट लियो, गाडी छुट्यो, साथी भेट्यो; अकरणमा यी कुनै काम भएनन्।
• ‘न’ कहाँ लागेको छ हेर्नुहोस्: लियो → लिएन, छुट्यो → छुटेन, थियो → थिएन, खाए → खाएनन् (अन्त्यमा); रहेछ → रहेनछ (बिचमा, अज्ञात भूत); होलान् → नहोलान् (सुरुमा, सम्भावनार्थ)।
• ‘निस्कनासाथ’ कृदन्त हो; यसलाई अकरण अनुच्छेदमा पनि बदलिएको छैन, किनकि समापिका क्रिया ‘भेट्यो’ बदलिँदा अर्थ उल्टिन्छ।
• अकरण अनुच्छेदको कथा अलि अनौठो सुनिन्छ: दुवै जनाले खाजा खाएनन्, तर वाक्यमा ‘खाजाको ऊर्जाले’ भन्ने शब्द जस्ताको तस्तै रहेको छ। यसले देखाउँछ: यो अभ्यास क्रियाको रूप बदल्ने हो; क्रिया मात्र बदल्दा अनुच्छेदको अर्थ सधैँ मिल्दैन।

करण क्रियापद: लागिरहेको थियो, थिए, गरिरहेका थिए, रहन्थे, हिँड्थेँ, जानु थियो, अलमलिरहेको थिएँ, भन्नुहुन्थ्यो, खुलेको छ, भएँ।

अकरण क्रियापद: गर्दैनथे, भन्नुहुन्नथ्यो, सक्दिनथेँ, गरिनँ, नजाऊ।

यीबाहेक अनुच्छेदमा कृदन्त पनि छन्: ‘खुलेर’, ‘लुकाए झैँ’, ‘थाहा पाए पनि’ करण हुन्, र ‘थाहा नपाए जस्तो’ अकरण कृदन्त हो।

• क.विद्यार्थी फुटबल खेल्दै थिएनन्।
• ख.बुबाले नबोलाउनुभएको भए म फर्किन्थेँ।
• ग.जहाँ पनि असल मान्छेको सधैँ अभाव हुँदैन।
• घ.उसले भनेको कुरा सबैले मान्छन्।
• ङ.आज पानी नपर्ला।

ख मा मूल वाक्यको समापिका क्रिया ‘फर्किन्नथेँ’ अभ्यस्त भूतको अकरण हो; बिचको ‘न’ झिकेर ‘फर्किन्थेँ’ बनाउँदा वाक्य करण हुन्छ। ‘नबोलाउनुभएको भए’ सर्त बताउने कृदन्त हो; यसलाई पनि ‘बोलाउनुभएको भए’ बनाउन सकिन्छ, तर त्यसो गर्दा सर्त नै बदलिन्छ। घ मा ‘कसैले पनि’ अकरणसँग मात्र आउने भएकाले ‘सबैले’ बनाइएको हो (माथिको ‘अर्थ उल्टिँदा अरू शब्द पनि बदलिन सक्छन्’ हेर्नुहोस्)।

यीमध्ये कुनै दश लेखे पुग्छ। ‘दिइन्थ्यो’ र ‘बजाउँथे’ अभ्यस्त भूत भएकाले ‘न’ बिचमा पसेको छ; बाँकीमा अन्त्यमा। ‘हो’ र ‘छ’ का भने आफ्नै अकरण रूप छन्: होइन, छैन।

ज्ञ: ज्ञानेश्वर, ज्ञानबहादुर, ज्ञवाली, विज्ञान (विज्ञानमा, विज्ञानको), यज्ञप्रसाद, यज्ञ।

ग्य: ग्यास, ग्यालेन, ग्यारेज (ग्यारेजका), योग्य।

ज्ञ: ज्ञान, आज्ञा, प्रतिज्ञा, कृतज्ञ, अज्ञात, विशेषज्ञ, ज्ञापन, सर्वज्ञ।

ग्य: भाग्य, आरोग्य, वैराग्य, ग्यालरी, ग्यारेन्टी।

शब्दकोशमा ‘ज्ञ’ बाट सुरु हुने शब्द ‘ज’ पछि, र ‘ग्य’ बाट सुरु हुने शब्द ‘ग’ को खण्डमा भेटिन्छन्।

साइबर अपराधको रोकथाम

आज मोबाइल र इन्टरनेट हाम्रो जीवनको अभिन्न अङ्ग बनेका छन्। पढाइ, समाचार, बैङ्किङ, किनमेल र साथीसँगको कुराकानी सबै अनलाइनमा हुन थालेका छन्। विज्ञानको यही वरदानलाई दुरुपयोग गरेर इन्टरनेट, कम्प्युटर वा मोबाइलको माध्यमबाट गरिने अपराधलाई साइबर अपराध भनिन्छ।

साइबर अपराध धेरै किसिमका हुन्छन्। अर्काको फेसबुक वा इमेल ह्याक गर्ने, नक्कली खाता खोलेर अरूलाई बदनाम गर्ने, कसैको फोटो वा भिडियो अनुमतिबिना फैलाउने, गाली र धम्की दिने, अनि ‘चिट्ठा पर्‍यो’, ‘विदेशमा जागिर पाइन्छ’ भन्दै पैसा ठग्ने काम यसमा पर्छन्। फोनमा आएको गोप्य सङ्ख्या वा पासवर्ड सोधेर बैङ्क खाताबाट रकम झिक्ने ठगी पनि बढ्दो छ।

यस्ता अपराधबाट पीडितलाई आर्थिक नोक्सानी मात्र होइन, मानसिक पीडा पनि हुन्छ। विशेष गरी किशोरकिशोरी अनलाइन धम्की र बदनामीका कारण डर, लाज र निराशामा पर्छन्, कतिपयको पढाइ नै बिग्रन्छ।

साइबर अपराध रोक्न पहिलो उपाय आफैँ सचेत हुनु हो। बलियो पासवर्ड राख्ने, कसैलाई पासवर्ड वा गोप्य सङ्ख्या नदिने, नचिनेको लिङ्कमा नथिच्ने र आफ्ना व्यक्तिगत फोटो र जानकारी सार्वजनिक रूपमा नराख्ने बानी बसाल्नुपर्छ। अभिभावक र शिक्षकले बालबालिकाको इन्टरनेट प्रयोगमा ध्यान दिनुपर्छ, र विद्यालयले सुरक्षित इन्टरनेट प्रयोगबारे सिकाउनुपर्छ। कुनै अपराध भइहाले लुकाउनु हुँदैन; प्रमाण जोगाएर नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरो वा नजिकको प्रहरी कार्यालयमा उजुरी गर्नुपर्छ। राज्यले पनि कानुनलाई प्रभावकारी बनाउँदै दोषीलाई कारबाही गर्नुपर्छ।

अन्त्यमा, इन्टरनेट आफैँ खराब होइन; यसलाई कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा हाम्रो हातमा छ। व्यक्ति, परिवार, विद्यालय र राज्य सबै सचेत भए साइबर संसार पनि सुरक्षित र उपयोगी बन्न सक्छ।