परीक्षा अभ्यास

‘काम’ र ‘उज्यालो’ कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्; यी प्रश्नलाई अलि गाह्रो बनाउन थपिएका हुन्। राहदानी (पासपोर्ट) व्यक्ति कुन देशको नागरिक हो भनेर सरकारले दिने परिचयपत्र हो, जुन विदेश जाँदा चाहिन्छ; कुनै देशमा पस्ने अनुमति भने त्यो देशले दिने भिसा हो।

बिपना भनेको जागा रहँदाको अवस्था हो, त्यसैले यसको उल्टो सपना। कवितामा ‘सपनाहरूको घान’, ‘कठिन भैरहेछ सास फेर्न’, ‘उकालीओराली’, ‘सुखमा राखेर’ र ‘दुःखको मौसम’, ‘भासिन्छु तल’ र ‘आकाश चिर्दै’ मा यी शब्द आएका छन्।

• जाँतो: हजुरआमा बिहान झिसमिसेमै उठेर जाँतामा कोदो पिस्नुहुन्थ्यो।
• पिठिउँ: पहिरोले बाटो बन्द भएपछि बुबाले घाइते छिमेकीलाई पिठिउँमा बोकेर स्वास्थ्य चौकी पुर्‍याउनुभयो।
• सात समुद्र: सात समुद्रपारि बसेको छोराले दसैँमा भिडियो कलमै टीका थाप्यो।
• बिमारी: गाउँका बिमारीलाई जाँच्न हरेक महिना स्वास्थ्य शिविर लाग्छ।
• भासिनु: खेतको दलदलमा टेक्दा मेरो खुट्टा घुँडासम्म भासियो।
• पिआर: क्यानडामा पिआर पाएपछि दाइले बुबाआमालाई पनि भेट्न बोलाउने योजना बनाउनुभयो।

• क.सबैभन्दा बढी शब्द सातौँ पङ्क्तिमा छन्: ‘अब त फेरिनु पर्थ्यो तिम्रो दैनिकी’ (छ शब्द)। सबैभन्दा कम शब्द नवौँ पङ्क्तिमा छन्: ‘आमाको पृथ्वीमा’ (दुई शब्द)। बाँकीमध्ये दोस्रो पङ्क्तिमा तीन र अरू सबैमा चार चार शब्द छन्।
• ख.अब त तिम्रो दैनिकी फेरिनुपर्थ्यो।
• ग.आमाको सानो संसारमा, अर्थात् उनको दिनदिनैको जीवनमा, दुःख अझै पनि छ भन्ने यसको अर्थ हो। मौसम समय बित्दै जाँदा फेरिन्छ; छोरा विदेश गएर कमाउन थालेपछि आमाको दुःखको मौसम पनि फेरिएला भन्ने आशा थियो। तर अझै उनी एक्लै घरको काम, रोग र एक्लोपनसँग जुधिरहेकी छन्। यहाँ आमाको जीवनलाई ‘पृथ्वी’ र लामो समयसम्म रहिरहने दुःखलाई ‘मौसम’ भनिएको छ।
• घ.आमाको ढाड कुप्रिनाको खास कारण जीवनभरिको कठोर परिश्रम हो। उनले छोरालाई डोकाको घाँसमाथि राखेर भारी बोक्दै उकाली ओराली गरिन्। वर्षौँसम्म पिठिउँमा घाँस, दाउरा र छोराको भार बोक्दा उनको ढाड कुप्रियो। छोरालाई सुखमा राख्न उनले आफ्नो शरीर खियाइन्।

• क.फेसबुकमा आमाको तस्बिर देखेपछि ‘म’ पात्रले बाल्यकालका यी कुरा धमिलोसँग सम्झेका छन्: आमाले उसलाई पिठिउँमा बोकेर लोरी गाउँदै जाँतो घुमाएको; पाँच छ वर्षको भएपछि उसलाई जाँतो नजिकै राखेर सुनकेसरी मैया र मधुमालतीका कथा सुनाएको; र ऊ जाँतो घुमाउन जिद्दी गर्दा ‘अहिले सक्दैनस् बाबु, कलिलो हत्केलामा ठेला उठ्छ’ भनेर मायाले सम्झाएको। यी सबै सम्झनामा आमा जाँतोसँगै छिन्, र हरेकमा उनको माया र मिहिनेत देखिन्छ।
• ख.‘म’ पात्र परदेशमा पासपोर्ट, भिसा र पिआरको चक्कर लगाउनमा र घर, गाडी र सम्पत्तिको किस्ता तिर्नमा यति व्यस्त भए कि उनले आमाको काख बिर्सेछन्। विदेशमा स्थायी रूपमा बस्ने कागज मिलाउन र सुविधाका लागि लिएको ऋण तिर्न उनको सारा समय र ध्यान गयो। आमाको दमको रोग, आङ खस्ने बिमार र एक्लोपनबारे सोच्ने फुर्सद नै भएन। यसरी भौतिक सुखको दौडमा उनले संसारको सबैभन्दा प्यारो आमाको काख बिर्सेका रहेछन्।
• ग.विदेशमा कमाएको पैसाले आमाका दिनदिनैका काम गर्न सकेको देखिँदैन: घरको दैलो पोत्न, झिसमिसेमै पँधेरोबाट पानी ल्याउन, गोठको भकारो फाल्न, खोरियाबाट घाँस काट्न र जङ्गलबाट दाउरा ल्याउन। पैसाले आमाका दुःख सकिएनन्, बुबाको सम्झना मेटिएन, र उनको रोग र एक्लोपन पनि हटेन। पैसा पठाउनु र छेउमा बसेर साथ दिनु एउटै कुरा होइन भन्ने यसबाट देखिन्छ।
• घ.‘म’ पात्र परदेशमा जीवनको दलदलमा फसेका छन्: पिआरको चक्कर र घर, गाडी, सम्पत्तिका किस्ताले उनलाई बाँधेका छन्। ऋण नतिरी फर्कन सकिँदैन, र कमाइ छोडे किस्ता रोकिन्छ। त्यहाँको सुविधा र राम्रो जीवनको लोभले पनि उनलाई तानेको हुनुपर्छ। उनी त्यहाँबाट निस्कन जति खोज्छन्, उति भित्र भासिन्छन्। त्यसैले मन घरतिर भए पनि उनी देश फर्कने जहाजको एउटा यात्री पनि बन्न सकेका छैनन्।

क.

• अ.मोबाइल र कम्प्युटरमा इन्टरनेटमार्फत समुदायमा आधारित सामग्री आदानप्रदान गर्ने सञ्चारमाध्यमलाई सामाजिक सञ्जाल भनिन्छ। यसबाट सूचना, विचार, फोटो, भिडियो आदि आफन्त, साथीभाइ र शुभेच्छुकमाझ साटिन्छ।
• आ.सामाजिक सञ्जालबाट सूचना र समाचार लिन, पढाइसम्बन्धी सामग्री खोज्न, टाढा रहेका आफन्त र साथीसँग जोडिन, र समाजमा सचेतना फैलाउन सकिन्छ। समय तोकेर, भरपर्दो स्रोतका सामग्री मात्र हेरेर र सुनेका कुरा जाँचेर मात्र अरूलाई पठाएर यसको सदुपयोग गर्न सकिन्छ। कवितामा जस्तै परदेशमा रहेकाहरूले घरको खबर पाउन पनि यसैको सहारा लिन्छन्।
• इ.प्रयोगकर्ताले व्यक्तिगत जानकारी, पासवर्ड र आफ्ना फोटो सबैसँग नबाँड्ने, नचिनेका मान्छेको सन्देश र लिङ्कमा विश्वास नगर्ने, नजाँची अफवाह नफैलाउने, अरूको अपमान हुने कुरा नलेख्ने र धेरै समय यसैमा नबिताउने सावधानी अपनाउनुपर्छ। असावधानी गर्दा संवेदनशील घडीमा मानसिक त्रास र जोखिम बढ्छ।
• ई.गाउँगाउँसम्म इन्टरनेट पुगेकाले, सबै उमेरका मानिसका हातमा मोबाइल भएकाले, यसले मानिसलाई सजिलै जोड्ने र सूचना, समाचार र मनोरञ्जन एकै ठाउँमा दिने भएकाले सामाजिक सञ्जालप्रति आकर्षण बढ्दै गएको देखिन्छ। यसले दैनिकी सरल बनाएकाले यो जीवनको अभिन्न अङ्ग जस्तै बनेको छ।

ख.

• अ.‘आशा’ को विपरीतार्थी शब्द निराशा हो। वाक्य: परीक्षामा असफल हुँदा पनि निराशा नमानी उनले फेरि तयारी थालिन्।
• आ.साँघुरो: फराकिलो; विकर्षण: आकर्षण।
• इ.कतिपय संवेदनशील घडीमा सामाजिक सञ्जालले मानसिक त्रास र जोखिमसमेत थपिदिएको हामी देख्छौँ।
• ई.यसैमा सबै जनाद्वारा रमाइन्छ।

इ मा ‘थपिदिएको’ कर्तृवाच्यकै रूप हो (थप्नु + दिनु); कर्तृवाच्यमा नभएको क्रिया ‘देखिन्छ’ हो, जसको कर्ता लुकेको छ। त्यसैले कर्ता ‘हामी’ थपेर ‘देखिन्छ’ लाई ‘देख्छौँ’ बनाइएको छ, र अघिल्लो वाक्यको ‘यसले’ लाई प्रस्ट पार्न ‘सामाजिक सञ्जालले’ लेखिएको छ। ई मा ‘रमाउनु’ अकर्मक भएकाले भाववाच्य बन्छ: कर्तामा ‘द्वारा’ लाग्छ र क्रिया ‘रमाइन्छ’ अन्य पुरुष एकवचनमा हुन्छ।

आमाको माया संसारमा सबैभन्दा निःस्वार्थ माया हो, र ‘आमाको तस्बिर’ कवितामा यो माया पाइलापाइलामा देखिन्छ। आमाले आफ्नो उमेर जाँतो झैँ फनफनी घुमाइन्, र आफ्ना सपनाको घान हालेर जीवनभरि छोराका लागि जाँतो घुमाइरहिन्। छोरा सानो हुँदा उनले उसलाई पिठिउँमा बोकेर लोरी गाउँदै काम गरिन्, जाँतो नजिकै राखेर सुनकेसरी मैया र मधुमालतीका कथा सुनाइन्। छोराले जाँतो घुमाउन जिद्दी गर्दा उसको कलिलो हत्केलामा ठेला उठ्ला भनेर रोकिन्, तर आफ्नै हातमा ठेला उठाइन्। छोरालाई डोकाको घाँसमाथि राखेर उकाली ओराली गर्दा उनको ढाड कुप्रियो, र छोरालाई सुखमा राख्दा उनको भाग्यरेखा मेटियो।

छोरा परदेश गएपछि पनि आमाको माया घटेन। बुबा बितिसकेका छन्, उनी दम र आङ खस्ने रोगसँग एक्लै जुधिरहेकी छन्, तर छोरालाई गुनासो पठाएकी छैनन्; ‘बचेराहरू गुँड छोडेर जानकै लागि जन्मन्छन्’ भनेर आफैँ चित्त बुझाउँछिन्। यसरी आमा आफू दुःख सहेर पनि सन्तानको सुख चाहन्छिन्, उनको भविष्यका लागि आफ्नो जवानी, स्वास्थ्य र सपना त्याग्छिन्, र बदलामा केही माग्दिनन्।

यो कविताले सबै सन्तानलाई सम्झाउँछ: आमाको यस्तो मायाको ऋण पैसाले तिर्न सकिँदैन। समयमै आमाको हेरचाह गर्नु, उनको कुरा सुन्नु र उनलाई एक्लो हुन नदिनु नै त्यो मायाको सम्मान हो।

‘म’ पात्र स्वदेशमै रहेको भए आमाका धेरै दुःख आफैँ हट्थे। कवितामा उसले दुःख गरेर कमाएको पैसाले नगरेका सबै काम ऊ आफैँ गर्न सक्थ्यो: बिहान झिसमिसेमै पँधेरोबाट पानी ल्याउँथ्यो, गोठको भकारो फाल्थ्यो, खोरियाबाट घाँस काट्थ्यो, जङ्गलबाट दाउरा ल्याउँथ्यो र घरको दैलो पोतिदिन्थ्यो। आमाको ढाड र हातले अझ भारी बोक्नुपर्दैनथ्यो।

आमालाई दमको रोग र आङ खस्ने बिमार छ। छेउमा भएको भए ऊ आमालाई समयमै अस्पताल लैजान्थ्यो, औषधी र आराम मिलाउँथ्यो। बुबा बितेपछि एक्लिएकी आमालाई साथ दिन्थ्यो, उनीसँग बसेर कुरा गर्थ्यो, र बाल्यकालमा आमाले उसलाई कथा सुनाए जस्तै अब ऊ आमालाई सुनाउँथ्यो। आमाले जाँतोसँगै एक्लै बर्बराएर बाँच्नु पर्दैनथ्यो।

स्वदेशमै सिप र मिहिनेतले, खेती, व्यवसाय वा जागिर गरेर उसले घरखर्च पनि धान्न सक्थ्यो। पैसा अलि कम भए पनि आमाको मुहारमा खुसी हुन्थ्यो, र ‘आमाको पृथ्वीमा दुःखको मौसम’ फेरिन्थ्यो।

• क.त्यही जाँतो झैँ मेरै जीवनको चक्र घुम्यो।
• ख.(मैले कमाएको पैसाले) झिसमिसेमै पँधेराबाट पानी ल्याएनछ।

व्याकरणिक पदक्रममा कर्ता सुरुतिर, कर्म क्रियाको अघि र क्रिया अन्त्यमा आउँछ। क मा कर्ता ‘मेरै जीवनको चक्र’ हो; ‘त्यही जाँतो झैँ’ ले कसरी घुम्यो भन्छ, त्यसैले क्रियाको अघि वा कर्ताको अघि आउँछ: ‘मेरै जीवनको चक्र त्यही जाँतो झैँ घुम्यो’ पनि शुद्ध हो। ख मा कवितामा कर्ता लुकेको छ; अघिल्लो पङ्क्तिअनुसार कर्ता ‘पैसाले’ हो। समय ‘झिसमिसेमै’, ठाउँ ‘पँधेराबाट’, कर्म ‘पानी’ र क्रिया ‘ल्याएनछ’ अन्त्यमा राखिएको छ। ‘गएर’ नराखे पनि अर्थ मिल्छ; राख्दा ‘झिसमिसेमै पँधेरामा गएर पानी ल्याएनछ’ लेख्न सकिन्छ।

सन्दर्भ: प्रस्तुत पङ्क्ति कवि भूपिनद्वारा रचित ‘आमाको तस्बिर’ कविताबाट लिइएका हुन्। आमाले उसलाई पिठिउँमा बोकेर जाँतो घुमाएको, कथा सुनाएको र जाँतो घुमाउन जिद्दी गर्दा ‘अहिले सक्दैनस्’ भनेर रोकेको सम्झेपछि ‘म’ पात्र आफू कसरी विदेश पुग्यो भन्ने कुरा यहाँ बताउँछ।

अर्थ: जब म जाँतो घुमाउन सक्ने भएँ, मेरो आफ्नै जीवनको चक्र त्यही जाँतो जस्तै घुम्यो, र मलाई सात समुद्रपारि उड्नुपर्‍यो।

व्याख्या: जाँतो घुमाउन सक्नु भनेको ठुलो भएर घरको काममा आमालाई सघाउन सक्ने हुनु हो। सानो छँदा आमाले छोरालाई ‘ठेला उठ्छ’ भनेर रोकेकी थिइन्; छोराले पनि ठुलो भएपछि आमाको भार बिसाउने सपना देखेको हुनुपर्छ। तर जब त्यो दिन आयो, उसको आफ्नै जीवन जाँतो झैँ घुम्न थाल्यो: पढाइ, कमाइको खोजी, घरको आवश्यकता र समाजको दबाबले उसलाई घुमाएर परदेश पुर्‍यायो। ‘उड्नुपर्‍यो’ मा ‘पर्‍यो’ ले बाध्यता देखाउँछ: ऊ रहर गरेर होइन, परिस्थितिले धकेलेर गयो। जाँतो घुम्दा अन्न पिसिए जस्तै उसको जीवनको चक्र घुम्दा आमासँगको साथ र आमालाई सघाउने अवसर पिसिए। यहाँ उपमा (जाँतो झैँ) र ‘सात समुद्रपारि’ जस्तो लोकप्रचलित पदावलीले भावलाई गहिरो बनाएका छन्। यी पङ्क्तिमा आजको नेपाली युवाको यथार्थ छ: घर सघाउन सक्ने उमेरमा पुग्नासाथ धेरै युवा कामका लागि विदेश जानुपर्छ।

निष्कर्ष: यी पङ्क्तिले आमालाई सघाउने उमेरमा पुग्नासाथ छोरा उनीबाट टाढिनुपरेको विडम्बना र वैदेशिक रोजगारीको बाध्यता मार्मिक रूपमा देखाएका छन्।

पाठ्यपुस्तकको नमुना अनुच्छेदले देशलाई मान्छे जस्तै सेतो फेटा, हरियो भोटो र पहेँलो कछाड लगाएर बसेको, हाँस्ने र नाच्ने बनाएर देखाएको छ। भावात्मक अनुच्छेदमा यसरी नै तथ्य होइन, भाव मुख्य हुन्छ: मानवीकरण, उपमा, रूपक र रङ, आवाज, बास्ना जस्ता इन्द्रियका चित्र आउँछन्। तलको नमुना हाम्रै लेखाइ हो।

मलाई मन पर्ने ठाउँ

मेरो गाउँको चौतारो मलाई संसारकै सबैभन्दा प्यारो ठाउँ लाग्छ। बाटोको मोडमा उभिएका बर र पिपल बुढा हजुरबा हजुरआमा जस्तै हात फिँजाएर हरेक बटुवालाई छहारी बाँड्छन्। बिहान घामका पहिला किरण पिपलका पातमा नाच्दा चौतारो सुनको गहना लगाए जस्तो चम्किन्छ। दिउँसो घाँसको भारी बिसाउने दिदीबहिनीका हाँसो र खेतबाट फर्केका किसानका गफले यो ठाउँ गुन्जिन्छ। साँझ परेपछि बालबालिकाको कपर्दी र गट्टाको खेलसँगै यहाँ बतास पनि खेल्न आउँछ। पिपलका पात सरसर गरेर गाउँका पुराना कथा सुनाउँछन्; ढुङ्गाका पेटीमा कति पुस्ताको पसिना र कति बटुवाका सपना सुतेका छन्। म जहाँ गए पनि यो चौतारोको शीतल छहारी मेरो मनमा साथै हिँड्छ। मेरा लागि यो चौतारो ढुङ्गा र रुखको थुप्रो होइन, मेरो गाउँको मुटु हो।

साथीहरू, अर्को महिना जिल्लास्तरीय कविता वाचन प्रतियोगिता हुँदै छ, र म त्यसमा पुरस्कार जित्न चाहन्छु। अनिताको कथाबाट मैले बुझेँ, शिक्षकले लेखाएको कुरा मात्र घोकेर पुग्दैन, आफैँ खोज्नुपर्छ। त्यसैले मेरो योजना यस्तो छ:

पहिलो हप्ता म विद्यालयको पुस्तकालयमा गएर लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, पारिजात र आजका कविका कविता पढ्छु, र कविता वाचनका पुरस्कृत भिडियो हेर्छु। राम्रो वाचनमा गति, यति, लय र हाउभाउ कसरी मिलाइन्छ, टिपोट गर्छु।

दोस्रो हप्ता म आफ्नै कविता लेख्छु। विषय मेरो गाउँकी आमाहरूको जीवन हुन्छ, किनभने ‘आमाको तस्बिर’ पढेपछि मलाई यस्तै आफ्नै अनुभवको कविता लेख्ने मन लागेको छ। लेखेपछि नेपाली शिक्षकलाई देखाएर सुझाव लिन्छु र दुई तीन पटक सुधार्छु।

तेस्रो र चौथो हप्ता हरेक दिन बिहान ऐनाअगाडि र साथीहरूअगाडि वाचन अभ्यास गर्छु, मोबाइलमा रेकर्ड गरेर आफ्ना कमजोरी सुन्छु। आत्मविश्वास बढाउन विद्यालयको प्रार्थनासभामा एक पटक सुनाउने अनुमति माग्छु।

प्रतियोगिताको दिन म समयमै पुग्छु, शान्त मनले वाचन गर्छु। पुरस्कार पाए खुसी हुन्छु, नपाए पनि यो तयारीले मलाई अझ राम्रो लेख्ने र बोल्ने बनाउँछ। धन्यवाद।

यी उत्तर रेकर्डिङ सुनेरै पत्ता लगाउनुहोस्।
१. रेकर्डिङ एक मिनेट जतिको मात्र छ; पहिलो पटक पूरै सुन्नुहोस् र कविताको भाव बुझ्नुहोस्।
२. क का लागि ‘फूलहरू … भए’ जस्ता पङ्क्ति ध्यान दिएर सुन्नुहोस्: फूल मान्छे जस्तै के के बने? सुनेका सबै कुरा क्रमैसँग टिप्नुहोस्।
३. ख र ग का लागि ‘भावुक’, ‘डुब्यो’ र ‘कविता लेखे’ शब्द आउने ठाउँ पर्खनुहोस्; त्यसको अघिपछिका शब्दमै उत्तर छ।
४. घ को उत्तर कविताको भावबाट दिनुपर्छ। ‘बिहानी’ प्रायः नयाँ सुरुआत र आशाको प्रतीक हुन्छ, र ‘रङ्गिनु’ ले उज्यालो र खुसी फैलिएको जनाउँछ। कवितामा यो पङ्क्ति कहाँ आउँछ, र त्यसअघि फूलहरूले के गरेका थिए, हेरेर अर्थ जोड्नुहोस्।

१. पहिले सुनाइबाट तथ्य टिप्नुहोस्: फूलहरूले कस्ता विषयमा कविता लेखे, र विद्रोहको कुरा कविताको कुन ठाउँमा आउँछ?
२. फूल यहाँ प्रतीक हुन्: तिनले कोमल, सुन्दर तर दबिएका मान्छेलाई जनाउन सक्छन्। तिनले के खोसिएकाले वा के पाउन विद्रोह गरे होलान्, सोच्नुहोस्: स्वतन्त्रता, न्याय, आफ्नो कुरा भन्न पाउने अधिकार, वा अरू केही।
३. आफ्नो धारणा एक दुई वाक्यमा भन्नुहोस्, र सुनाइको कुन पङ्क्तिले त्यो देखाउँछ भनेर प्रमाण पनि दिनुहोस्। सुनेको कुरासँग नमिल्ने अनुमान नगर्नुहोस्।

• संवाद १ का क्रियापद (हिँड्नुभयो, हिँडेँ, हिँड्नुभएको, नहिँड्नुहोस्, आउँछु) कर्ताअनुसार छन्: ‘तपाईँ’ का लागि आदरार्थी, ‘म’ का लागि प्रथम पुरुष। यी कर्तृवाच्य हुन्।
• संवाद २ का क्रियापद (हिँडियो, हिँडिएको, नहिँडियोस्, आइन्छ) मा धातुमा ‘-इ’ थपिएको छ, र सबै अन्य पुरुष एकवचनमा छन्; ‘म’ को सट्टा ‘आफू’ आएको छ। यी भाववाच्य हुन्।
• दुवै संवादमा हिँड्नु, आउनु अकर्मक क्रिया छन्; त्यसैले भाववाच्य बनेको हो।
• पूरा तुलना माथि पाठ्यपुस्तकको संवाद को उदाहरणमा छ।

कर्तृवाच्यका क्रियापद कर्ता (म, हरि, हामी) अनुसार बदलिएका छन्। भाववाच्यका सबैमा ‘-इ’ छ र सबै ‘…इने छ’ मा, अन्य पुरुष एकवचनमा छन्। ‘उठेर’ असमापिका क्रिया हो; यसले वाच्य छुट्याउँदैन।

• क.हामीद्वारा भ्रमणमा गइएको थियो।
• ख.म हिलामा लडेछु।
• ग.हामी समयमा वासस्थान पुगौँ।
• घ.हामीद्वारा नौ बजे विद्यालय हिँडिन्थ्यो।
• ङ.साथीहरूद्वारा कक्षामा ध्यानपूर्वक बसिँदै हुने छ।
• च.म तरकारी किन्न बजार हिँडेँ।

ख, ग र च मा भाववाच्यमा कर्ता थिएन, त्यसैले अर्थ मिल्ने कर्ता थपिएको छ। अरू कर्ता पनि ठिक हुन्छन्, तर क्रिया त्यही कर्ताअनुसार हुनुपर्छ: ऊ हिलामा लडेछ, तिमीहरू समयमा वासस्थान पुग, उनीहरू समयमा वासस्थान पुगून्, हामी तरकारी किन्न बजार हिँड्यौँ। ग को ‘पुगियोस्’ इच्छार्थ भएकाले कर्तृवाच्यमा पनि इच्छार्थ (पुगौँ) राखिएको छ। ख को ‘लडिएछ’ अज्ञात भूत हो; ‘म’ सँग यसको रूप लडेछु हुन्छ।

पहिला चार उदाहरणमा कर्ता ‘म’ थियो, त्यसैले भाववाच्यमा ‘आफू’ वा ‘मबाट’ आएको छ; पाँचौँमा कर्ता ‘लस्कर’ मा ‘द्वारा’ लागेको छ। सबैमा क्रिया अन्य पुरुष एकवचनमा बदलिएको छ। कर्ता मान्छे नभएको वाक्यको भाववाच्य बोलीचालीमा कम सुनिन्छ, तर व्याकरणअनुसार शुद्ध हुन्छ। कुप्रियो, भासिन्छु जस्ता क्रियापदको धातुमै ‘इ’ भएकाले तिनलाई यहाँ नछान्नु राम्रो। ‘गर्नु’, ‘घुमाउनु’, ‘देख्नु’ जस्ता सकर्मक क्रिया यहाँ चल्दैनन्।

हिँडियो, डुलिँदै छ, बसियो, गइने छ, बसिने छ, आइन्छ, गइयोस् सबै अकर्मक धातुका भाववाच्य हुन्। ‘निस्किऔँ’ भने कर्तृवाच्यको इच्छार्थ हो, र ‘खबर गरियोस्’ मा कर्म ‘खबर’ भएकाले त्यो कर्मवाच्य हो। ‘जानु’ को भाववाच्य ‘गइन्छ’, ‘गइयो’, ‘गइने छ’ हुन्छ; शब्दकोशमा ‘जाइनु’ पनि छ, तर पाठ्यपुस्तकले ‘गइ-’ नै लेख्छन्।

‘ऋ’ भएका सबै शब्द संस्कृतबाट आएका तत्सम शब्द वा तिनैबाट बनेका नाम हुन्। ‘रिडी’ ठाउँको नाम, ‘रिजाल’ थर, ‘रिवाज’ अरबीबाट आएको र ‘रिबन’ अङ्ग्रेजीबाट आएको शब्द हुन्; यिनमा ‘रि’ लेखिन्छ। ‘रीति’ मा दीर्घ ‘री’ छ।

वसन्त ऋतुमा पृथ्वीमा हरियाली छाउने हुनाले कृषक अत्यन्त खुसी हुन्छन्। उनीहरू ऋण खोजेर भए पनि खेतीपातीमा जुट्छन्। किसानहरू परिश्रमी हुनाले उनीहरूको हात रित्तो हुँदैन। उनीहरू आफ्नो संस्कार, संस्कृति तथा रीतिरिवाजलाई कहिल्यै बिर्सँदैनन्।

‘पृथ्वी’ र ‘कृषक’ पहिलेदेखि नै शुद्ध छन्।

हजुरबुबाको लौरो

कुनाको खाँबोमा अडेस लागेर
उभिरहन्छ हजुरबुबाको लौरो।

यही लौरो टेकेर
हजुरबुबा बिहानै खेतको आली पुग्नुहुन्थ्यो,
यही लौरोले
भिरमा चिप्लिन लागेको मलाई तान्नुभएको थियो,
यही लौरो ठड्याएर
कुकुरलाई होइन, जाडोलाई धपाउनुहुन्थ्यो।

अचेल लौरो कतै जाँदैन।
हजुरबुबा पनि कतै जानुहुन्न।
खाँबोसँग लौरो,
झ्यालसँग हजुरबुबा,
दुवै बाटो हेरिरहन्छन्।

आज म विद्यालयबाट फर्कँदा
लौरोले मलाई भन्यो जस्तो लाग्यो:
अब तिम्रो पालो,
तिमी उहाँको लौरो बन।

(यो नमुना हामीले लेखेको गद्य कविता हो। यसमा छन्द र अनुप्रास छैनन्; ‘यही लौरो’ तीन पटक दोहोरिएर लय बनाएको छ। लौरो केन्द्रीय विम्ब हो: सुरुमा हजुरबुबाको बल, बिचमा उहाँको बुढेसकाल, र अन्त्यमा नातिको कर्तव्य। ‘कुकुरलाई होइन, जाडोलाई धपाउनुहुन्थ्यो’ मा हाँसो छ, र अन्तिम पङ्क्तिमा मोड।)

१. पत्रिकाका साहित्य पृष्ठ, साहित्यिक पत्रिका, विद्यालयको पुस्तकालय वा भरपर्दा अनलाइन साहित्यिक पत्रिका हेर्नुहोस्।
२. छन्द र अनुप्रास नभएको, पङ्क्ति छोटा लामा भएको कविता छान्नुहोस्; त्यही गद्य कविता हो।
३. कविको नाम, कविताको शीर्षक, स्रोत र मिति टिप्नुहोस्।
४. कविताको केन्द्रीय विम्ब, मूल भाव र दोहोरिने शब्द तीन चार वाक्यमा टिप्नुहोस्।
५. सुनाउनुअघि दुई पटक भावअनुसार रोकिँदै वाचन अभ्यास गर्नुहोस्; सुनाएपछि आफ्नो टिपोट कक्षालाई भन्नुहोस्।