Skip to content

← कक्षा ९ नेपाली

परीक्षा अभ्यास

हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।

22 प्रश्न

एकाइ 13 · कार्यालयीय चिठी

शब्दभण्डार

अभ्यास: शब्दभण्डार

१.

दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:

शब्द अर्थ
तालिम बन्दोबस्त
विज्ञ कुनै वस्तु वा विषयलाई व्यवहारमा लगाउने कार्य
अन्तरक्रिया कुनै काम वा विषयमा व्यवस्थित रूपमा दिइने प्रशिक्षण
प्रयोगपरक व्यावहारिक
उद्देश्य चाहना गरिएको काम, ध्येय
आयोजना छलफल
जटिलता
विद्वान्
उत्तर
शब्द अर्थ
तालिम कुनै काम वा विषयमा व्यवस्थित रूपमा दिइने प्रशिक्षण
विज्ञ विद्वान्
अन्तरक्रिया छलफल
प्रयोगपरक व्यावहारिक
उद्देश्य चाहना गरिएको काम, ध्येय
आयोजना बन्दोबस्त

‘कुनै वस्तु वा विषयलाई व्यवहारमा लगाउने कार्य’ र ‘जटिलता’ कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्; यी जोडा बिगार्न राखिएका थप अर्थ हुन्। पहिलोचाहिँ ‘प्रयोग’ को अर्थ हो, ‘प्रयोगपरक’ को होइन।

२.

दिइएका शब्दको पर्यायवाची शब्द पाठबाट खोजेर लेख्नुहोस्: वेत्ता, काम, पत्यार, नवीन, रूपान्तरित, प्रसङ्ग, शिक्षार्थी

उत्तर
दिइएको शब्द पाठमा आएको पर्यायवाची
वेत्ता विज्ञ
काम कार्य
पत्यार विश्वास
नवीन नयाँ
रूपान्तरित परिवर्तित
प्रसङ्ग सन्दर्भ
शिक्षार्थी विद्यार्थी

‘विद्यार्थी’ पाठको शब्दार्थमा (सहकार्यात्मक सिकाइको अर्थमा) आएको छ; ‘शिक्षार्थी’ र ‘विद्यार्थी’ दुवैको अर्थ सिक्ने व्यक्ति हो।

३.

दिइएका शब्दलाई अर्थ खुल्ने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: शिक्षण, पाठ्यक्रम, बहुबौद्धिकता, विकास, विश्वास

नमुना वाक्य
  • शिक्षण: हाम्रा विज्ञान शिक्षक चित्र र प्रयोगबाट शिक्षण गर्नुहुन्छ, त्यसैले पाठ छिटै बुझिन्छ।
  • पाठ्यक्रम: कुन कक्षामा कुन विषयका के के कुरा सिकाउने भन्ने पाठ्यक्रमले तोक्छ।
  • बहुबौद्धिकता: कोही गीत गाएर, कोही चित्र कोरेर र कोही हिसाब गरेर छिटो सिक्छन्; बहुबौद्धिकताले यही फरकलाई सम्मान गर्न सिकाउँछ।
  • विकास: गाउँमा सडक र खानेपानी पुगेपछि त्यहाँको विकास छिटो भयो।
  • विश्वास: मिहिनेत गरे सफलता पाइन्छ भन्ने कुरामा जुनुलाई पूरा विश्वास छ।

बोध र अभिव्यक्ति

१.

दिइएका शब्दको शुद्धसँग उच्चारण गर्नुहोस्: प्रभावकारी, केन्द्र, बौद्धिकता, शैक्षिक, सञ्चालन, परिवर्तित, क्रियाकलाप, पाठ्यक्रम

उच्चारणका सङ्केत
शब्द ध्यान दिनुपर्ने कुरा
प्रभावकारी प्र-भाव-का-री: ‘प्र’ मा प् र र एकै सासमा
केन्द्र केन्-द्र: ‘द्र’ मा द् र र मिलेका छन्
बौद्धिकता बौद्-धि-क-ता: ‘औ’ को मात्रा, अनि ‘द्ध’ मा द् र ध
शैक्षिक शैक्-षिक: ‘ऐ’ को मात्रा, अनि ‘क्ष’ (बोल्दा ‘क्छ्य’ जस्तो)
सञ्चालन सञ्-चा-लन: ‘ञ’ नाकबाट, त्यसपछि ‘च’
परिवर्तित प-रि-वर्-ति-त: ‘र्’ आधा, ‘ति’ र ‘त’ छुट्टाछुट्टै
क्रियाकलाप क्रि-या-क-लाप: ‘क्रि’ मा क् र र मिलेका
पाठ्यक्रम पाठ्-य-क्रम: ‘ठ्य’ मा ठ् र य, ‘क्र’ मा क् र र
३.

कार्यालयीय चिठीको परिचय दिने अंश (‘एउटा कार्यालयले अर्को कार्यालय वा व्यक्तिलाई पठाउने चिठी कार्यालयीय चिठी हो’ बाट सुरु हुने) पाठ्यपुस्तकमा पढ्नुहोस्, र त्यसमा भनिएका कुरा माथिको चिठीमा कहाँ कहाँ परेका छन्, पत्ता लगाउनुहोस्।

उत्तर
परिचयमा भनिएको कुरा पाठको चिठीमा
सबैभन्दा माथि दायाँतिर मिति सिरानको ठेगानामुनि दायाँतिर ‘मिति ……’ (नमुनामा खाली)
बायाँतिर सम्बन्धित कार्यालयको नाम र ठेगाना वा कार्यालय प्रमुखलाई सम्बोधन बायाँतिर ‘श्री पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, सानोठिमी भक्तपुर।’
त्यसभन्दा तल विषय बिचमा ‘विषय: नेपाली विषयका विज्ञ उपलब्ध गराइदिनुहुन।’
विषयको केन्द्रीयतामा आवश्यक सूचना र विवरण दुई अनुच्छेदको मुख्य भाग: तालिमको आयोजना, नयाँ पाठ्यक्रमका क्रियाकलाप, र दुई जना विज्ञको माग, मितिसहित
सही गर्ने व्यक्तिको नाम, पद र कार्यालयको नाम अन्त्यमा दायाँतिर दस्तखतको थोप्लो रेखा, ‘प्रमुख’ र ‘शिक्षा तालिम केन्द्र, रुपन्देही’ (नामको ठाउँमा दस्तखत मात्र)
आवश्यक भए बोधार्थ यो चिठीमा बोधार्थ छैन; अरू कसैलाई जानकारी दिनुपरेको छैन

परिचयमा नभनिएका तर चिठीमा भएका भाग पनि छन्: सबैभन्दा माथि बिचमा पठाउने कार्यालयको नाम र ठेगाना, र बायाँतिर प.सं. र च.नं.।

४.

दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:

  • क.चिठी कसले कसलाई लेखेको हो?
  • ख.तालिमको विषयवस्तु के रहेछ?
  • ग.तालिमको मुख्य उद्देश्य के हो?
  • घ.तालिम केन्द्र प्रमुखले के अपेक्षा गरेका छन्?
उत्तर
  • क.यो चिठी लुम्बिनी प्रदेश शिक्षा तालिम केन्द्र, रुपन्देहीका प्रमुखले पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, सानोठिमी, भक्तपुरलाई लेखेका हुन्।
  • ख.तालिमको विषयवस्तु माध्यमिक तह (कक्षा ९–१०) मा नेपाली पढाउने शिक्षण विधि र प्रविधि हो: परिमार्जित पाठ्यक्रम, २०७८ अनुसार नेपाली पढाउँदा अपनाउनुपर्ने सिकाइ सहजीकरणका प्रक्रिया, र बहुबौद्धिकता, समालोचनात्मक सोच, सहकार्यात्मक सिकाइ जस्ता क्रियाकलाप।
  • ग.नयाँ पाठ्यक्रमअनुसार नेपाली पढाउने तरिकाबारे छलफल र अन्तरक्रिया गराई, नयाँ क्रियाकलापको प्रयोगपरक अभ्यास गराएर कक्षाको सिकाइ प्रभावकारी बनाउनु तालिमको मुख्य उद्देश्य हो।
  • घ.उनले पाठ्यक्रम विकास केन्द्रबाट २०७८ चैत २० गतेदेखि २३ गतेसम्मका लागि नेपाली विषयका दुई जना विज्ञ उपलब्ध गराइदिने अपेक्षा गरेका छन्।
५.

चिठीको पहिलो अनुच्छेदको सुरुको भाग (‘प्रस्तुत विषयमा यस तालिम केन्द्रले…’ बाट ‘…उद्देश्य यस तालिम केन्द्रले लिएको छ’ सम्म) पाठ्यपुस्तकमा पढ्नुहोस् र उत्तर लेख्नुहोस्:

  • क.तालिम कति कक्षाका शिक्षकका लागि आयोजना गर्न लागिएको हो?
  • ख.तालिम कुन विषयका शिक्षकका लागि दिन लागिएको छ?
  • ग.तालिमको आयोजना किन गरिएको रहेछ?
उत्तर
  • क.तालिम माध्यमिक तह, कक्षा ९ र १० का शिक्षकका लागि आयोजना गर्न लागिएको हो।
  • ख.तालिम नेपाली भाषा विषयका शिक्षकका लागि दिन लागिएको छ।
  • ग.पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले नेपाली पाठ्यक्रम समयअनुसार परिमार्जन गरी नयाँ पाठ्यपुस्तक बनाएको र ती पुस्तक प्रयोगमा आइसकेकाले परिमार्जित पाठ्यक्रम, २०७८ अनुसार नेपाली पढाउँदा अपनाउनुपर्ने सिकाइ सहजीकरणका प्रक्रिया र शिक्षण विधिबारे छलफल र अन्तरक्रिया गरी सिकाइलाई प्रभावकारी बनाउन तालिमको आयोजना गरिएको रहेछ।

चिठीको जवाफ

६.

तालिम केन्द्रबाट लेखिएको पत्र पाएपछि पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले विज्ञ खटाएको पत्रको नमुना तयार पार्नुहोस्।

नमुना चिठी
नेपाल सरकार
शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय
पाठ्यक्रम विकास केन्द्र
सानोठिमी, भक्तपुर

प.सं. १२/२०७८/७९
च.नं. ४१२

मिति २०७८।१२।०८

श्री लुम्बिनी प्रदेश शिक्षा तालिम केन्द्र,
रुपन्देही।

विषय: विज्ञ खटाइएको सम्बन्धमा।

प्रस्तुत विषयमा त्यस केन्द्रको मिति २०७८।१२।०२ को पत्रअनुसार माध्यमिक तह (कक्षा ९–१०) का नेपाली शिक्षकका लागि सञ्चालन हुने तालिममा सिकाइ सहजीकरण गर्न यस केन्द्रका नेपाली विषयका दुई जना विज्ञ खटाइएको छ।

खटिनुभएका विज्ञ २०७८ चैत १९ गते बेलुकीसम्म त्यस केन्द्रमा आइपुग्नुहुने छ र चैत २० देखि २३ गतेसम्म तालिममा सहभागी हुनुहुने छ। उहाँहरूले परिमार्जित पाठ्यक्रम, नयाँ पाठ्यपुस्तक, सिकाइ सहजीकरणका प्रक्रिया र मूल्याङ्कनका विषयमा प्रस्तुति र अभ्यास गराउनुहुने छ। तालिम अवधिभर उहाँहरूको बसोबास र तालिमका लागि आवश्यक सामग्रीको व्यवस्था मिलाइदिनुहुन अनुरोध छ।

……………………
चन्द्रकला पाण्डे
शाखा प्रमुख

बोधार्थ:
श्री लक्ष्मी अधिकारी, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: तोकिएको मितिमा तालिममा उपस्थित हुनुहुन।
श्री दिलकुमार राई, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: तोकिएको मितिमा तालिममा उपस्थित हुनुहुन।

कसरी बनाइयो?

जवाफको चिठी पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको सिरानको ठेगानाबाट सुरु हुन्छ, किनकि अब पठाउने कार्यालय त्यही हो। मुख्य भागको पहिलो वाक्यले कुन चिठीको जवाफ हो भनेर तालिम केन्द्रकै पत्रको मिति उल्लेख गर्छ। त्यसपछि माग पूरा भएको कुरा (दुई जना विज्ञ खटाइएको), उनीहरू कहिले पुग्ने र के गर्ने भन्ने विवरण, अनि तालिम केन्द्रसँगको अनुरोध आउँछ। खटिएका विज्ञलाई पनि थाहा हुनुपर्ने भएकाले उनीहरूको नाम बोधार्थमा राखिएको छ।

विद्यालयले कार्यालयलाई लेख्ने चिठी

७.

तपाईँको विद्यालयले रजिस्ट्रेसन फाराम भरी शिक्षा विकास तथा समन्वय एकाइलाई पठाउने पत्रको नमुना तयार गर्नुहोस्।

नमुना चिठी
श्री जनप्रिय माध्यमिक विद्यालय
शुक्लाफाँटा नगरपालिका ६, कञ्चनपुर

प.सं. ३४/२०८३/८४
च.नं. ५७

मिति २०८३।०८।१०

श्री शिक्षा विकास तथा समन्वय एकाइ,
कञ्चनपुर।

विषय: रजिस्ट्रेसन फाराम पठाइएको सम्बन्धमा।

प्रस्तुत विषयमा यस विद्यालयमा कक्षा ९ मा अध्ययनरत ८६ जना विद्यार्थीको माध्यमिक शिक्षा परीक्षाका लागि रजिस्ट्रेसन फाराम भरी यसैसाथ पठाइएको छ। सबै फाराममा विद्यार्थीको नाम, जन्ममिति, अभिभावकको नाम र फोटो विद्यालयको अभिलेखसँग भिडाइएको छ।

फारामसँगै विद्यार्थीको नामावली पनि पठाइएको छ। फाराम दर्ता गरी आवश्यक कारबाही अघि बढाइदिनुहुन अनुरोध छ।

संलग्न:
१. रजिस्ट्रेसन फाराम: ८६ थान
२. विद्यार्थीको नामावली: १ प्रति

……………………
नरेशचन्द्र जोशी
प्रधानाध्यापक
कसरी बनाइयो?

पठाउने कार्यालय विद्यालय भएकाले सिरानमा विद्यालयको नाम र ठेगाना आएको छ। विषयले के पठाइएको हो भन्छ; मुख्य भागले कति जना, के के मिलाइएको छ र के अनुरोध गरिएको छ भन्छ। संलग्न मा चिठीसँगै पठाइएका कागजको सूची हुन्छ, ताकि पाउने कार्यालयले सबै आइपुगे कि नाइँ भनेर मिलाउन सकोस्। अन्त्यमा प्रधानाध्यापकले विद्यालयका तर्फबाट सही गर्छन्।

घरायसी चिठी र खाम

८.

दिइएको घरायसी चिठीको नमुना पढी आफ्नो क्षेत्रमा रहेको कुनै ऐतिहासिक वा सांस्कृतिक स्थलको भ्रमण गर्न अनुरोध गर्दै साथीलाई चिठी लेख्नुहोस्।

नमुना चिठी
२०८३।०७।२०
बुटवल, रुपन्देही

प्रिय साथी मिङ्मा,

सप्रेम सम्झना।

म यहाँ सन्चै छु, तिमी पनि सन्चै होला भन्ने आशा गर्छु। तिम्रो चिठी पाएँ। तिम्रो विद्यालयमा पुस महिनामा पन्ध्र दिनको जाडो बिदा हुने रहेछ। त्यो बिदामा तिमी यता आयौ भने हामी सँगै लुम्बिनी घुम्न जाऔँ भनेर यो चिठी लेख्दै छु।

लुम्बिनी हाम्रो बुटवलबाट धेरै टाढा छैन, बसमा सजिलै पुगिन्छ। यही ठाउँमा सिद्धार्थ गौतम, पछि गौतम बुद्ध, जन्मिएका थिए। मायादेवी मन्दिर भित्र उनको जन्मस्थान मानिने ठाउँ छ। त्यसको छेउमै ईसापूर्व तेस्रो शताब्दीमा मौर्य सम्राट् अशोक आएर गाडेको ढुङ्गाको स्तम्भ छ, जसमा ‘यहाँ शाक्यमुनि बुद्ध जन्मिएका थिए’ भन्ने अर्थको अभिलेख कुँदिएको छ। हामीले इतिहासमा पढेको कुरा आफ्नै आँखाले देख्न पाइन्छ। सन् १९९७ मा लुम्बिनीलाई युनेस्कोले विश्व सम्पदा सूचीमा राखेको हो।

त्यहाँ पुष्करिणी पोखरी, संसारभरका बौद्ध देशले बनाएका विहार र लामो नहरको किनारमा शान्ति दीप पनि छन्। बिहान छिटो निस्कियौँ भने एकै दिनमा सबै घुमेर साँझ घर फर्कन सकिन्छ।

आमाबुबाले पनि तिमीलाई निम्तो दिनुभएको छ। आउने मिति पक्का भएपछि फोन गर है। तिम्रा आमाबुबालाई मेरो नमस्कार भनिदिनू।

तिम्रो साथी
निरञ्जन
कसरी बनाइयो?

घरायसी चिठीको ढाँचा पाठ्यपुस्तकको नमुनाजस्तै छ: माथि दायाँ मिति र ठाउँ, बायाँ आत्मीय सम्बोधन (प्रिय साथी मिङ्मा), अभिवादन (सप्रेम सम्झना), कुशलता, किन लेखेको (बिदामा लुम्बिनी घुम्न बोलाउन), ठाउँको आकर्षण, कसरी जाने, निम्तो र अन्त्यमा ‘तिम्रो साथी’ र नाम। भाषा आत्मीय छ (तिमी, आयौ, भनिदिनू), तर तथ्य ठिक छन्। आफ्नो क्षेत्रको अर्को ठाउँ (भक्तपुर दरबार क्षेत्र, गोरखा दरबार, जनकपुरको जानकी मन्दिर, पाल्पाको रानीमहल) रोजेर लेख्न सकिन्छ; त्यस ठाउँको इतिहास र हेर्नैपर्ने कुरा दुई तीन वाक्यमा राख्नुहोस्।

निमन्त्रणा पत्र

९.

दिइएको निमन्त्रणा पत्र पढी विद्यालयमा आयोजना हुन लागेको कुनै साहित्यिक कार्यक्रममा उपस्थितिका लागि एउटा निमन्त्रणा पत्र तयार पार्नुहोस्।

नमुना निमन्त्रणा पत्र

श्री ………………………………ज्यू,

निमन्त्रणा

यस विद्यालयको साहित्य समितिले भानुभक्त जयन्तीका अवसरमा आयोजना गरेको कविता वाचन तथा वक्तृत्वकला प्रतियोगिता मा प्रमुख अतिथिका रूपमा उपस्थित भई प्रतियोगीलाई हौसला र मार्गदर्शन प्रदान गरिदिनुहुन सादर निमन्त्रणा गर्छौँ।

कार्यक्रम
मिति: २०८३।०३।२९, सोमबार
समय: बिहान ११ देखि दिउँसो २ बजेसम्म
स्थान: विद्यालयको सभाहल

दर्शनाभिलाषी प्रार्थी
विद्यालय परिवार साहित्य समिति
श्री कालिका माध्यमिक विद्यालय, बागलुङ संयोजक: रचना भण्डारी, कक्षा ९
कसरी बनाइयो?

बिहेको निम्तोमा परिवार र आफन्त दर्शनाभिलाषी र प्रार्थी हुन्छन्; विद्यालयको कार्यक्रममा विद्यालय परिवार र आयोजक समिति हुन्छन्। माथि अतिथिको नाम लेख्ने ठाउँ, बिचमा ‘निमन्त्रणा’ शीर्षक, एउटै वाक्यमा कसको के कार्यक्रम र किन बोलाइएको, तल मिति, बार, समय र स्थान। निमन्त्रणा पत्र जति छोटो र सफा भयो, उति राम्रो।

सूचना

१०.

दिइएको सूचना पढी सरुवा रोगको रोकथामका लागि स्वास्थ्य कार्यालयले जारी गर्ने सूचना तयार गर्नुहोस्।

नमुना सूचना
झाडापखाला र हैजाबाट बच्न सावधानी अपनाउनेसम्बन्धी सूचना

वर्षायाममा दूषित पानी र खानेकुराबाट झाडापखाला र हैजा जस्ता सरुवा रोग फैलिने भएकाले यस जिल्लाका सम्पूर्ण बासिन्दालाई तलका सावधानी अपनाउन अनुरोध छ:

१. उमालेको वा शुद्ध पारेको पानी मात्र पिउनुहोस्।
२. खाना खानुअघि र शौचालय प्रयोग गरेपछि साबुनपानीले मिचिमिची हात धुनुहोस्।
३. ताजा र राम्ररी पकाएको खाना खानुहोस्; खुला राखिएका र बासी खानेकुरा नखानुहोस्।
४. पखाला लागेमा तुरुन्तै जीवनजल पिउन दिनुहोस्, र पखाला नरोकिए, बान्ता भए वा कमजोरी बढे नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा जानुहोस्।
५. पानीको मुहान, धारा र इनार वरपर सफा राख्नुहोस् र खुला ठाउँमा दिसा नगर्नुहोस्।

रोगका बिरामी देखिए नजिकको स्वास्थ्य संस्था वा यस कार्यालयलाई तुरुन्तै खबर गरिदिनुहुन पनि अनुरोध छ।

स्वास्थ्य कार्यालय, सुर्खेत
मिति २०८३।०४।०३
कसरी बनाइयो?

प्राधिकरणको सूचनाजस्तै यसमा पनि माथि शीर्षक, बिचमा किन सूचना दिइएको (वर्षायाममा रोग फैलिने भएकाले) र पढ्नेले के गर्नुपर्छ, अन्त्यमा जारी गर्ने कार्यालय र मिति छन्। धेरै कुरा भनिनुपर्ने भएकाले सावधानी अङ्क दिएर छुट्टाछुट्टै राखिएका छन्, ताकि सूचना पाटीमा पढ्दा एकै नजरमा बुझियोस्। सूचनामा रोगबाट डराउने होइन, के गर्ने भन्ने कुरा मुख्य हुन्छ।

शुभेच्छा

११.

तपाईँ श्री भीमा उपाध्याय उच्च शिक्षा अध्ययनका लागि पूर्ण छात्रवृत्तिसहित त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा भर्ना हुनुभएकामा खुसी व्यक्त गर्दै … शुभेच्छा प्रकट गर्छु भन्ने नमुना पढ्नुहोस् र आफ्नो घरपरिवारको सदस्यलाई कुनै कामको पूर्णताका लागि दिने शुभेच्छा कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

नमुना प्रस्तुति

(दिदी अर्चनाले नर्सिङको पढाइ सकेर पहिलो पटक अस्पतालमा काम गर्न जान लागेको दिन, भाइ सुमनले भन्छ।)

दिदी, तपाईँले चार वर्ष मिहिनेत गरेर नर्सिङको पढाइ राम्रो अङ्कसहित पूरा गर्नुभयो। हामी सबैलाई साह्रै खुसी लागेको छ, बधाई छ! आजदेखि तपाईँ बिरामीको सेवा गर्न अस्पताल जाँदै हुनुहुन्छ। रातको पालो, थकाइ र गाह्रो बिरामी पनि आउलान्, तर तपाईँको धैर्य र मिठो बोलीले धेरैलाई निको हुने आँट दिने छ भन्नेमा मलाई विश्वास छ। तपाईँको नयाँ कामको यात्रा सफल रहोस्, सधैँ स्वस्थ र खुसी रहनुहोस् भनी हाम्रो परिवारको तर्फबाट हार्दिक शुभेच्छा प्रकट गर्छु।

कसरी प्रस्तुत गर्ने

१. पहिले कुन कामको पूर्णताका लागि शुभेच्छा दिन लागिएको हो भनेर भन्नुहोस्: पढाइ सकियो, घर बन्यो, खेलमा जित्यो, नयाँ काम सुरु भयो।
२. त्यसमा परिवारको खुसी व्यक्त गर्नुहोस्।
३. अबका लागि कामना गर्नुहोस्: ‘…सफल रहोस्’, ‘…हुनुहोस्’।
४. ठुलालाई ‘तपाईँ’ वा ‘हजुर’, सानालाई ‘तिमी’ भन्नुहोस्; सुरुदेखि अन्त्यसम्म एउटै आदर राख्नुहोस्।
५. बोल्दा अनुहार हेरेर, मुस्कुराएर र स्पष्ट स्वरमा भन्नुहोस्।

सुनाइ र बोलाइ

१.

सुनाइ पाठ १३ सुन्नुहोस् र खाली ठाउँमा उपयुक्त शब्द राख्नुहोस्:

  • क.मुरलीधर दुलहीका घरमा पुगेर सुटुक्क …………मा बसे।
  • ख.मुरलीधरले छोरालाई ………… भनेर आशिष दिए।
  • ग.श्रीधर र मुरलीधरले जिउनीका विषयमा ………… मुद्दा लडेका थिए।
  • घ.मुरलीधरले बखत बखतमा कर्महरू ………… सिकाइदिन्थे।
उत्तर कसरी तयार गर्ने

यी उत्तर रेकर्डिङ सुनेरै पत्ता लगाउनुहोस्।
१. सुन्नुअघि हरेक खालीमा कस्तो शब्द चाहिन्छ, अनुमान गर्नुहोस्: क मा ठाउँ (कहाँ बसे?), ख मा आशीर्वादका शब्द (के भनेर?), ग मा मुद्दाको किसिम वा अवधि (कस्तो वा कति समय?), घ मा तरिका (कसरी सिकाइदिन्थे?)।
२. सुटुक्क भनेको कसैले थाहा नपाउने गरी, चुपचाप हो। क का लागि मुरलीधर दुलहीका घर पुगेपछिको वाक्य ध्यान दिएर सुन्नुहोस्: उनी भिडमा कहाँ गएर बसे?
३. ख का लागि मुरलीधर र दुलहाको भेट सुन्नुहोस्। प्रश्नमा ‘छोरा’ भनिएको दुलहा मुरलीधरका भतिजा हुन्, जसलाई उनी आफ्नै छोराझैँ मान्छन्। आशिष प्रायः ‘…होस्’, ‘…होऊ’, ‘…रहनू’ जस्ता शब्दमा टुङ्गिन्छ; उनले भनेका शब्द जस्ताको तस्तै टिप्नुहोस्।
४. ग का लागि ‘मुद्दा’ शब्द आउने ठाउँ पर्खनुहोस्; त्यसको ठिक अगाडि आउने शब्द नै उत्तर हो।
५. घ का लागि बिहेको विधि चलिरहेका बेला मुरलीधरले दुलहालाई के गर्दै थिए, सुन्नुहोस्। ‘बखत बखतमा’ भनेको बेला बेलामा, विधिको हरेक मौकामा हो।

२.

मुरलीधर किन विवाहमा गएका होलान्, कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।

छलफल कसरी गर्ने

१. पहिले सुनाइबाट तथ्य टिप्नुहोस्: मुरलीधर र श्रीधरको सम्बन्ध के हो? उनीहरूबिच के विवाद थियो? मुरलीधरलाई बिहेमा बोलाइएको थियो कि थिएन? उनी त्यहाँ कसरी बसे र के गरे?
२. अनि कारण खोज्नुहोस्: रिस र मुद्दाभन्दा परिवार र कुलको मर्यादा ठुलो ठाने कि? भतिजाको बिहे परिवारको जेठो सदस्यका रूपमा आफ्नो कर्तव्य ठाने कि? भाइसँगको सम्बन्ध सुधार्न चाहे कि?
३. हरेक समूहले आफ्नो धारणा एक दुई वाक्यमा भनोस्, र सुनाइ पाठको कुन घटनाले त्यो देखाउँछ भनेर प्रमाण पनि भनोस्।
४. अन्त्यमा निष्कर्ष निकाल्नुहोस्: व्यक्तिगत झगडा हुँदा पनि सामाजिक र पारिवारिक कर्तव्य पूरा गर्नु किन ठुलो कुरा हो?

व्याकरण: वाक्य संश्लेषण र विश्लेषण

अभ्यास: व्याकरण

१.

तालिकामा दिइएका विश्लेषित र संश्लेषित वाक्य पढ्नुहोस् (सरकारले शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र शान्ति सुरक्षामा प्राथमिकता दिएको), र दुवैबिचको फरक बताउनुहोस्।

उत्तर

विश्लेषित भागमा चारओटा छुट्टाछुट्टै सरल वाक्य छन्: सरकारले शिक्षामा, स्वास्थ्यमा, रोजगारीमा र शान्ति सुरक्षामा प्राथमिकता दिएको छ। चारैमा कर्ता ‘सरकारले’, कर्म ‘प्राथमिकता’ र क्रियापद ‘दिएको छ’ दोहोरिएका छन्; फरक एउटा मात्र शब्द छ।

संश्लेषित वाक्यमा दोहोरिएका भाग एक पटक मात्र राखिएका छन्, र फरक शब्द (शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र शान्ति सुरक्षा) अल्पविराम र ‘र’ ले जोडेर ‘मा’ विभक्ति अन्तिम शब्दमा एक पटक मात्र लगाइएको छ। अर्थ उही रह्यो, तर चार वाक्यका सट्टा एउटै छरितो वाक्य बन्यो।

२.

पाठको पहिलो अनुच्छेदमा प्रयोग भएका कुनै दुई संश्लेषित वाक्य पहिचान गरी सरल वाक्यमा विश्लेषण गर्नुहोस्।

उत्तर

पहिलो संश्लेषित वाक्य: त्यस केन्द्रबाट नेपाली भाषा पाठ्यक्रममा समयानुकूल परिमार्जन गरी सोहीअनुरूप नयाँ पाठ्यपुस्तक विकास गर्ने कार्य भएको छ।

  • त्यस केन्द्रबाट नेपाली भाषा पाठ्यक्रममा समयानुकूल परिमार्जन गरिएको छ।
  • त्यस केन्द्रबाट सोहीअनुरूप नयाँ पाठ्यपुस्तक विकास गरिएको छ।

दोस्रो संश्लेषित वाक्य: परिवर्तित पाठ्यक्रममा बहुबौद्धिकता, समालोचनात्मक सोच, सहकार्यात्मक सिकाइ जस्ता क्रियाकलापमार्फत सिकाइ सहजीकरण गर्नुपर्ने उल्लेख छ।

  • पाठ्यक्रम परिवर्तित भएको छ।
  • पाठ्यक्रममा बहुबौद्धिकताका क्रियाकलापमार्फत सिकाइ सहजीकरण गर्नुपर्ने उल्लेख छ।
  • पाठ्यक्रममा समालोचनात्मक सोचका क्रियाकलापमार्फत सिकाइ सहजीकरण गर्नुपर्ने उल्लेख छ।
  • पाठ्यक्रममा सहकार्यात्मक सिकाइका क्रियाकलापमार्फत सिकाइ सहजीकरण गर्नुपर्ने उल्लेख छ।

पहिलो अनुच्छेदको सुरुको वाक्य पनि लिन सकिन्छ: यस तालिम केन्द्रले तालिमको आयोजना गर्न लागेको छ। तालिम माध्यमिक शिक्षा (कक्षा ९–१०) का नेपाली भाषा विषयका शिक्षकका लागि हो। तालिम शिक्षण विधिसम्बन्धी हो। तालिम शिक्षण प्रविधिसम्बन्धी पनि हो। विश्लेषण गर्दा असमापिका क्रिया (गरी), विशेषण (परिवर्तित) र अल्पविरामले जोडिएका शब्द आफ्नै वाक्यमा निकालिएका छन्।

३.

दिइएका वाक्यलाई एउटै वाक्यमा संश्लेषण गर्नुहोस्:

  • क.सञ्जय गुरुङ लमजुङका बासिन्दा हुन्। उनकै सक्रियतामा लमजुङ साहित्य प्रतिष्ठान खोलिएको छ। प्रतिष्ठानले प्रत्येक शनिवार साहित्यिक कार्यक्रम आयोजना गर्छ। साहित्यकार उक्त कार्यक्रममा सहभागी हुन्छन्।
  • ख.सिन्धुली जिल्ला बागमती प्रदेशमा पर्छ। यहाँका किसान जुनार खेती गर्छन्। उनीहरू जुनार बिक्री गर्छन्। उनीहरूले प्रशस्त आर्थिक लाभ लिन्छन्।
उत्तर
  • क.लमजुङका बासिन्दा सञ्जय गुरुङकै सक्रियतामा खोलिएको लमजुङ साहित्य प्रतिष्ठानले प्रत्येक शनिवार आयोजना गर्ने साहित्यिक कार्यक्रममा साहित्यकार सहभागी हुन्छन्।
  • ख.बागमती प्रदेशमा पर्ने सिन्धुली जिल्लाका किसान जुनार खेती गरी बिक्री गरेर प्रशस्त आर्थिक लाभ लिन्छन्।

दुवैमा समापिका क्रिया एउटै छ (हुन्छन्, लिन्छन्)। ‘बासिन्दा हुन्’ र ‘पर्छ’ विशेषण (लमजुङका बासिन्दा, बागमती प्रदेशमा पर्ने) बने, ‘खोलिएको छ’ र ‘आयोजना गर्छ’ कृदन्त विशेषण (खोलिएको, आयोजना गर्ने) बने, ‘खेती गर्छन्’ र ‘बिक्री गर्छन्’ असमापिका (गरी, गरेर) बने। संयुक्त वाक्यमा जोड्दा पनि संश्लेषण हुन्छ: सिन्धुली जिल्ला बागमती प्रदेशमा पर्छ र यहाँका किसान जुनार खेती गरी बिक्री गरेर प्रशस्त आर्थिक लाभ लिन्छन्।

४.

दिइएका वाक्यलाई सरल वाक्यमा विश्लेषण गर्नुहोस्:

  • क.शिक्षण पेसामा समर्पित शिक्षक कर्मशील हुनाले प्राज्ञिक व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित छन्।
  • ख.जब विद्यार्थी परिश्रम गर्छन् तब उनीहरू सफल हुन्छन् अनि उनीहरूको भविष्य उज्ज्वल बन्छ।
  • ग.मानिस सामाजिक प्राणी भएकाले ऊ समाजमा बस्छ र एकअर्काको दुखसुखमा साथ दिन्छ।
उत्तर
  • क.शिक्षक शिक्षण पेसामा समर्पित छन्। शिक्षक कर्मशील छन्। शिक्षक प्राज्ञिक व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित छन्।
  • ख.विद्यार्थी परिश्रम गर्छन्। उनीहरू सफल हुन्छन्। उनीहरूको भविष्य उज्ज्वल बन्छ।
  • ग.मानिस सामाजिक प्राणी हो। मानिस समाजमा बस्छ। मानिसहरू एकअर्काको दुखसुखमा साथ दिन्छन्।

क मा विशेषण ‘समर्पित’ र कारण जनाउने ‘हुनाले’ ले छुट्टै वाक्य पाए। ख मा ‘जब–तब’ र ‘अनि’ हटे, तीन समापिका क्रिया आफ्नै वाक्यमा बसे। ग मा ‘भएकाले’ र ‘र’ हटे। ‘एकअर्का’ ले एकभन्दा बढी मानिस जनाउने भएकाले अन्तिम वाक्यमा बहुवचन ‘मानिसहरू … दिन्छन्’ बढी मिल्छ।

वर्णविन्यास: क्ष र छ्य

अभ्यास: वर्णविन्यास

५.

दिइएको अनुच्छेद पढी ‘क्ष’ र ‘छ्य’ बाट बनेका शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्:

सक्षम क्षत्री ओछ्यानमा सुतिरहेको थियो। आमाले छ्यासछ्यास गर्दै चामल केलाएको आवाजले ऊ बिउँझियो। छ्या! यो छोराले त दिक्क गरायो भन्दै आमा कराउनुभयो। बिहान ढिलोसम्म सुतेकामा आमासँग क्षमा माग्दै आफ्नो कमजोर पक्ष स्विकार्‍यो। त्यसपछि शिक्षकले कक्षामा दिएको गृहकार्य राम्रो अक्षर पारेर लेख्न थाल्यो।

उत्तर
‘क्ष’ भएका शब्द ‘छ्य’ भएका शब्द
सक्षम, क्षत्री, क्षमा, पक्ष, शिक्षकले, कक्षामा, अक्षर ओछ्यानमा, छ्यासछ्यास, छ्या

‘शिक्षक’ र ‘कक्षा’ सजिलै छुट्न सक्छन्; यिनमा पनि ‘क्ष’ छ। ‘छ्या’ घिन वा दिक्क लाग्दा बोलिने शब्द हो, र ‘छ्यासछ्यास’ चामल केलाउँदाको आवाज जनाउने अनुकरणात्मक शब्द।

६.

दिइएका शब्द शुद्ध पारेर लेख्नुहोस्: सछ्यम, छ्यण, क्ष्युँ, पक्ष्याउनु, दछ्य, रछ्या

उत्तर
अशुद्ध शुद्ध किन
सछ्यम सक्षम तत्सम शब्द (स + क्षम): ‘क्ष’
छ्यण क्षण तत्सम शब्द: ‘क्ष’
क्ष्युँ छिउँ नेपालीकै शब्द; शब्दकोशअनुसार ‘छिउँ’ (‘छ्युँ’ पनि होइन)
पक्ष्याउनु पछ्याउनु ‘पछि’ बाट बनेको नेपाली शब्द: ‘छ्य’
दछ्य दक्ष तत्सम शब्द: ‘क्ष’
रछ्या रक्षा तत्सम शब्द: ‘क्ष’

सिर्जना र परियोजना कार्य

सामुदायिक संस्थालाई निवेदन

सिर्जना १.

तपाईँको टोलमा रहेको खानेपानी समस्या समाधानका लागि स्थानीय खानेपानी उपभोक्ता समितिका अध्यक्षलाई निवेदन लेख्नुहोस्।

नमुना निवेदन
मिति २०८३।०८।०५

श्री अध्यक्षज्यू,
देउराली खानेपानी उपभोक्ता समिति,
भीमदत्त नगरपालिका १८, कञ्चनपुर।

विषय: खानेपानीको नियमित आपूर्ति मिलाइदिने सम्बन्धमा।

महोदय,

उपर्युक्त सम्बन्धमा हाम्रो पिपलचौर टोलका करिब चालिस घरमा पिउने पानी पुर्‍याउने मूल पाइप गत असोजको भारी वर्षाले बगाएपछि एक महिनादेखि धारामा पानी आएको छैन। टोलका बासिन्दा आधा घन्टा टाढाको खोलाबाट पानी बोक्न बाध्य छन्। खोलाको पानी धमिलो भएकाले केही बालबालिकालाई पखाला लागिसकेको छ, र पानी ल्याउन बिहान लाग्ने समयले विद्यार्थी विद्यालय ढिलो पुगिरहेका छन्।

यस समस्याबारे टोल सुधार समितिले बैठक गरी टोलबासी आफैँले श्रमदान गर्ने निर्णय गरिसकेको छ। पाइप र अरू आवश्यक सामग्री भने समितिबाट उपलब्ध हुनुपर्ने देखिन्छ।

अतः बगेको पाइप चाँडै मर्मत गरी पिपलचौर टोलमा खानेपानीको नियमित आपूर्ति मिलाइदिनुहुन विनम्र अनुरोध गर्छौँ।

निवेदक
पिपलचौर टोलबासीका तर्फबाट
…………………
सलिना बोहरा
कक्षा ९, जनज्योति माध्यमिक विद्यालय
कसरी बनाइयो?

निवेदन एक जनाले टोलका तर्फबाट लेखेकाले क्रियापद बहुवचन (अनुरोध गर्छौँ) र निवेदकमा ‘टोलबासीका तर्फबाट’ लेखिएको छ। समस्याको तथ्य (कति घर, कहिलेदेखि, किन), त्यसको असर (पखाला, ढिलो विद्यालय), टोलले आफैँ गर्न लागेको प्रयास (श्रमदान) र माग (पाइप मर्मत, नियमित आपूर्ति) क्रमैसँग आएका छन्। निवेदक भएकाले भाषा विनम्र छ: ‘विनम्र अनुरोध गर्छौँ’। यही कुरा कुनै कार्यालयले समितिलाई लेखेको भए ‘…मिलाइदिनुहुन अनुरोध छ’ हुन्थ्यो।