परीक्षा अभ्यास

‘कोसिस’ र ‘एकान्त’ कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्। ‘कोसिस’ कथाकै ‘चेष्टा’ को अर्थ हो, र ‘एकान्त’ कथाको ‘एकान्त स्वप्न’ मा आएको छ।

• झसङ्ग हुनु (एक्कासि तर्सिनु): ढोकामा कसैले जोडले ढक्ढक्याउँदा पढिरहेकी जमुना झसङ्ग भइन्।
• रङ उड्नु (डर वा लाजले अनुहार फिका हुनु): परीक्षामा चिट लुकाएको समातिँदा नबिनको अनुहारको रङ उड्यो।
• खिन्न हुनु (उदास हुनु): बिरामी परेर विद्यालयको भ्रमणमा जान नपाउँदा सुजाता खिन्न भइन्।
• कण्ठ भरिनु (भावले घाँटी अवरुद्ध भएझैँ हुनु): छ वर्षपछि विदेशबाट फर्केका छोरालाई देख्दा हजुरआमाको कण्ठ भरियो।
• गला रुद्ध हुनु (भावले बोली अड्किनु): विदाइ कार्यक्रममा मन्तव्य दिँदा सरको गला रुद्ध भयो र उहाँ केही बेर बोल्नै सक्नुभएन।

बिहान झ्यालबाट घाम टलक्क टल्किँदा मेरो निद्रा खुल्यो। बाहिर खोलो कलकल बगिरहेको थियो। भाइ अझै सिरकभित्र लुसुक्क लुकेर सुतिरहेको थियो। मैले उठेर पानी तताउन चुलोमा आगो बालेँ; दाउरा चटचट पड्किन थाले। केही बेरमा भाइ पनि आँखा मिच्दै टुलुटुलु हेर्दै भान्सामा आइपुग्यो।

(अनुकरणात्मक शब्द: टलक्क, कलकल, लुसुक्क, चटचट, टुलुटुलु)

• क.कथाको प्रारम्भ कुनै घटनाबाट होइन, दार्जिलिङको तुङसुङ बस्तीमा रहेको काठको एकतले, रातो छानो र हरिया भित्ता भएको सानो सुग्घर घरको वर्णनबाट भएको छ।
• ख.यस अनुच्छेदको मुख्य घटना कृष्णबहादुरले छोराको प्रश्नमा ‘धेरै जर्मनलाई मारेर म कप्तान भएँ’ भन्नु र त्यसपछि आफ्नो भुल थाहा पाएर झसङ्ग हुनु हो।
• ग.कथामा पार्वती, कृष्णबहादुर र नरेश गरी तीन पात्र छन्।
• घ.कथाको अन्त्यतिर नरेशले बन्दुक फालिदिन्छ र जर्मनहरूलाई मार्ने होइन, साथी बनाउने र उनीहरूजस्तै रोगी निको पार्ने औषधी बनाउने सपना देख्छ: बदलाको भाव छाडेर ऊ सेवा र मित्रतातिर लाग्छ।

• क.संसारमा कतै शान्ति थिएन: कोरियाको युद्ध, तिब्बतमाथिको आक्रमण, नेपालको जनक्रान्ति र रुस र अमेरिकाको मतभेदका खबर आइरहेका थिए। यस्तो अशान्त वातावरणमा छोरो कसरी हुर्केला भन्ने आमा र पत्नीको जिम्मेवारीको चिन्ता (दाम्पत्यभार) ले पार्वतीको हृदय भारी थियो।
• ख.युद्धका घटना देख्दा र सुन्दा बालबालिकाले हिंसालाई सामान्य र वीरताको काम ठान्न थाल्छन्। उनीहरू युद्धकै खेल खेल्छन्, कप्तान र कर्णेलको अभिनय गर्छन्, र कसैलाई शत्रु मानेर बदला लिने सोच बोक्न सक्छन्। डर, रिस र घृणाले कोमल मनमा गहिरो छाप छोड्छ।
• ग.नरेशका आमाबुबाले छोरालाई युद्धका खेल, युद्धका कुरा र अशान्त वातावरणको सम्पर्कबाट अलग राख्न खोजेका थिए।
• घ.पार्वतीले पतिसँग यस विषयमा छलफल गरिन्, सुत्ने कोठामा बुद्धवाणी र गान्धीवाणीजस्ता शान्तिका सन्देश नेपालीमा लेखेर टाँगिन्, छोरालाई युद्धको सम्पर्कबाट टाढा राखिन्, र पछि उसको प्रश्नको सन्तुलित उत्तर दिँदै ‘दुष्ट’ को सही अर्थ बुझाइन्।

• क.पार्वतीले आफैँसँग (मनमनै) गरेको चिन्ता हो; यही कुरा उनी पति कृष्णबहादुरसँग पनि गर्थिन्।
• ख.नरेशले बुबा कृष्णबहादुरसँग भनेको।
• ग.पार्वतीले छोरा नरेशसँग भनेको।
• घ.पार्वतीले छोरा नरेशसँग भनेको।

क. प्रश्न: कथामा वर्णन गरिएको घर कहाँ छ?
उत्तर: दार्जिलिङको तुङसुङ बस्तीमा।
ख. प्रश्न: घरको छानो र भित्ता कस्ता छन्?
उत्तर: छानो रातो र भित्ता हरियो रङले पोतिएका छन्।
ग. प्रश्न: सङ्घारका दुवैतिर के छ?
उत्तर: रातो माटाले लिपिएका गमलामा चमेलीका बोट छन्।
घ. प्रश्न: तुङसुङ बस्तीतिर जाने मानिस किन त्यस घरतर्फ आकर्षित हुन्छन्?
उत्तर: घर सानो भए पनि चिटिक्क, सफा र सुग्घर छ; आँगनका दुवैतिर फूलबारी र झ्यालमा हरिया पर्दा भएकाले हेर्दै राम्रो देखिन्छ।

छलफलमा एउटा प्रश्न ‘किन’ वाला राख्नुहोस्: अनुच्छेदमा सिधै नलेखिएको उत्तर खोज्दा बोध गहिरो हुन्छ।

क. पार्वती शिक्षित र गुणवती छिन्; उनी दैनिक अखबार पढेर संसारका घटना बुझ्छिन्। उनी योग्य गृहिणी हुन् र छोराको पालनपोषणमा विशेष ध्यान दिन्छिन्। छोरालाई श्रेष्ठ व्यक्ति र शान्तिवीर बनाउने दूरदर्शी सपना देख्छिन्। छोराले बन्दुक देखाउँदा रिसाउनुको सट्टा धैर्यसाथ उसको ध्यान मोड्छिन्, र ‘सबै जर्मन खराब हुँदैनन्’ भनेर सन्तुलित सोच सिकाउँछिन्। उनी भावुक र मायालु छिन्: छोराको चिन्ताले रातभर छटपटाउँछिन् र उसको परिवर्तनमा खुसीले रुन्छिन्।

ख. कथाको स्थान दार्जिलिङको तुङसुङ बस्ती हो: त्यहाँ रातो छानो, हरिया भित्ता, फूलबारी र चमेलीका गमला भएको काठको सानो एकतले घर छ। अधिकांश घटना घरभित्र, कोठा र सुत्ने कोठामा घट्छन्; सुत्ने कोठाका भित्तामा शान्तिका सन्देश टाँगिएका छन्। समय दोस्रो महायुद्धपछिको हो, जब संसारमा कोरियाको युद्ध, तिब्बतमाथिको आक्रमण, नेपालको जनक्रान्ति र रुस र अमेरिकाको मतभेदका खबर आइरहेका थिए। घरको शान्त परिवेश र संसारको अशान्त परिवेशबिचको भिन्नता कथाको मुख्य आधार हो।

ग. बालबालिकाको सोच र भविष्य घरको वातावरण र अभिभावकको व्यवहारले बनाउँछ, त्यसैले ठुलाले बालकका अगाडि बोल्दा र व्यवहार गर्दा होसियार हुनुपर्छ। घृणा कुनै देश वा जातिप्रति होइन, अरूलाई दुःख दिने खराब व्यवहारप्रति हुनुपर्छ। बालकको गल्ती रिसले होइन, धैर्य र मायाले बुझाएर सच्याउनुपर्छ। युद्ध र बदलाभन्दा शान्ति, मित्रता र सेवा श्रेष्ठ हुन्।

क.
(१) सहकार्य सिकाइ भनेको विद्यार्थीले साना समूहमा मिलेर क्रियाकलाप गर्दै, एकअर्कालाई सहयोग गर्दै सिक्ने शिक्षण सिकाइ विधि हो।
(२) सिकारुले आफूले प्राप्त गरेका सूचना, ज्ञान र अनुभव एकआपसमा आदानप्रदान गरेर सिक्छन्; यसका लागि उनीहरू सहयोगपूर्ण वातावरण बनाउँछन्, र यस्तो आदानप्रदानबाट आफ्नो ज्ञान र अनुभवलाई परिमार्जन र परिष्कृत गर्छन्।
(३) यस विधिमा शिक्षक सहयोगी मित्र र सिकारुका मार्गदर्शकको भूमिकामा रहन्छन्।
(४) यसमा एक्लाएक्लै पढ्नुको सट्टा मिलीजुली काम गरिन्छ र सूचना र अनुभव साथीसँग बाँडिन्छन्; विद्यार्थीले सिक्ने तरिका आफैँ रोज्न पाउँछन्, सिकाइ विद्यार्थीकेन्द्रित हुन्छ, र मूल्याङ्कन व्यक्तिको मात्र होइन, समूहको समग्र उपलब्धिको हुन्छ। त्यसैले यो विधि प्रभावकारी मानिन्छ।

ख.
(१) अन्तरक्रिया: वडा कार्यालयमा सडक सफाइबारे वडाध्यक्ष र टोलबासीबिच अन्तरक्रिया भयो। सिकारु: सिलाइ तालिममा आएका सिकारुले पहिलो दिन नै आफ्नो झोला सिलाए।
(२) कर्मवाच्य: जहाँ कुनै पनि विषयवस्तुको सम्बन्धमा आफूले प्राप्त गरेका सूचना तथा ज्ञान एकआपसमा आदानप्रदान गरिन्छन्।
यहाँ ‘सूचना तथा ज्ञान’ कर्म हो, र ‘आदानप्रदान गर्नु’ क्रिया। कर्मवाच्य बनाउँदा कर्मको ‘लाई’ हट्छ (सूचना तथा ज्ञानलाई → सूचना तथा ज्ञान), ‘गर्’ मा ‘-इ’ लागेर ‘गरि-’ हुन्छ, र कर्म दुईओटा भएकाले क्रियापद बहुवचन ‘गरिन्छन्’ हुन्छ। कर्ता (सिकारु) नलेखिएकाले यो कर्ता नखुलेको कर्मवाच्य हो; कर्ता राख्दा ‘सिकारुबाट’ लेखिन्छ। ‘आदानप्रदान’ लाई नै कर्म मानेर ‘सूचना तथा ज्ञानको एकआपसमा आदानप्रदान गरिन्छ।’ लेख्नु पनि शुद्ध हो।
(३) कृत् प्रत्यय: सिकारु (सिक् + आरु), सिकाइ (सिक् + आइ)। तद्धित प्रत्यय: आपसी (आपस + ई), सहयोगी (सहयोग + ई)।
(४) ‘र’ का फरक रूप: प्रणाली (प् पछि पदेन र), निर्माण (रेफ), सिकारु (पूरा र)। अनुच्छेदमा अरू उदाहरण पनि छन्: प्राप्त, प्रक्रिया, प्रयत्न (पदेन); मार्गदर्शक, सहकार्य (रेफ); परिष्कृत, वातावरण (पूरा र)।

सही क्रम: ग, च, क, छ, ज, ङ, घ, ख
१. तुङसुङ बस्तीतिर जाने मानिस घरतर्फ आकर्षित हुनु (ग)
२. पाँच वर्षको एउटा छोरो हुनु (च)
३. सबै केटाकेटीले युद्धको खेल खेल्नु (क)
४. नरेशलाई शान्तिवीर बनाउन चाहनु (छ)
५. नरेश एउटा लामो काठ बोकेर अजिब चालले कोठामा प्रवेश गर्नु (ज)
६. पार्वतीले पतितिर जिज्ञासु दृष्टिले हेर्नु (ङ)
७. कृष्णबहादुर पनि आफ्नो बेसुद्धीमा खिन्न हुनु (घ)
८. पार्वतीले छोराको भविष्य निर्माण गर्नु (ख)

सन्दर्भ: प्रस्तुत पङ्क्ति देवकुमारी थापाको ‘भविष्य निर्माण’ कथाबाट लिइएको हो। बुबालाई जर्मनहरूले गोली हानेको सुनेपछि नरेशले राति आमालाई ‘दुष्टहरू को हुन्?’ भनी सोध्दा पार्वतीले यो उत्तर दिएकी हुन्।

अर्थ: अरूलाई दुःख दिने, आफ्नो मात्र स्वार्थ हेर्ने र ठुलाबडाको सल्लाह नमान्ने मानिस नै दुष्ट हो।

विश्लेषण: पार्वतीले दुष्टलाई कुनै देश, जाति वा धर्मसँग जोडिनन्; व्यवहारसँग जोडिन्। ‘जर्मनहरू खराब हुन्छन्’ भन्ने सोचले नरेशको मनमा पूरै जातिप्रति घृणा र बदलाको भाव जन्माउँथ्यो। तर खराबी मानिसको जात वा देशमा होइन, उसको काममा हुन्छ भन्ने बुझेपछि नरेशले आफैँलाई जाँच्यो: ‘म खराब छु कि राम्रो?’ यहाँ दिइएका तीन लक्षण, अरूलाई दुःख दिनु, स्वार्थी हुनु र अर्ती नमान्नु, हरेक समाजमा खराब मानिन्छन्; त्यसैले यो परिभाषा सानो बालकले पनि बुझ्न सक्ने र जीवनभर काम लाग्ने छ।

निष्कर्ष: नरेशको परिवर्तन यही वाक्यबाट सुरु हुन्छ: यसैले उसको मनबाट प्रतिहिंसा हटाएर उसलाई असल मानिस बन्ने बाटो देखायो।

क. बालबालिका घरमा जे देख्छन् र सुन्छन्, त्यसैलाई सही ठानेर सिक्छन्। कथामा नरेशले बुबाबाट ‘धेरै जर्मन मारेर कप्तान भएँ’ भन्ने एउटा वाक्य सुन्यो, र केही मिनेटमै काठको बन्दुक बोकेर ‘जर्मनहरूलाई मार्छु’ भन्न थाल्यो। यसले देखाउँछ: घरका ठुलाको एउटा असावधान कुराले पनि बालकको सोचमा हिंसा पसाउन सक्छ। अर्कातिर, आमाले धैर्यपूर्वक ‘सबै जर्मन खराब हुँदैनन्’, ‘दुःख दिने नै दुष्ट हो’ भनी बुझाउँदा उही बालकले बन्दुक फालेर औषधी बनाउने सपना देख्यो। घरको मायालु, शान्त र सन्तुलित वातावरणले बालबालिकालाई सहयोगी, सहिष्णु र असल बनाउँछ; झगडा, हिंसा र घृणाको वातावरणले रिसाहा र बदला लिने स्वभाव जन्माउँछ। त्यसैले घरलाई बालबालिकाको पहिलो पाठशाला भनिन्छ।

ख. नरेशको सोच नबदलिएको भए पार्वती र कृष्णबहादुरले अझ धेरै उपाय अपनाउँथे होलान्। कृष्णबहादुर आफैँले छोरासँग बसेर युद्धमा मानिस मार्नु वीरता होइन, बाध्यता र दुःखको कुरा थियो भनी आफ्नो पछुतो सुनाउँथे होलान्। आमाले जर्मनीका डाक्टर, वैज्ञानिक र इन्जिनियरका कथा सुनाउँथिन् होलान्, र शान्ति र मित्रताका चित्र र किताब देखाउँथिन् होलान्। बन्दुकका खेलको सट्टा पुतली, फूलबारी र अरूलाई सहयोग गर्ने खेलतिर उसको रुचि मोड्थे होलान्। तर यो कथाले देखाउँछ: रिस र सजायभन्दा धैर्य, माया र सही उदाहरण बालकको मन बदल्न बढी प्रभावकारी हुन्छन्। त्यसैले उनीहरूले हप्काएर होइन, बारम्बार बुझाएर र आफ्नै व्यवहार सुधारेर उसको सोच बदल्थे होलान्।

यसरी कथामा नरेशको मन जिज्ञासाबाट बदलाको रहरतिर, त्यहाँबाट अलमल र आत्मसमीक्षा हुँदै सेवा र मित्रताको सङ्कल्पतिर पुगेको देखाइएको छ।

अन्तरक्रिया भनेको कुनै विषयमा दुई वा बढी पक्ष बसेर विचार साटासाट गर्ने औपचारिक छलफल हो। कक्षामा यसरी गर्न सकिन्छ:
१. एक जना सञ्चालक छान्नुहोस्; बाँकी साथी विद्यार्थी, खेलकुद शिक्षक, प्रधानाध्यापक र अभिभावकको भूमिकामा बस्नुहोस्।
२. सञ्चालकले विषय र उद्देश्य राख्छन्, अनि पालैपालो बोल्ने समय दिन्छन्।
३. हरेकले एउटा सुझाव वा प्रश्न राख्छन्; अरूको कुरा काट्नु हुँदैन, असहमति विनम्र भाषामा राख्नुपर्छ।
४. अन्त्यमा सञ्चालकले मुख्य निर्णय टिप्छन्।

नमुना अंश:

सञ्चालक (मुना): आजको अन्तरक्रिया माघमा हुने विद्यालयस्तरीय खेलकुद प्रतियोगिताबारे हो। पहिले कुन कुन खेल राख्ने, त्यसबारे विचार राख्नुहोस्।

विद्यार्थी (तेन्जिङ): फुटबल र भलिबलसँगै छात्राका लागि पनि उत्तिकै खेल हुनुपर्छ। दौड, लामो उफ्राइ र चेस पनि राख्दा सबैले भाग लिन पाउँछन्।

खेलकुद शिक्षक: चौर सानो भएकाले फुटबलका खेल बिहान र भलिबल दिउँसो राख्न सकिन्छ। हरेक कक्षाबाट दुई जना स्वयंसेवक चाहिन्छ।

अभिभावक: खेल हेर्न आउने अभिभावकका लागि पिउने पानी र छहारीको व्यवस्था गर्नुपर्छ; घाइते भए प्राथमिक उपचारको सामान तयार राख्नुपर्छ।

प्रधानाध्यापक: पुरस्कारका लागि विद्यालयले बजेट छुट्याउँछ; तर खेलको उद्देश्य जित्नु मात्र होइन, मिलेर खेल्न सिक्नु हो।

सञ्चालक: निर्णय: प्रतियोगिता माघ दोस्रो साता तीन दिन हुने छ; खेलको सूची र तालिका खेलकुद शिक्षकले बनाउनुहुने छ, र प्राथमिक उपचार र पानीको जिम्मा कक्षा ९ ले लिने छ।

दार्जिलिङको तुङसुङ बस्तीको एउटा सानो सुन्दर घरमा शिक्षित र भावुक पार्वती, दोस्रो महायुद्धबाट फर्केका कप्तान कृष्णबहादुर र उनीहरूको पाँच वर्षको छोरो नरेश बस्छन्। संसारमा युद्ध र अशान्ति भएकाले पार्वतीलाई छोरा कसरी हुर्केला भन्ने चिन्ता छ; त्यसैले आमाबुबा उसलाई युद्धका कुराबाट टाढा राखी शान्तिवीर बनाउन चाहन्छन्। एक आइतवार बुबाको पाखुराको दाग देखेर नरेशले प्रश्न गर्दा बुबाले अनजानमा ‘धेरै जर्मन मारेर म कप्तान भएँ’ भनिदिन्छन्, र नरेश काठको बन्दुक बोकेर जर्मनहरूलाई मार्ने कुरा गर्न थाल्छ। पार्वतीले धैर्यसाथ छोरालाई सबै जर्मन खराब हुँदैनन्, अरूलाई दुःख दिने नै दुष्ट हो भनी बुझाउँछिन्। अन्त्यमा नरेशले बन्दुक फालेर जर्मनहरूलाई साथी बनाउने र रोगी निको पार्ने औषधी बनाउने इच्छा सुनाउँछ, र पार्वती खुसीले रुँदै छोराको भविष्य बनेको अनुभव गर्छिन्।

• मानवीय पात्र (मानिस) का संवेग शब्द, संवाद, अनुहारको भाव र मनभित्रका विचारबाट देखाइन्छन्। यस कथामा कृष्णबहादुरको डर ‘रङ उडेको’ ले, पार्वतीको खुसी ‘हर्षाश्रु’ र ‘गला रुद्ध’ ले, नरेशको चिन्ता ‘म खराब छु कि राम्रो?’ भन्ने प्रश्नले देखिन्छ। मानिसले आफ्नो संवेग लुकाउन पनि सक्छ: पार्वती ‘मनमनै हाँसिन्’।
• मानवेतर पात्र (पशुपन्छी, रुख, नदी, वस्तु) का संवेग प्रायः तिनका काम, आवाज र चालबाट देखाइन्छन्: डराएको कुकुर पुच्छर लुकाएर भाग्छ, खुसी चरा चिरबिर गर्छ। लोककथा र बालकथामा भने लेखकले तिनलाई मानिसजस्तै बोल्ने र सोच्ने बनाएर पनि संवेग देखाउँछन्।
• मानिसको संवेग प्रायः कारण र परिणामसहित जटिल हुन्छ (पछुतो, लाज, द्विविधा), मानवेतर पात्रको संवेग प्रायः सिधा र तत्कालको हुन्छ (डर, भोक, खुसी)।
• छलफलमा आफूले पढेका कुनै एउटा मानवेतर पात्र भएको कथा वा कविता (जस्तै सुनाइ पाठ १६ का काग र भँगेरा) सम्झेर उदाहरण दिनुहोस्।

सोधपुछ गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा:

• सकेसम्म प्रहरी, ट्राफिक, पसलको साहु, सोधपुछ कक्ष वा नजिकको कार्यालयजस्ता भरपर्दो व्यक्ति र ठाउँमा सोध्ने।
• ‘नमस्ते’, ‘कृपया’, ‘एक छिन’ जस्ता विनम्र शब्दबाट सुरु गर्ने र अन्त्यमा धन्यवाद दिने।
• जान खोजेको ठाउँको नाम प्रस्ट भन्ने, र उत्तर सुनेपछि फेरि दोहोर्‍याएर पक्का गर्ने।
• आफ्नो व्यक्तिगत जानकारी र पैसाबारे अपरिचितलाई नभन्ने।

नमुना संवाद:
म: नमस्ते दाइ, एक छिन सोधौँ है? भक्तपुरको न्यातपोल मन्दिर जान कुन बाटो जानुपर्छ?
पसले: नमस्ते। यही बाटो सिधा गएर दोस्रो चोकमा दायाँ मोडिनुहोस्; पाँच मिनेटजति हिँडेपछि टौमढी टोल आउँछ, त्यहीँ छ।
म: सिधा गएर दोस्रो चोकमा दायाँ, अनि टौमढी टोल। हो नि?
पसले: हो, ठिक छ।
म: धेरै धन्यवाद दाइ।

सुनाइ पाठ रामकुमार पाण्डेको ‘कागको काम’ हो: एउटा काग र भँगेराको कुराकानी।

• क.काग छानामा बसेर पलक्क पुलुक्क हेर्दै बुढी आमाको आँप ठुँग्ने दाउमा थियो। बुढी आमाले जति धपाए पनि उसले टेरपुच्छर लाएन।
• ख.काग अग्ला अग्ला रुखमा गुँड बनाउँथ्यो: जे जे भेटिन्छ, सिन्का, छेस्का, सुकेका साना हाँगा र टुक्राटाक्री बटुलेर लैजान्थ्यो, र रुखमै बसेर गुँड बनाउँथ्यो। अहिले ठुला रुख दुर्लभ भएकाले गुँड बनाउने ठाउँ पाउन गाह्रो भएको छ।
• ग.पहिले मानिसले आँगनमा धान सुकाउँथे, तोरी चुट्थे, र भँगेराले खाना पाउँथ्यो; घर बनाउँदा भँगेरा बस्ने प्वाल पनि राख्थे। अहिले त्यस्तो गरिँदैन, भँगेराको वास्ता कसैले गर्दैन, त्यसैले भँगेराले सहरमा बस्न छाडिसकेको छ।
• घ.पहिले मानिस आफू खानुअघि पातमा भात राखेर ‘काग काग’ भन्दै कागलाई बोलाएर खान दिन्थे। अहिले भात दिँदैनन्; खाना नपाएर चोरेर खाँदा ढुङ्गाले हान्छन्। कागले भने अहिले पनि बारी, बगैँचा र आँगनको फोहोर टिपेर सफा गर्छ, सर्प वा बाघ आउँदा कराएर सूचना दिन्छ, र टाढाबाट पाहुना आउँदा घरनजिक कराएर थाहा दिन्छ।

सबै क्रियापदमा धातुपछि ‘-इ’ लागेको छ (पढ् → पढि, हेर् → हेरि, भेट् → भेटि), र तिनीहरू कर्ताअनुसार होइन, कर्मअनुसार फेरिएका छन्। अनुच्छेदका कुनै वाक्यमा कर्ता लेखिएको छैन (म वा हामी बुझिन्छ):

• पढियो: कर्म ‘एउटा कविता’ एकवचन; पढिए: कर्म ‘धेरै कविता’ बहुवचन।
• हेरियो: कर्म ‘टेलिभिजन’ एकवचन।
• भेटिनुभयो: कर्म ‘मामा’ र ‘माइजू’ आदरणीय व्यक्ति, त्यसैले आदरार्थी।
• भेटिए: कर्म ‘भाइ’ मध्यम आदर।
• भेटिइन्: कर्म ‘बहिनी’ स्त्रीलिङ्ग।
• भेटिइस्: कर्म ‘तँ’ मध्यम पुरुष (सामान्य भूत); भेटिएलास्: त्यही ‘तँ’, सम्भावनार्थ।

यसबाट कर्मवाच्यको मुख्य नियम देखिन्छ: क्रियापदले कर्मको वचन, लिङ्ग, पुरुष र आदर लिन्छ।

हरिबाट कथा लेखिन्छ। उसबाट कथा छपाइएको छ। उसबाट साथीभाइलाई कथाको किताब दिइन्छ। धेरैबाट उसको किताब पढिँदै छ। हिराबाट हरिको किताबको समीक्षा गरिन्छ।

ध्यान दिनुपर्ने कुरा: ‘ऊ’ र ‘उसले’ दुवैको कर्मवाच्यमा ‘उसबाट’ हुन्छ। तेस्रो वाक्यमा कर्म ‘किताब’ हो; ‘साथीभाइलाई’ किताब पाउने भएकाले यसको ‘लाई’ रहन्छ, र ‘दि’ धातुमा ‘-इ’ लाग्दा ‘दिइन्छ’ बन्छ। चौथो वाक्यको अपूर्ण वर्तमान अपूर्ण वर्तमानमै रहन्छ, तर कर्म ‘किताब’ एकवचन भएकाले ‘पढ्दै छन्’ को ‘छन्’ ‘छ’ बन्छ।

मैले आँप ल्याएँ। (मैले) परिवारका सदस्यलाई आँप बाँडेँ। (मैले) धन्यवाद पाएँ। (हामीले) मिलेर आँप खायौँ।

पहिलो वाक्यमा कर्ता ‘मद्वारा’ छ, त्यसैले ‘मैले’ भयो। बाँकी वाक्यमा कर्ता लेखिएको छैन; प्रसङ्गअनुसार आँप ल्याउने ‘म’ नै बाँड्ने र धन्यवाद पाउने हुँ। ‘मिलेर खाइयो’ मा धेरै जना मिलेका छन्, त्यसैले ‘हामीले … खायौँ’। अनुच्छेदमा कर्ता एकपल्ट आइसकेपछि अरू वाक्यमा दोहोर्‍याउनु अनिवार्य हुँदैन।

तेस्रो वाक्यको ‘लेखेर’ कृदन्त हो, त्यसैले त्यो बदलिँदैन; वाक्य टुङ्ग्याउने ‘टाँगेका थिए’ मात्र बदलिन्छ, र कर्म ‘सन्देश’ धेरै भएकाले बहुवचन ‘टाँगिएका थिए’ हुन्छ। अन्तिम वाक्यमा ‘नै’ लाई ‘बाट’ पछि राखेर ‘उनीहरूबाटै’ लेखिएको छ।

गत शनिबार कक्षाका साथीसँग गोदावरीमा वनभोज गइयो। बिहानै बस चढियो र बाटोभरि गीत गाइयो। पुगेपछि सबैभन्दा पहिले चौरमा त्रिपाल फिँजाइयो। एउटा समूहबाट तरकारी काटियो, अर्को समूहबाट दाउरा बटुलियो, र सरबाट सबैलाई काम बाँडियो। खाना पाक्दासम्म फुटबल खेलियो; बल पोखरीमा खस्दा सबैबाट निकै हाँसियो। दिउँसो मिठो भात र मासु खाइयो। फर्कनुअघि सबै फोहोर थैलीमा उठाइयो र ठाउँ सफा पारियो।

(‘गइयो’ र ‘हाँसियो’ अकर्मक क्रियाका भाववाच्य रूप हुन्; बाँकी सबै, चढियो (बस), गाइयो (गीत), फिँजाइयो, काटियो, बटुलियो, बाँडियो, खेलियो, खाइयो, उठाइयो र पारियो, कर्म भएका कर्मवाच्य हुन्। वनभोजको वर्णनमा दुवै स्वाभाविक रूपमा मिसिन्छन्।)

‘हँसिलो’ मा ‘इलो’ प्रत्यय धातु ‘हाँस्’ मा लागेको छ (नेपाली बृहत् शब्दकोशले पनि ‘हाँस + इलो’ देखाएको छ), त्यसैले यो कृदन्त हो। ‘इलो’ ले ‘रस + इलो = रसिलो’ जस्ता तद्धितान्त पनि बनाउँछ, त्यसैले प्रत्यय कुन शब्दमा लागेको छ भन्ने हेरेर छुट्याउनुपर्छ। ‘रमाइलो’ लाई पनि ‘रमाउनु’ सँग जोडेर कृदन्त (रमाउ + इलो) भन्न सकिन्छ। ‘हक्की’ (नडराई बोल्ने) को बनोट प्रस्ट नभएकाले यसलाई सूचीमा राखिएको छैन। ‘कविता’, ‘दीप्ति’ र ‘श्रुति’ यहाँ मान्छेका नाम हुन्।

कृदन्त: पोतेको (पोत् + एको), लिपेको (लिप् + एको), जाने (जा + ने), सुत्ने (सुत् + ने), लेखेर (लेख् + एर), बोकेर (बोक् + एर), टाँगेका (टाँग् + एका), उड्दै (उड् + दै), लडाइँ (लड् + आइँ), सुताउने (सुताउ + ने), बनाउने (बनाउ + ने)।

तद्धितान्त: गुणवती (गुण + वती), दैनिक (दिन + इक), दाम्पत्य (दम्पती + य), ज्ञानी (ज्ञान + ई), रोगी (रोग + ई), सिपालु (सिप + आलु), लाडे (लाड + ए)।

‘दैनिक’ र ‘दाम्पत्य’ मा प्रत्यय लाग्दा पहिलो स्वर बढेको छ (दि → दै, द → दा): ‘इक’ र ‘य’ लाग्दा यस्तो प्रायः हुन्छ।

एउटै पदमा एकभन्दा बढी रूप पनि हुन सक्छन्: ‘सूर्यप्रसाद’ मा रेफ र पदेन दुवै, ‘रुद्र’ मा पूरा र र पदेन, ‘राष्ट्रिय’ मा पूरा र र ट वर्गमुनिको र।

अनिलको फुलको डोको

अनिलका घरमा दशओटा कुखुरा थिए। ती कुखुराले पारेका फुल बटुलेर ऊ हरेक हप्ता गाउँको पसलमा बेच्न लैजान्थ्यो। एक बिहान उसले साठीओटा फुल सानो डोकोमा मिलाएर टाउकोमा बोक्यो र पसलतिर लाग्यो।

बाटोमा हिँड्दै गर्दा ऊ कल्पनामा मस्त भयो। “यी फुल बेचेर आएको पैसाले एउटा सानो बारी किन्छु,” उसले सोच्यो। “बारीमा काउली, गोलभेँडा र खुर्सानी प्रशस्त लगाउँछु। तरकारी बेचेर धेरै पैसा कमाउँछु, अनि सहरमा एउटा घडेरी किन्छु।”

उसको कल्पना झन् अघि बढ्यो। “घडेरीमा चारतले ठुलो महल बनाउँछु। तलका कोठा भाडामा लगाउँछु, र भाडाबाट आएको पैसाले सेयर किन्छु। सेयरको भाउ बढ्दै जान्छ, अनि म गाउँकै सबैभन्दा धनी मान्छे हुन्छु। सबैले मलाई ‘साहुजी’ भन्छन्!” यति सोच्दै उसले खुसीले दुवै हात उचाल्यो र छाती फुलाएर लामो फड्को मार्‍यो।

यतिकैमा उसको खुट्टा बाटोको एउटा ढुङ्गामा ठोक्कियो। ऊ लरबरिँदै लड्यो, र टाउकोको डोको भुइँमा खस्यो। पसल पुग्नुअगि नै सबै फुल फुटिसकेका थिए। पहेँलो र सेतो झोलले बाटो लतपतिएको थियो।

अनिल धेरै बेर टोलाएर बस्यो। बारी, घडेरी, महल र सेयर सबै एकै छिनमा हराए। हातमा न पैसा थियो, न फुल। उसले बल्ल बुझ्यो: ठुलो सपना देख्नु नराम्रो होइन, तर हातको काम बिर्सेर हावामा महल बनाउनु मूर्खता हो।

शिक्षा: काममा ध्यान नदिई अनावश्यक कल्पनामा डुब्ने प्रवृत्ति अनुचित हुन्छ।