परीक्षा अभ्यास

दुई देशबिचको सम्बन्ध बढाउन र आपसी सहयोग आदानप्रदान गर्न एक देशले अर्को देशमा औपचारिक रूपमा आफ्नो प्रतिनिधित्व गर्ने गरी स्थापना गरेको संस्थालाई कूटनीतिक नियोग भनिन्छ। राजदूतावास, महावाणिज्य दूतावास, वाणिज्य दूतावास र संयुक्त राष्ट्रसङ्घका लागि स्थायी नियोग यसका उदाहरण हुन्। विदेशमा रहेका नेपालका यस्ता कार्यालय नेपाली नियोग र नेपालमा रहेका अरू देशका कार्यालय विदेशी नियोग हुन्।

• क.त्यस देशमा रहेका आफ्ना नागरिकको सुरक्षा र आवश्यक सहयोग गर्छ।
• ख.विदेशमा काम गर्ने कामदारका समस्या समाधान गर्न गन्तव्य मुलुकका मन्त्रालयसँग समन्वय गर्छ।
• ग.आप्रवासी कामदारको अधिकार संरक्षणका लागि कूटनीतिक पहल गर्छ।
• घ.समझदारीपत्र र श्रम सम्झौताका लागि त्यस देशका अधिकारीसँग छलफल र परामर्श गर्छ।
• ङ.समस्यामा परेका कामदारलाई स्वदेश फिर्ता गराउँछ।
• च.दुई देशबिचको सन्धिसम्झौताको छलफल अघि बढाउँछ।
• छ.राष्ट्र प्रमुख, सरकार प्रमुख र उच्च पदस्थ व्यक्तिको भ्रमणमा समन्वय गर्छ।
• ज.अर्को देशको प्रस्तावमा आफ्नो देशको धारणा सार्वजनिक गर्छ।

• क.विदेशमा रहेका नेपालीको हकहितको सुरक्षा गर्ने।
• ख.विदेशमा समस्यामा परेका, घाइते भएका वा अलपत्र परेका नेपालीको उद्धार गरी नेपाल झिकाउने।
• ग.विदेशमा मृत्यु भएका नेपालीको शव झिकाउने र हराएकाको खोजतलास गर्ने।
• घ.क्षतिपूर्ति र बिमा रकम कानुनी हकदारलाई दिलाउने र कानुनी सहयोग गर्ने।
• ङ.शैक्षिक प्रमाणपत्र, प्रहरी प्रतिवेदनलगायतका कागजातको कन्सुलर प्रमाणीकरण गर्ने।
• च.नेपालस्थित विदेशी नियोग र कूटनीतिक पदाधिकारीलाई सुविधा र उन्मुक्ति दिलाउने।
• छ.सरकारको मनोनयनमा विदेश जाने पदाधिकारीको प्रवेशाज्ञाका लागि सिफारिस गर्ने।

यी काम विदेशस्थित नेपाली नियोगसँग समन्वय गरेर गरिन्छन्।

बिमस्टेकको स्थापना सन् १९९७ जुन ६ (वि.सं. २०५४ जेठ २४) मा थाइल्यान्डको राजधानी बैङ्ककमा भएको थियो। सुरुमा बङ्गलादेश, भारत, श्रीलङ्का र थाइल्यान्ड यसका सदस्य थिए। नेपाल सन् २००४ मा यसको पूर्ण सदस्य भयो।

सन् २०२२ देखि बिमस्टेकका सात मुख्य सहयोग क्षेत्र र तिनका संयोजक मुलुक यस्ता छन्:

• क.व्यापार, लगानी र विकास: बङ्गलादेश
• ख.वातावरण र जलवायु परिवर्तन: भुटान
• ग.सुरक्षा, ऊर्जा सुरक्षासमेत: भारत
• घ.कृषि र खाद्य सुरक्षा: म्यानमार
• ङ.जनस्तरको सम्पर्क: नेपाल
• च.विज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तन: श्रीलङ्का
• छ.यातायात र सञ्चारको सम्पर्क: थाइल्यान्ड

सुरुमा व्यापार र लगानी, ऊर्जा, यातायात र सञ्चार, पर्यटन, प्रविधि र मत्स्यपालन गरी छओटा क्षेत्र थिए।

• क.सदस्य मुलुकबिच विकासका गतिविधि सञ्चालन गर्ने।
• ख.प्राविधिक सहयोग आदानप्रदान गरी दक्षता र कार्यकुशलता बढाउने।
• ग.प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणका माध्यमबाट लगानी आकर्षित गर्ने।
• घ.सुपथ मूल्यमा गुणस्तरीय सामानको उत्पादन गर्ने।
• ङ.व्यापार, पर्यटन, ऊर्जा, यातायात, कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य र जलवायु परिवर्तनलगायतका क्षेत्रमा सहयोग आदानप्रदान गर्ने।
• च.दक्षिण एसिया र दक्षिणपूर्वी एसियाका देशलाई जोड्ने।

मेरो विचारमा बिमस्टेकबाट अधिकतम फाइदा लिन नेपालले यी काम गर्नुपर्छ:

• क.बिजुली निर्यात: जलविद्युत् उत्पादन बढाउने र भारत तथा बङ्गलादेशसँग प्रसारण लाइन र खरिद सम्झौता बढाउने। यसले व्यापार घाटा घटाउँछ।
• ख.पर्यटन: लुम्बिनीलगायतका बौद्ध तीर्थस्थललाई थाइल्यान्ड, म्यानमार, श्रीलङ्का र भुटानका पर्यटकमाझ प्रचार गर्ने। त्यसका लागि हवाई उडान, सडक र होटेल सुविधा सुधार्ने।
• ग.पारवहन: बङ्गलादेश र भारतका बन्दरगाहसम्म सस्तो र छिटो पुग्ने सडक, रेल र जलमार्गका लागि पहल गर्ने।
• घ.व्यापार: मुक्त व्यापार सम्झौता छिटो टुङ्ग्याउन पहल गर्ने र अलैँची, चिया, कपडा जस्ता सामानको गुणस्तर बढाउने।
• ङ.जनस्तरको सम्पर्क: संयोजक मुलुकका रूपमा विद्यार्थी, कलाकार र खेलाडीको आदानप्रदानका कार्यक्रम चलाउने।
• च.लगानी: लगानीमैत्री कानुन र छिटो सेवा दिएर सदस्य देशका लगानीकर्ता भित्र्याउने।

यसरी सक्रिय भएर काम गरे मात्र सदस्यताले साँच्चै फाइदा दिन्छ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापना सन् १९४५ अक्टोबर २४ (वि.सं. २००२ कात्तिक ८) मा भएको थियो। त्यसैले हरेक वर्ष अक्टोबर २४ लाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घ दिवसका रूपमा मनाइन्छ।

नेपालले सन् १९५५ डिसेम्बर १४ (वि.सं. २०१२ मङ्सिर २९) मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता प्राप्त गरेको थियो।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घले छओटा भाषालाई आधिकारिक भाषाका रूपमा प्रयोग गर्छ:

• क.अङ्ग्रेजी
• ख.रुसी
• ग.चिनियाँ
• घ.स्पेनिस
• ङ.फ्रान्सेली
• च.अरबी

यी छओटै भाषामा बैठकमा अनुवाद गरिन्छ र मुख्य दस्तावेज प्रकाशित गरिन्छन्। सचिवालयले भने दैनिक काममा अङ्ग्रेजी र फ्रान्सेली दुई भाषा प्रयोग गर्छ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घका छओटा प्रमुख अङ्ग छन्:

• क.महासभा
• ख.सुरक्षा परिषद्
• ग.आर्थिक तथा सामाजिक परिषद्
• घ.अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय
• ङ.सचिवालय
• च.जिम्मा जमानी परिषद् (सन् १९९४ देखि काम रोकिएको)

संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र नेपाल

नेपाल सन् १९५५ डिसेम्बर १४ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्य भयो। सन् १९४९ मा निवेदन दिए पनि शीतयुद्धको भिटोका कारण नेपालले छ वर्ष पर्खनुपरेको थियो। सदस्य भएदेखि नेपाल राष्ट्रसङ्घको सक्रिय र भरपर्दो सदस्य रहँदै आएको छ।

नेपालले राष्ट्रसङ्घलाई धेरै योगदान दिएको छ। सन् १९५८ देखि नेपाली सैनिक र प्रहरी शान्ति सेनामा खटिँदै आएका छन्। सन् २०२६ मा शान्ति सेनामा सबैभन्दा धेरै सैनिक पठाउने देश नेपाल नै थियो। विश्व शान्तिका लागि ७४ नेपाली शान्ति सैनिकले ज्यान गुमाएका छन्। नेपाल सन् १९६९–७० र १९८८–८९ मा सुरक्षा परिषद्को सदस्य भयो। सन् २००८ देखि काठमाडौँमा शान्ति र निःशस्त्रीकरणसम्बन्धी राष्ट्रसङ्घको क्षेत्रीय केन्द्र छ। पृथ्वी शिखर सम्मेलनलगायतका सम्मेलनमा नेपालले जलवायु परिवर्तन र अल्पविकसित देशका समस्या उठाउँदै आएको छ।

राष्ट्रसङ्घबाट नेपालले पनि धेरै सहयोग पाएको छ। UNDP, UNICEF, WHO, UNFPA, FAO, ILO र UNESCO जस्ता निकायले स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि, रोजगार र वातावरणमा काम गरेका छन्। पोलियो उन्मूलन, मलेरिया नियन्त्रण र खोप अभियान यसका उदाहरण हुन्। अनमिनले शान्ति प्रक्रियामा, राष्ट्रसङ्घीय निकायले वि.सं. २०७२ को भूकम्पपछिको उद्धार र पुनर्निर्माणमा र विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले कोभिड–१९ को खोपमा सहयोग गरे।

यसरी नेपाल र संयुक्त राष्ट्रसङ्घबिच लिने र दिने दुवै सम्बन्ध छ। सानो देश भए पनि बडापत्रप्रति आस्था राखेर नेपालले विश्व शान्तिमा ठुलो नाम कमाएको छ। दिगो विकास लक्ष्य पूरा गर्न र जलवायु परिवर्तनसँग जुध्न यो सम्बन्ध अझ बलियो बनाउनुपर्छ।

कम्प्युटर, मोबाइल, कम्प्युटर नेटवर्क, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जाल जस्ता विद्युतीय सञ्चार माध्यम प्रयोग गरेर गरिने गैरकानुनी कामलाई साइबर अपराध भनिन्छ। अरूको खाता ह्याक गर्नु, नक्कली खाता बनाएर पैसा माग्नु, चिट्ठा वा उपहारको प्रलोभन देखाएर ठगी गर्नु, ब्ल्याकमेल गर्नु र सामाजिक सञ्जालमा अरूलाई अपमान गर्नु यसका उदाहरण हुन्। नेपालमा यसलाई विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ ले दण्डनीय बनाएको छ।

• क.कसैको खाता ह्याक गरेर वा नक्कली खाता बनाएर उसका साथीसँग पैसा माग्नु।
• ख.इमेल र मेसेन्जरमा चिट्ठा परेको प्रलोभन देखाएर ठगी गर्नु।
• ग.अनलाइनमा चिनेका साथीले उपहार पठाएको भन्दै ठगी गर्नु।
• घ.सस्तोमा सामान बिक्रीमा राखेर पैसा लिई सामान नपठाउनु।
• ङ.अनलाइन गेमको रिचार्जका नाममा पासवर्ड र पैसा मागेर ठगी गर्नु।
• च.अश्लील फोटो वा भिडियो देखाएर ब्ल्याकमेल गर्नु।
• छ.सामाजिक सञ्जालमा अरूलाई अपमान, गालीगलौज र बेइज्जती गर्नु।
• ज.फोटो इडिट गरेर अरूको अपमान र बेइज्जती गर्नु।
• झ.भ्रामक र झुटा सामग्री राखेर अफवाह फैलाउनु र सामाजिक सद्भाव बिगार्नु।

• क.प्रहरी प्रधान कार्यालयअन्तर्गत काठमाडौँको भोटाहिटीमा रहेको साइबर ब्युरोमा।
• ख.सातै प्रदेशका प्रहरी कार्यालयका साइबर इकाइमा।
• ग.नजिकको जिल्ला प्रहरी कार्यालयमार्फत।

उजुरी घटना थाहा पाएको ३५ दिनभित्र दिनुपर्छ। साथमा निवेदन वा जाहेरी, पीडकको लिङ्क र प्रमाणको स्क्रिनसट तथा रङ्गीन प्रिन्ट, र सरकारले दिएको परिचयपत्रको प्रतिलिपि चाहिन्छ।

• क.विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३: यसको दफा ४७ ले विद्युतीय माध्यमबाट नैतिकतामा आँच आउने सामग्री प्रकाशन गर्न, घृणा र द्वेष फैलाउन, सामाजिक सद्भाव बिगार्न र महिलालाई जिस्क्याउन वा अपमान गर्न निषेध गरेको छ। यस्तो कसुरमा एक लाख रुपियाँसम्म जरिमाना वा पाँच वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुन्छ।
• ख.विद्युतीय कारोबार नियमावली, २०६४: यसले ऐन लागु गर्ने विस्तृत नियम बनाएको छ।
• ग.सूचना प्रविधि न्यायाधिकरण (कार्यविधि) नियमावली, २०६४: यसले सूचना प्रविधिसम्बन्धी मुद्दा हेर्ने प्रक्रिया तोकेको छ। वि.सं. २०८० असारदेखि यस्ता मुद्दा जिल्ला अदालतमा हेरिन्छन्।
• घ.संस्थागत प्रबन्ध: अनुसन्धानका लागि वि.सं. २०७५ मा प्रहरी प्रधान कार्यालयअन्तर्गत साइबर ब्युरो स्थापना गरिएको छ। प्रदेश र जिल्लाका प्रहरी कार्यालयले पनि उजुरी लिन्छन्।

कुनै निश्चित समयमा समुदाय, देश वा विश्वमा भएका महत्त्वपूर्ण घटना र गतिविधिलाई समसामयिक घटना भनिन्छ। यस्ता घटना राजनीति, खेलकुद, स्वास्थ्य, विज्ञान, वातावरण वा अर्थतन्त्र जस्ता विभिन्न विषयका हुन सक्छन्। जस्तै: विश्वकप फुटबल र डेङ्गुको प्रकोप। समय बित्दै जाँदा नयाँ घटना आउँछन् र पुराना घटना इतिहास बन्छन्।

विश्वकप फुटबल २०२२ को विजेता अर्जेन्टिना र उपविजेता फ्रान्स हो। यो प्रतियोगिता कतारमा भएको थियो।

• क.देश र विश्वमा के भइरहेको छ भन्ने थाहा पाएर विद्यार्थी सचेत नागरिक बन्छन्।
• ख.डेङ्गु जस्ता रोग र विपत्को समाचारले आफू र परिवारलाई जोगाउन मदत गर्छ।
• ग.पाठ्यपुस्तकमा पढेका कुरा अहिलेको संसारसँग जोडेर बुझ्न सजिलो हुन्छ।
• घ.प्रतियोगितात्मक परीक्षा, अन्तर्वार्ता र छलफलमा जानकारी काम लाग्छ।
• ङ.भरपर्दो र झुटा समाचार छुट्याउन सिकिन्छ।
• च.अरू देशका मानिस, संस्कृति र उपलब्धिबारे जानेर सोच फराकिलो हुन्छ।