परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
29 प्रश्न
एकाइ 11 · पृथ्वी र अन्तरिक्ष
अभ्यास (11.1–11.2 खनिज र पृथ्वी)
2. फरक लेख्नुहोस्
फलामयुक्त खनिज र फलामविहीन खनिज
उत्तर
| फलामयुक्त खनिज | फलामविहीन खनिज |
|---|---|
| यिनमा फलाम हुन्छ र यिनबाट फलाम निकालिन्छ। | यिनमा फलाम हुँदैन वा निकै थोरै हुन्छ। |
| फलाम र स्टिल बनाउन प्रयोग गरिन्छन्। | तामा, सिसा, टिन, आल्मिनियमजस्ता अरू धातु निकाल्न प्रयोग गरिन्छन्। |
| जस्तै: हेमाटाइट, म्याग्नेटाइट, लिमोनाइट, साइडराइट | जस्तै: ग्यालेना (सिसा), बक्साइट (आल्मिनियम), तामाका धाउ |
प्यालियोजोइक इरा र सिनोजोइक इरा
उत्तर
| प्यालियोजोइक इरा | सिनोजोइक इरा |
|---|---|
| फेनेरोजोइक इयोनको पहिलो इरा (“पुरानो जीवन”)। | तेस्रो र अहिलेको इरा (“नयाँ जीवन”)। |
| करिब 54 करोडदेखि 25 करोड वर्षअघिसम्म (पुराना किताबमा 57 करोडदेखि 24 करोड)। | 6 करोड 60 लाख वर्षअघिदेखि अहिलेसम्म। |
| सबैभन्दा लामो इरा, लगभग 30 करोड वर्ष। | अहिलेसम्म सबैभन्दा छोटो, 6 करोड 60 लाख वर्ष। |
| इन्भर्टिब्रेट, माछा, उभयचर र पहिलो सरिसृप विकसित भए। | मानिससहितका स्तनधारी फैलिए र विकसित भए। |
| फूल नफुल्ने बिरुवा: अल्गी, झ्याउ, उनिउँ, रुख उनिउँ। | फूल फुल्ने बिरुवा (एन्जिओस्पर्म), एकदलीय र दुईदलीय। |
| सबैभन्दा ठुलो सामूहिक लोपसँगै सकियो। | अझै चलिरहेको छ। |
3. कारण दिनुहोस्
खनिजलाई शुद्ध रासायनिक पदार्थ भनिन्छ।
उत्तर
खनिज भरि एकै किसिमको हुन्छ र यसको निश्चित रासायनिक बनोट हुन्छ। कुनै खनिज जहाँ भेटिए पनि त्यसका सबै नमुना उही तत्त्व वा यौगिकले, उही अनुपातमा बनेका हुन्छन्। क्वार्ज सधैँ SiO₂ र हेमाटाइट सधैँ Fe₂O₃ हुन्छ। निश्चित बनोट भएको पदार्थलाई शुद्ध पदार्थ भनिन्छ। त्यसैले खनिजलाई शुद्ध रासायनिक पदार्थ भनिन्छ।
मेसोजोइक इरालाई कोणधारी बिरुवाको युग पनि भनिन्छ।
उत्तर
मेसोजोइक इरामा उनिउँका जङ्गलको ठाउँमा सल्ला, साइकस, गिङ्को, धुपी र इफेड्राजस्ता ठुला कोणधारी बिरुवा र अरू जिम्नोस्पर्मका जङ्गल फैलिए। लगभग सबै ओसिलो जमिन यस्तै जङ्गलले ढाकिएको थियो। यस इराका मुख्य बिरुवा कोण फल्ने (कोणधारी) बिरुवा भएकाले यसलाई कोणधारी बिरुवाको (वा जिम्नोस्पर्मको) युग भनिन्छ।
पृथ्वी बनेको निकै लामो समयपछि मात्र जीव विकसित भए।
उत्तर
सुरुमा पृथ्वी ठोक्काइका कारण अत्यन्त तातो थियो र यसको केही भाग पग्लिएको थियो। यसमा ठोस भूत्वक थिएन, महासागर थिएनन् र हावामा अक्सिजन थिएन। जीव बाँच्न तरल पानी र स्थिर सतह चाहिन्छ। पृथ्वी सेलाउन, यसको भूत्वक र वायुमण्डल बन्न, वर्षाको पानीले महासागर भर्न तथा साधारण रसायन जोडिएर जीवनका ठुला अणु (प्रोटिन र न्युक्लिक अम्ल) बन्न करोडौँ वर्ष लाग्यो। त्यसपछि मात्र पहिलो सरल कोष देखा पर्न सके।
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
खनिज भनेको के हो? उदाहरण दिनुहोस्।
उत्तर
खनिज भूत्वकमा पाइने प्राकृतिक, ठोस र शुद्ध पदार्थ हो। यसको निश्चित रासायनिक बनोट हुन्छ र यो प्रायः क्रिस्टलका रूपमा पाइन्छ। उदाहरण: क्वार्ज, माइका, हेमाटाइट, ग्यालेना, जिप्सम, खरी, सुन, हिरा। (दैनिक प्रयोगमा कोइला, पेट्रोलियम, चुनढुङ्गा वा मार्बलजस्ता जमिनबाट खनेर निकालिने जुनसुकै काम लाग्ने पदार्थलाई पनि खनिज भनिन्छ।)
पृथ्वीको उत्पत्तिसम्बन्धी परिकल्पना के के हुन्? कुनै एकको व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
परिकल्पनाहरू यी हुन्: (क) कान्ट र लाप्लासको निहारिका परिकल्पना, (ख) बफनको ग्रहाणु परिकल्पना, (ग) च्याम्बरलिन र मोल्टनको बाइनरी परिकल्पना तथा (घ) जिन्स र जेफ्रिजको ज्वारीय परिकल्पना।
निहारिका परिकल्पना (कान्ट, 1755; लाप्लासले 1796 मा सुधारेको): अहिले सौर्यमण्डल भएको ठाउँमा ग्यास र धुलोको एउटा विशाल र चेप्टो बादल (निहारिका) बिस्तारै घुमिरहेको थियो। गुरुत्वाकर्षणका कारण यसका कण केन्द्रतिर तानिए। केन्द्र ठुलो हुँदै गयो र झन् छिटो घुम्न थाल्यो। केन्द्र तातो र खाँदिएको प्रोटोस्टार बन्यो। यसको कोरमा न्युक्लियर फ्युजन सुरु भएपछि यो सूर्य बन्यो। बादलको बाँकी भाग यसको वरिपरि चेप्टिएर घुम्ने थाल बन्यो। थालमा कणहरू थुप्रिएर डल्ला बने र ती डल्ला बढेर ग्रह बने। ग्रहका वरिपरिका पदार्थबाट तिनका उपग्रह बने भने बाँकी टुक्राबाट शिशुग्रह, पुच्छ्रेतारा र मेटियोरोइड बने। (लाप्लासका अनुसार ग्रहहरू घुमिरहेको सूर्यको मध्यरेखाबाट उछिट्टिएका चक्रबाट बने।) सबै ग्रहले लगभग एउटै सतहमा र एउटै दिशामा सूर्यको परिक्रमा किन गर्छन् भन्ने कुरा यस परिकल्पनाले व्याख्या गर्छ।
नेपालका लागि खनिजको महत्त्व वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
- धेरैजसो नेपालीको पेसा कृषि हो। कृषिका लागि चाहिने मल र चुन फस्फोराइट, जिप्सम र डोलोमाइटजस्ता खनिजबाट बन्छन्।
- उद्योग: सिमेन्ट कारखानामा (उदयपुर, हेटौँडा) चुनढुङ्गा प्रयोग हुन्छ। काँच, सेरामिक्स र अरू उद्योगमा सिलिका, माटो, म्याग्नेसाइट र माइका प्रयोग हुन्छन्। यस्ता उद्योगले रोजगारी पनि दिन्छन्।
- निर्माण: घर, सडक र पुल बनाउन बालुवा, गिट्टी, ढुङ्गा, स्लेट, मार्बल र सिमेन्ट चाहिन्छ।
- ऊर्जा: कोइला र भेटिएमा पेट्रोलियम तथा प्राकृतिक ग्यास प्रयोग गर्न सके विदेशबाट इन्धन किन्दा लाग्ने खर्च घट्छ।
- आम्दानी: नेपालमा 60 भन्दा बढी किसिमका खनिज छन् (फलाम, तामा, जस्ता, सिसा, सुन, म्याग्नेसाइट, युरेनियम…)। यिनलाई दिगो रूपमा निकालेर बेच्न सके निर्यातबाट आम्दानी हुन्छ, आयात घट्छ र देशको विकास हुन्छ।
खनिजका प्रकार देखाउने फ्लोचार्ट बनाउनुहोस्।
उत्तर
खनिज
- धातुजन्य: फलामयुक्त (हेमाटाइट, म्याग्नेटाइट); फलामविहीन (ग्यालेना, बक्साइट); दुर्लभ (सुन, चाँदी, प्लाटिनम)
- अधातुजन्य: रत्नीय (हिरा, पन्ना, नीलम); गैररत्नीय (माइका, जिप्सम, खरी, सिलिका)
- ऊर्जा प्रदायक: कोइला, पेट्रोलियम, प्राकृतिक ग्यास, रेडियोधर्मी तत्त्व (युरेनियम)
(चित्र 11.1 मा जस्तै रेखाले जोडिएका कोठाका रूपमा कोर्नुहोस्।)
कुन इरा जीवको विकासका लागि प्रतिकूल थियो र किन? उदाहरणसहित व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
क्रिप्टोजोइक इयोनको सबैभन्दा पहिलो भाग आर्कियोजोइक इराको धेरैजसो समय जीवका लागि प्रतिकूल थियो। त्यसबेला पृथ्वी अत्यन्त तातो थियो र ठुला चट्टान ठोक्किँदा पटक पटक पग्लिरहन्थ्यो। स्थिर भूत्वक थिएन र सुरुमा महासागर पनि थिएनन्। हावा कार्बन डाइअक्साइड, एमोनिया, मिथेन र सल्फर डाइअक्साइडजस्ता ज्वालामुखीका ग्यासले बनेको थियो। यसमा सास फेर्ने अक्सिजन थिएन र सूर्यका पराबैजनी किरण छेक्ने ओजोन तह पनि थिएन। उदाहरणका लागि माछा वा उनिउँ त्यहाँ एक मिनेट पनि बाँच्न सक्ने थिएनन्: न बस्ने पानी थियो, न फेर्ने हावा। पृथ्वी सेलाएर महासागर बनेपछि यस इराको अन्त्यतिर मात्र पहिलो सरल कोष देखा परे।
लामा दाह्रा भएका म्यामथ र फोक्सो भएका माछा कहिले विकसित भए?
उत्तर
म्यामथ स्तनधारीको युग, अर्थात् सिनोजोइक इरामा विकसित भए। पहिलो म्यामथ करिब 50 लाख वर्षअघि देखा परे भने ऊनी म्यामथ धेरै पछि देखा परे। फोक्सो भएका माछा करिब 40 करोड वर्षअघि प्यालियोजोइक इरामा विकसित भए।
नेपालमा पाइने कुनै पाँचओटा खनिजको पाइने ठाउँ र उपयोगितासहित सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
| खनिज | ठाउँ | उपयोगिता |
|---|---|---|
| फलाम | फुल्चोकी (ललितपुर), ठोसे (रामेछाप) | डन्डी, औजार, मेसिन, गाडी |
| चुनढुङ्गा | उदयपुर, मकवानपुर, चोभार | सिमेन्ट, चुन |
| म्याग्नेसाइट | दोलखा, उदयपुर, पाल्पा | भट्टीभित्र लगाइने इँटा, म्याग्नेसियमका यौगिक |
| कोइला | दाङ, पाल्पा, प्युठान | इँटाभट्टा र सिमेन्ट कारखानाको इन्धन |
| मार्बल | गोदावरी (ललितपुर), सिन्धुली | भुइँ, मूर्ति, सजावट |
| स्लेट | धनकुटा, अछाम, गोरखा, बेनीघाट | छाना, भुइँ |
| सुन | राप्ती, सुनकोसी, कालीगण्डकीको बालुवा | गहना, इलेक्ट्रोनिक्स |
यी प्रत्येक जीव कुन इरामा विकसित भए, लेख्नुहोस्: रुख उनिउँ, इन्टेलोडन्ट (विशाल जङ्गली सुँगुर), डाइनोसर, भ्यागुता, एकदलीय बिरुवा, ब्याक्टेरिया, लामखुट्टे, ट्रिलोबाइट, जेलीफिस।
उत्तर
| जीव | इरा |
|---|---|
| रुख उनिउँ | प्यालियोजोइक |
| इन्टेलोडन्ट | सिनोजोइक |
| डाइनोसर | मेसोजोइक |
| भ्यागुता | प्यालियोजोइक (पहिलो उभयचरका रूपमा; खास भ्यागुता मेसोजोइकको सुरुमा देखा परे) |
| एकदलीय बिरुवा | सिनोजोइक, फूल फुल्ने बिरुवाको युग (सबैभन्दा पहिलेका एकदलीय बिरुवा मेसोजोइकको अन्तिम पिरियड क्रिटासियसमा देखा परे) |
| ब्याक्टेरिया | क्रिप्टोजोइक (प्रिक्याम्ब्रियन): पहिलो जीव |
| लामखुट्टे | मेसोजोइक |
| ट्रिलोबाइट | प्यालियोजोइक (क्याम्ब्रियन) |
| जेलीफिस | क्रिप्टोजोइकको अन्त्यतिर (प्रिक्याम्ब्रियन), नरम शरीर भएका पहिलो समुद्री जनावरमध्ये |
अनुच्छेद पढेर प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।
“नेपालमा धेरै किसिमका खनिज पाइन्छन्। पछिल्लो समय युरेनियमजस्ता बहुमूल्य खनिज पनि भएको पाइएको छ। फलाम, तामा, कोइला र सुनजस्ता केही खनिज परम्परागत रूपमा निकालिँदै र प्रयोग हुँदै आएका छन्। तर खनिजको प्रभावकारी खोजी, उत्खनन र व्यावसायिक उपयोग हुन सकेको छैन र तिनको दिगो उत्खनन पनि भइरहेको छैन।”
- i.नेपालमा खनिजको दिगो खोजी, उत्खनन र उपयोग नहुनुका कारण के के हुन सक्छन्?
- ii.नेपालमा परम्परागत रूपमा कुन कुन खनिज निकालिन्छन्? तिनको दिगो उत्खनन र प्रयोगका लागि के गर्नुपर्छ?
उत्तर
- i.सम्भावित कारण: पर्याप्त भूगर्भीय सर्वेक्षण र अनुसन्धान नहुनु; पैसा, आधुनिक प्रविधि र दक्ष जनशक्तिको कमी; सडक र बिजुली नपुगेको भिरालो र दुर्गम भूभाग; थोरै वा छरिएर रहेका भण्डार; कमजोर नियम र अनुगमन। नियम र अनुगमन कमजोर हुँदा नदी र पहाडबाट बालुवा, ढुङ्गा र गिट्टी लापरवाहीसाथ निकालिन्छन्। यसबाट पहिरो जान्छ र नदी बिग्रन्छन्।
- ii.फलाम, तामा, कोइला र सुन (नदीको बालुवाबाट केलाएर) परम्परागत रूपमा निकालिँदै आएका छन्। ढुङ्गा, स्लेट, माटो र बालुवा पनि परम्परादेखि नै निकालिन्छन्। यिनको दिगो उपयोगका लागि यी काम गर्नुपर्छ: भण्डारको राम्ररी सर्वेक्षण गरी नक्सा बनाउने; आधुनिक र सुरक्षित उत्खनन विधि अपनाउने; खेर नफाली चाहिने जति मात्र निकाल्ने; पहिले वातावरणीय प्रभावको अध्ययन गर्ने र उत्खननपछि जमिन पुरेर बिरुवा रोप्ने; नदी र जङ्गलको संरक्षण गर्ने; स्थानीय मानिसलाई तालिम दिने र आम्दानी समुदायसँग बाँड्ने; धातुको पुनःप्रयोग गर्ने।
यी डाइनोसरको चित्र हेर्नुहोस्: लामो घाँटी भएको सरोपोड, स्टेगोसरस, ट्राइसेराटप्स, टिरानोसरस र दुई खुट्टाले हिँड्ने सानो मांसाहारी।
- i.यी जनावर कुन इरामा विकसित भए र लोप भए?
- ii.तिनको लोपका कारण के के थिए?
- iii.यी जनावर अझै पृथ्वीमा घुमिरहेका भए प्रकृतिको सन्तुलनमा कस्तो असर पर्थ्यो होला? तपाईँको विचार लेख्नुहोस्।
उत्तर
- i.मेसोजोइक इरामा। डाइनोसर ट्राइयासिक पिरियडमा देखा परे र 6 करोड 60 लाख वर्षअघि क्रिटासियस पिरियडको अन्त्यमा लोप भए।
- ii.करिब 10 km चौडा एउटा शिशुग्रह पृथ्वीमा ठोक्कियो। आगो र हावामा फैलिएको धुलो तथा कालोमोसोले महिनौँसम्म सूर्यको प्रकाश छेक्यो। बिरुवा मरे, आहार शृङ्खला भत्किए र जलवायु अचानक बदलियो। भारतका ठुला ज्वालामुखी विस्फोटबाट विषालु ग्यास पनि निस्के। धेरै खाना चाहिने ठुला जनावर बाँच्न सकेनन्।
- iii.यो खुला प्रश्न हो। राम्रो उत्तरमा यस्ता कुरा लेख्न सकिन्छ: विशाल शाकाहारी डाइनोसरले ठुलो मात्रामा वनस्पति खाने थिए। यसरी जङ्गल मासिने थिए र खानाका लागि हात्ती, गैँडा र गाईवस्तुसँग प्रतिस्पर्धा हुने थियो। टिरानोसरसजस्ता ठुला मांसाहारीले ठुला स्तनधारीको सिकार गर्ने थिए। यस्तो अवस्थामा मानिस फैलिन वा सुरक्षित रूपमा खेती गर्न सक्ने थिएनन्। स्तनधारी कहिल्यै ठुला नहुन सक्थे, त्यसैले मानिस विकसित नै नहुन सक्थे। आहार शृङ्खला र प्रकृतिको सन्तुलन आजको भन्दा पूरै फरक हुने थियो।
अभ्यास (11.3 ब्रह्माण्ड)
2. फरक लेख्नुहोस्
उल्का र उल्कापिण्ड
उत्तर
| उल्का | उल्कापिण्ड |
|---|---|
| मेटियोरोइड हावामा जल्दा बन्ने प्रकाशको धर्सो हो। | जमिनमा पुग्ने मेटियोरोइडको बाँकी टुक्रा हो। |
| आकाशमा, वायुमण्डलमा धेरै माथि (करिब 80–100 km) देखिन्छ। | पृथ्वीको सतहमा भेटिन्छ। |
| एक दुई सेकेन्ड मात्र रहन्छ। | सङ्ग्रहालयमा राख्न सकिने ठोस ढुङ्गा वा धातुको डल्लो हो। |
| धेरै सामान्य हो: संसारभरि हरेक घण्टा हजारौँ देखिन्छन्। | दुर्लभ हुन्छ, ठुला मेटियोरोइडबाट मात्र बन्छ। |
| हानिरहित हुन्छ। | ठुलो उल्कापिण्डबाट खाल्डो बन्न र विनाश हुन सक्छ। |
तारापुञ्ज र तारामण्डल
उत्तर
| तारापुञ्ज | तारामण्डल |
|---|---|
| गुरुत्वाकर्षणले बाँधिएको लाखौँदेखि खर्बौँ ताराको साँच्चैको विशाल समूह हो। यसमा ग्यास, धुलो र डार्क म्याटर पनि हुन्छन्। | पृथ्वीबाट हेर्दा केही चम्किला ताराले बनाएको ढाँचा तथा त्यसको वरिपरिको आकाशको क्षेत्र हो। |
| यसका तारा साँच्चै एकसाथ हुन्छन् र साझा केन्द्रको परिक्रमा गर्छन्। | यसका तारा एकअर्कासँग जोडिएका हुँदैनन्, एउटै दिशामा मात्र पर्छन्। |
| खर्बौँ छन्। | 88 ओटा छन्। |
| जस्तै: आकाशगङ्गा, एन्ड्रोमेडा | जस्तै: ओरियन, सप्तर्षि (उर्सा मेजर), सिंह |
शिशुग्रह र पुच्छ्रेतारा
उत्तर
| शिशुग्रह | पुच्छ्रेतारा |
|---|---|
| चट्टान र धातुले बनेका हुन्छन्। | बरफ, धुलो र चट्टानले बनेका हुन्छन्। |
| धेरैजसो मङ्गल र बृहस्पतिबिचको एस्टेरोइड बेल्टमा हुन्छन्। | काइपर बेल्ट र टाढाको ऊर्ट बादलबाट आउँछन्। |
| कक्ष प्रायः गोलोको नजिक हुन्छ। | कक्ष लामो र तन्किएको दीर्घवृत्त हुन्छ। |
| पुच्छर हुँदैन। | सूर्यनजिक कोमा र लामा चम्किला पुच्छर देखिन्छन्। |
| जस्तै: सेरेस, इरोस | जस्तै: ह्याली, एन्के |
3. कारण दिनुहोस्
नियर अर्थ एस्टेरोइड हाम्रो ग्रहका लागि खतरनाक हुन्छन्।
उत्तर
यिनका कक्ष पृथ्वीको कक्षको नजिक आउँछन् वा त्यसलाई काट्छन्। त्यसैले कुनै दिन यीमध्ये एउटा पृथ्वीमा ठोक्किन सक्छ। शिशुग्रह प्रति सेकेन्ड धेरै किलोमिटरको वेगमा ठोक्किने भएकाले सानो शिशुग्रहमा पनि अपार ऊर्जा हुन्छ। सन् 2013 मा रुसको चेल्याबिन्स्कमाथि 20 मिटरको एउटा शिशुग्रह पड्कियो। यसबाट पूरै सहरका झ्याल फुटे र करिब 1,500 मानिस घाइते भए। 10 km को शिशुग्रह ठोक्किँदा डाइनोसर सखाप भएका थिए। त्यसैले खगोलविद्हरू यस्ता शिशुग्रह खोज्छन् र तिनलाई पछ्याइरहन्छन्।
सूर्यको धेरै पटक परिक्रमा गर्दै जाँदा पुच्छ्रेताराले बिस्तारै आफ्नो पदार्थ गुमाउँछ।
उत्तर
पुच्छ्रेतारा सूर्यको नजिक आउँदा हरेक पटक सूर्यको तापले यसको केही बरफ ग्यासमा बदलिन्छ। यो ग्यास धुलो बोकेर बाहिर निस्कन्छ र कोमा तथा पुच्छर बनाउँछ। सूर्यको प्रकाश र सौर्य आँधीले यो पदार्थलाई अन्तरिक्षमा धकेल्छन्। यो पदार्थ कहिल्यै फर्कँदैन। हरेक फन्कोमा अलिकति पदार्थ गुम्छ। धेरै फन्कोपछि पुच्छ्रेताराको सबै बरफ र ग्यास सकिन्छ। अनि यो कालो र चट्टानी निभेको पुच्छ्रेतारा (एक्सटिङ्क्ट कमेट) बनेर रहन्छ।
धेरैजसो उल्का जमिनमा पुग्नुअघि नै पूरै नष्ट हुन्छन्।
उत्तर
मेटियोरोइड प्रति सेकेन्ड 11 देखि 72 km को वेगमा हावामा पस्छन्। यसले गर्दा तिनको अगाडिको हावा अत्यन्त खाँदिन्छ र तातिन्छ। मेटियोरोइड सेतो हुने गरी तातेर करिब 80–100 km माथि नै बाफ बनेर उड्छन्। धेरैजसो मेटियोरोइड बालुवाका दानाजस्ता साना हुने भएकाले ती जमिनमा पुग्नुभन्दा धेरै पहिले पूरै जलेर सकिन्छन्। केही ठुला मेटियोरोइडका टुक्रा मात्र उल्कापिण्ड बनेर खस्छन्।
ब्रह्माण्डको अध्ययन गर्न अरू खगोलीय पिण्डभन्दा तारापुञ्ज बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
उत्तर
तारापुञ्ज ब्रह्माण्डका आधारभूत एकाइ हुन्। लगभग सबै तारा, ग्यास र धुलो तारापुञ्जमै छन्। तारापुञ्ज अत्यन्त चम्किला भएकाले धेरै टाढासम्म देखिन्छन्। तिनको प्रकाश हामीसम्म आइपुग्न अर्बौँ वर्ष लाग्छ। त्यसैले टाढाका तारापुञ्ज धेरै पहिले जस्ता थिए, त्यस्तै देखिन्छन्। यसबाट ब्रह्माण्डको इतिहास थाहा हुन्छ। तारापुञ्ज एकअर्काबाट टाढिँदै गएको देखेर ब्रह्माण्ड फैलिँदै छ भन्ने थाहा भयो। यो बिग ब्याङको मुख्य प्रमाण हो। तारापुञ्जको चालबाट डार्क म्याटर भएको थाहा भयो। तिनका केन्द्रका कालो छिद्रको पनि अध्ययन गर्न सकिन्छ। एउटा ग्रह वा ताराबाट पूरै ब्रह्माण्डबारे यीमध्ये कुनै कुरा पनि थाहा हुँदैन।
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
ब्रह्माण्ड भनेको के हो?
उत्तर
अस्तित्वमा भएका सबै कुरा मिलेर ब्रह्माण्ड बन्छ। सबै अन्तरिक्ष र समय तथा तिनमा भएका सबै पदार्थ र ऊर्जा ब्रह्माण्डमा पर्छन्। सबै तारापुञ्ज, तारा, ग्रह, उपग्रह, शिशुग्रह, पुच्छ्रेतारा, ग्यास, धुलो, डार्क म्याटर तथा प्रकाश यसैमा छन्। पृथ्वी र सूर्य यसका साना अंश हुन्। ब्रह्माण्ड करिब 13.8 अर्ब वर्षअघि सुरु भयो र अझै फैलिँदै छ।
बिग ब्याङ सिद्धान्तको छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
सन् 1927 मा जर्ज लमेटरले ब्रह्माण्ड फैलिँदै छ भन्ने निष्कर्ष निकाले। सन् 1929 मा एडविन हब्बलले टाढाका तारापुञ्ज हामीबाट टाढिँदै छन् भनेर देखाए। जति टाढाको तारापुञ्ज छ, त्यति नै छिटो टाढिँदै छ। ब्रह्माण्ड फैलिँदै छ भने धेरै पहिले सबै कुरा खाँदिएर एकै ठाउँमा थिए। बिग ब्याङ सिद्धान्तअनुसार करिब 13.8 अर्ब वर्षअघि ब्रह्माण्डका सबै पदार्थ र ऊर्जा अत्यन्त तातो, सघन र सानो अवस्थामा थिए। लमेटरले यसलाई “ब्रह्मतत्त्व” भनेका थिए। यो अवस्था अत्यन्त छिटो फैलिन थाल्यो। यही सुरुवात बिग ब्याङ हो। फैलिँदै जाँदा ब्रह्माण्ड सेलायो। पहिले परमाणुभन्दा साना कण बने। त्यसपछि परमाणु (प्रायः हाइड्रोजन र हिलियम) र अणु बने। त्यसपछि गुरुत्वाकर्षणले ग्यासलाई जम्मा गर्यो र तारा, तारापुञ्ज तथा निहारिका बने। धेरै पछि ग्रह बने। ब्रह्माण्ड अझै फैलिँदै छ। तारापुञ्ज एकअर्काबाट टाढिनु, सन् 1965 मा भेटिएको बिग ब्याङको धमिलो बाँकी चमक तथा ब्रह्माण्डमा हाइड्रोजन र हिलियमको मात्रा यस सिद्धान्तका प्रमाण हुन्।
उदाहरणसहित शिशुग्रहका विशेषता वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
- शिशुग्रह सूर्यको परिक्रमा गर्ने साना चट्टानी वा धातुका पिण्ड हुन्। यिनलाई साना ग्रह पनि भनिन्छ।
- धेरैजसो शिशुग्रह मङ्गल र बृहस्पतिबिचको एस्टेरोइड बेल्टमा छन्। केही (ट्रोजन) कुनै ग्रहकै कक्षमा घुम्छन्। केहीको (नियर अर्थ एस्टेरोइड) कक्षले पृथ्वीको कक्षलाई काट्छ।
- तिनको गुरुत्वाकर्षण तिनलाई गोलो बनाउन पुग्ने जति बलियो नहुने भएकाले धेरैजसोको आकार अनियमित हुन्छ।
- तिनको आकार केही मिटरदेखि करिब 1,000 km सम्म हुन्छ। करिब 940 km को सेरेस सबैभन्दा ठुलो हो।
- ती चट्टान, खनिज, फलाम र निकेलजस्ता धातु तथा माटोले बनेका हुन्छन्।
- तिनको पुच्छर हुँदैन। ती कहिलेकाहीँ एकअर्कामा वा ग्रहमा ठोक्किन्छन्।
पुच्छ्रेतारा भनेको के हो? उपयुक्त चित्रसहित यसका भागको व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
पुच्छ्रेतारा सौर्यमण्डलको सानो र बरफिलो पिण्ड हो। यसले लामो र तन्किएको कक्षमा सूर्यको परिक्रमा गर्छ। सूर्यको नजिक आउँदा यसको चम्किलो पुच्छर देखिन्छ। चित्र 11.19 मा देखाइएजस्तै यसका भाग यस प्रकार छन्:
- न्युक्लियस: बरफ, धुलो र चट्टानको ठोस केन्द्र हो। यो केही किलोमिटर चौडा हुन्छ।
- कोमा: न्युक्लियसको वरिपरिको ग्यास र धुलोको चम्किलो बादल हो। सूर्यको तापले बरफ ग्यासमा बदलिँदा यो बन्छ।
- पुच्छर: सूर्यको प्रकाश र सौर्य आँधीले सूर्यको विपरीततिर धकेलेको ग्यास र धुलो हो। आयनको पुच्छर पातलो, सिधा र निलो हुन्छ। यो आवेशित ग्यासले बनेको हुन्छ। धुलोको पुच्छर फराकिलो, घुमाउरो र सेतो हुन्छ। यो सूर्यको प्रकाश परावर्तन गर्ने धुलोले बनेको हुन्छ। दुवै पुच्छर सूर्यको विपरीत दिशामा फर्केका हुन्छन्।
(चित्र बनाउँदा न्युक्लियसलाई थोप्लो र कोमालाई यसको वरिपरि धमिलो गोलो बनाएर कोर्नुपर्छ। सूर्यको विपरीततिर बगेका दुई पुच्छर कोर्नुपर्छ: आयनको पुच्छर सिधा र धुलोको पुच्छर घुमाउरो।)
मेटियोरोइड भनेको के हो? ती कसरी उल्का बन्छन्?
उत्तर
सौर्यमण्डलमा घुमिरहेका चट्टान र धातुका साना टुक्रालाई मेटियोरोइड भनिन्छ। ती धुलोका कणदेखि ठुला ढुङ्गासम्मका हुन्छन्। तीमध्ये धेरैजसो पुच्छ्रेतारा र शिशुग्रहका टुक्रा हुन्। पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षणले कुनै मेटियोरोइडलाई वायुमण्डलमा तान्छ। अनि यो प्रति सेकेन्ड 11 देखि 72 km को वेगमा हावामा पस्छ। यसको अगाडिको हावा अत्यन्त जोडले खाँदिन्छ र तातिन्छ। यसले गर्दा मेटियोरोइड सेतो हुने गरी तातेर जमिनबाट करिब 80–100 km माथि जलेर सकिन्छ। जल्दा आकाशमा प्रकाशको चम्किलो धर्सो देखिन्छ। त्यही धर्सो उल्का वा खस्ने तारा हो।
“उल्का वर्षा” र “अवलोकनयोग्य ब्रह्माण्ड” को व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
उल्का वर्षा: कुनै रात आकाशको एउटै बिन्दुबाट आएजस्ता धेरै उल्का देखिन्छन्। यसलाई उल्का वर्षा भनिन्छ। पृथ्वी कुनै पुच्छ्रेताराले आफ्नो कक्षमा छोडेको धुलोको धारबाट गुज्रँदा यस्तो हुन्छ। धुलोका कण हावामा धेरै माथि नै उल्का बनेर जल्छन्। उल्का वर्षा हरेक वर्ष उही मितिमा हुन्छ, जस्तै: डिसेम्बरको जेमिनिड्स। यो हानिरहित हुन्छ।
अवलोकनयोग्य ब्रह्माण्ड: ब्रह्माण्ड सुरु भएको 13.8 अर्ब वर्ष भयो। यस अवधिमा ब्रह्माण्डको जुन भागबाट प्रकाश हामीसम्म आइपुगिसकेको छ, त्यो भागलाई अवलोकनयोग्य ब्रह्माण्ड भनिन्छ। यो हाम्रो वरिपरिको करिब 93 अर्ब प्रकाशवर्ष व्यास भएको गोला हो। प्रकाश यात्रा गर्दै गर्दा अन्तरिक्ष तन्किएकाले यो यति ठुलो भएको हो। जतिसुकै शक्तिशाली टेलिस्कोप भए पनि यसभन्दा पर केही देख्न सकिँदैन।
एउटा ताराको नक्सामा उत्तरी आकाशका तारामण्डल देखाइएका छन्: सप्तर्षि (बिग डिपर) र लिटल डिपर, क्यासियोपिया, सेफियस, सिग्नस, पेगासस, हर्क्युलिस, बुटिस, सिंह, कर्कट, मिथुन, मेष, वृष, अउरिगा, ओरियन तथा दुई कुकुर, क्यानिस मेजर र क्यानिस माइनर।
- i.नक्सामा देखाइएका खगोलीय संरचनाका विशेषता वर्णन गर्नुहोस्।
- ii.आकाशीय पिण्डको अध्ययनमा यिनको के महत्त्व छ?
उत्तर
- i.यी तारामण्डल हुन्। चिन्न सकिने ढाँचा बनाउने ताराका समूहलाई तारामण्डल भनिन्छ। हरेक तारामण्डलको नाम हुन्छ। प्रायः यो नाम कुनै जनावर, मानिस वा वस्तुको हुन्छ (भालु, सिकारी, हाँस, पखेटा भएको घोडा, जुम्ल्याहा)। तिनका तारा हामीबाट निकै फरक फरक दुरीमा हुन्छन्, सँगै भएजस्ता मात्र देखिन्छन्। हजारौँ वर्षसम्म तिनको आकार उस्तै रहन्छ। रातभरि ती सबै ध्रुवताराको वरिपरि घुम्छन्। ध्रुवतारा लिटल डिपरको बिँडमा पर्छ। फरक ऋतुमा साँझ फरक फरक तारामण्डल देखिन्छन्। मेष, वृष, मिथुन, कर्कट र सिंहजस्ता केही तारामण्डल सूर्यको बाटोमा पर्ने राशि हुन्।
- ii.तारामण्डल आकाशको नक्सा हुन्। कुनै कुरा आकाशमा कहाँ भेटियो भनेर बताउन खगोलविद्हरू तारामण्डलको प्रयोग गर्छन् (“सिंहमा एउटा पुच्छ्रेतारा”, “मिथुनबाट आउने उल्का वर्षा”)। तारा, ग्रह, तारापुञ्ज र निहारिका खोज्न र तिनको नाम राख्न पनि यिनको प्रयोग हुन्छ। तारामण्डलको स्थितिबाट रातको समय र ऋतु थाहा हुन्छ। यिनबाट दिशा पनि थाहा हुन्छ: सप्तर्षिका सङ्केत तारालाई जोड्ने रेखा उत्तर देखाउने ध्रुवतारातिर जान्छ। तारामण्डल चिन्नु आकाश अवलोकनको पहिलो पाइला हो।