परीक्षा अभ्यास

वर्षाको पानी झर्दा हावामा भएको केही कार्बन डाइअक्साइड यसमा घुल्छ। कार्बन डाइअक्साइड र पानी मिलेर नरम कार्बोनिक अम्ल बन्छ (CO₂ + H₂O → H₂CO₃)। त्यसैले सफा वर्षाको पानीको pH पनि करिब 5.6 हुन्छ, अर्थात् तटस्थभन्दा अलिकति कम।

एमोनियम क्लोराइड कडा अम्ल (हाइड्रोक्लोरिक अम्ल) र नरम क्षार (एमोनियम हाइड्रोक्साइड) को प्रतिक्रियाबाट बन्छ। यसमा कडा अम्लको असर बढी हुने भएकाले एमोनियम क्लोराइडको घोल अलिकति अम्लीय हुन्छ र यसले निलो लिटमसलाई रातो बनाउँछ।

सल्फ्युरिक अम्ल कडा अम्ल हो, अर्थात् पानीमा यसका लगभग सबै अणुबाट हाइड्रोजन आयोन निस्कन्छ। यसले वस्तुबाट पानी पनि सोस्छ। त्यसैले यसले कपडा (र छाला) का रेसालाई नष्ट गरी प्वाल पार्छ। कागतीको रसमा भएको साइट्रिक अम्ल भने नरम अम्ल हो। यसले निकै थोरै हाइड्रोजन आयोन दिने भएकाले कपडा बिगार्न सक्दैन।

म्याग्नेसियम हाइड्रोक्साइड हल्का क्षार हो। यो मिल्क अफ म्याग्नेसिया नामको एन्टासिडका रूपमा पाइन्छ। आमाशयमा बढी भएको हाइड्रोक्लोरिक अम्लका कारण पोल्ने पीडा हुन्छ। म्याग्नेसियम हाइड्रोक्साइडले यही अम्ललाई निराकरण गर्छ:
Mg(OH)₂ + 2HCl → MgCl₂ + 2H₂O
यो नरम र पानीमा लगभग नघुल्ने क्षार भएकाले यसले आमाशयलाई हानि गर्दैन।

पानीमा घुल्दा हाइड्रोजन आयोन (H⁺) दिने पदार्थलाई अम्ल भनिन्छ। अम्लको स्वाद अमिलो हुन्छ। अम्लले निलो लिटमसलाई रातो बनाउँछ र धातु, कार्बोनेट तथा क्षारसँग प्रतिक्रिया गर्छ। उदाहरण: हाइड्रोक्लोरिक अम्ल, सल्फ्युरिक अम्ल, साइट्रिक अम्ल।

अम्लसँग प्रतिक्रिया गरी लवण र पानी बनाउने धातुको अक्साइड वा धातुको हाइड्रोक्साइडलाई क्षार भनिन्छ। पानीमा घुलनशील क्षार (अल्काली) ले हाइड्रोक्साइड आयोन (OH⁻) दिन्छ। उदाहरण: सोडियम हाइड्रोक्साइड, क्याल्सियम हाइड्रोक्साइड, म्याग्नेसियम अक्साइड।

अम्लले क्षारसँग प्रतिक्रिया गर्दा पानीसँगै बन्ने यौगिकलाई लवण भनिन्छ। यसमा अम्लको हाइड्रोजनको ठाउँ धातु (वा एमोनियम) ले लिएको हुन्छ। उदाहरण: सोडियम क्लोराइड, कपर सल्फेट, सोडियम कार्बोनेट।

1. गाडी, विद्युत् गृह, इँटाभट्टा र कारखानामा जीवावशेष इन्धन (कोइला, पेट्रोल, डिजेल) बाल्दा सल्फर डाइअक्साइड र नाइट्रोजनका अक्साइड निस्कन्छन्।
2. कलकारखाना तथा उद्योगबाट हानिकारक ग्याँस निस्कन्छन्।
3. प्राकृतिक स्रोत: ज्वालामुखी विस्फोट, चट्याङ तथा मरेका बिरुवा र जीवजन्तु कुहिनु।

यी ग्याँस हावाको पानीसँग प्रतिक्रिया गरी सल्फ्युरिक अम्ल र नाइट्रिक अम्ल बन्छन् र वर्षासँगै झर्छन्।

वर्षाको पानी जम्मा गरेर निलो लिटमस वा pH पेपरले जाँच्न सकिन्छ: निलो लिटमस रातो भए वा pH 5.6 भन्दा कम आए त्यो अम्ल वर्षा हो। यसका असरबाट पनि थाहा हुन्छ। अम्ल वर्षाले ताल तथा खोलाको पानी अम्लीय बनाउने भएकाले त्यहाँका माछा र तिनका अन्डा मर्छन्। यसले पातलाई हानि गरी माटो पनि कमजोर बनाउँछ। त्यसैले बाली राम्ररी हुँदैन र जङ्गल मासिन्छन्। अम्ल वर्षाका कारण मार्बल तथा चुनढुङ्गाका स्मारक, मूर्ति र मन्दिर बिस्तारै घोलिन्छन् भने धातुका पुल र रेलिङमा खिया लाग्छ।

1. जीवावशेष इन्धनको प्रयोग घटाउने: हिँडेर, साइकल चढेर वा सार्वजनिक र बिजुलीबाट चल्ने यातायातमा यात्रा गर्ने तथा इन्जिनलाई राम्ररी मर्मत गरेर राख्ने।
2. जलविद्युत् र सौर्य ऊर्जाजस्ता नवीकरणीय ऊर्जा प्रयोग गर्ने।
3. कारखाना बस्तीभन्दा टाढा राख्ने र तिनका चिम्नीमा सल्फर डाइअक्साइड हटाउने फिल्टर जडान गर्ने।
4. रुख रोप्ने र जङ्गल जोगाउने तथा वायु प्रदूषणसम्बन्धी कानुन बनाउने र पालना गर्ने।

अम्ल वर्षाले माटालाई धेरै अम्लीय बनाउँछ। सुधारका लागि यी सुझाव दिन सकिन्छ: (1) माटाको pH जाँच गर्ने; (2) अम्ल निराकरण गर्न चुन (क्याल्सियम हाइड्रोक्साइड वा चुनढुङ्गाको धुलो) वा दाउराको खरानी जस्ता क्षारीय पदार्थ छर्ने; (3) पोषक तत्त्व फर्काउन र माटालाई स्वस्थ बनाउन प्रशस्त कम्पोस्ट मल र गोबर मल हाल्ने; (4) दीर्घकालमा अम्ल वर्षा गराउने वायु प्रदूषण घटाउने।

• i.A ले मिथाइल अरेन्ज र लिटमसलाई रातो बनाउने भएकाले A अम्ल हो। अम्लमा फेनोल्फ्थालिन रङहीन नै रहने भएकाले X = रङहीन। B ले लिटमसलाई निलो र फेनोल्फ्थालिनलाई गुलाफी बनाउने भएकाले B क्षार हो। क्षारमा मिथाइल अरेन्ज पहेँलो हुने भएकाले Y = पहेँलो।
• ii.A, अर्थात् अम्ल। अम्लले कार्बोनेटसँग प्रतिक्रिया गरी लवण, पानी र कार्बन डाइअक्साइड दिन्छ, जस्तै: CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂।

शुद्ध फलाम नरम हुन्छ र यसमा छिट्टै खिया लाग्छ। खियाले खाना र भाँडो दुवै बिगार्छ। स्टिल (विशेष गरी स्टेनलेस स्टिल) फलामभन्दा कडा र बलियो हुन्छ। स्टेनलेस स्टिलमा खिया लाग्दैन, कागती वा गोलभेँडाजस्ता अम्लीय खानेकुरासँग यसको प्रतिक्रिया हुँदैन तथा यो सजिलै सफा हुन्छ। त्यसैले स्टिलका भाँडा बढी सफा, सुरक्षित तथा टिकाउ हुन्छन्।

वर्षाको पानी चट्टान हुँदै नबगेकाले यसमा क्याल्सियम वा म्याग्नेसियमका घुलनशील लवण लगभग हुँदैनन्, अर्थात् यो नरम हुन्छ। साबुनलाई स्कममा बदल्ने लवण नभएकाले सबै साबुनबाट फिँज बन्छ।

इनारको पानी जमिनमुनिको पानी हो। माटो र चट्टान हुँदै तल छिर्दा चुनढुङ्गा र अरू खनिजबाट क्याल्सियम र म्याग्नेसियमका लवण यसमा घुल्छन्। यिनै घुलनशील लवणका कारण इनारको पानी कडा हुन्छ।

मिश्रित धातुका गुण शुद्ध धातुका भन्दा राम्रा हुन्छन्। मिश्रित धातु बढी कडा र बलियो हुन्छ, धेरैमा खिया लाग्दैन, ती खिइँदैनन् पनि। कामअनुसार तिनको रङ र पग्लने तापक्रम छान्न सकिन्छ। त्यसैले मिश्रित धातु लामो समय टिक्छ र बढी उपयोगी हुन्छ, जस्तै: भाँडाका लागि स्टेनलेस स्टिल, हवाईजहाजका लागि डुरालुमिन, धाराका लागि पित्तल।

क्याल्सियम र म्याग्नेसियमका घुलनशील लवणका कारण साबुनले सजिलै फिँज नदिई स्कम बनाउने पानीको गुणलाई पानीको कडापन भनिन्छ।

पानीमा घुलेका क्याल्सियम र म्याग्नेसियमका लवणका कारण पानी कडा हुन्छ:

• तिनका बाइकार्बोनेट (क्याल्सियम बाइकार्बोनेट, म्याग्नेसियम बाइकार्बोनेट) का कारण अस्थायी कडापन हुन्छ;
• तिनका सल्फेट र क्लोराइड (क्याल्सियम सल्फेट, म्याग्नेसियम सल्फेट, क्याल्सियम क्लोराइड, म्याग्नेसियम क्लोराइड) का कारण स्थायी कडापन हुन्छ।

इनारको पानी कडा छ। यसका लागि यी सुझाव दिन सकिन्छ:

1. धुनुअघि पानी उमालेर सेलाउने (यसले अस्थायी कडापन हटाउँछ), वा अलिकति चुन हालेर (क्लार्क विधि) ठोस थिग्रिन दिने।
2. पानीमा अलिकति लुगा धुने सोडा हाल्ने। यसले स्थायी कडापन पनि हटाउँछ।
3. साबुनको सट्टा डिटरजेन्ट प्रयोग गर्ने। कडा पानीमा पनि डिटरजेन्टले फिँज दिन्छ।
4. जम्मा गरेको नरम वर्षाको पानी छ भने त्यही प्रयोग गर्ने।

ट्युबवेलको पानी कडा हुन्छ। यसमा भएका क्याल्सियम र म्याग्नेसियमका लवणले साबुनसँग प्रतिक्रिया गरी अघुलनशील, खैरो स्कम बनाउँछ। यो स्कम कपडाका रेसामा टाँसिने भएकाले सेता लुगा धमिला देखिन्छन्।
सुझाव: पहिले लुगा धुने सोडाले पानी नरम बनाउने (वा कडापन अस्थायी भएमा पानी उमाल्ने), साबुनको सट्टा डिटरजेन्ट प्रयोग गर्ने, लुगालाई राम्ररी खँगाल्ने वा वर्षाको पानीमा लुगा धुने।

चित्र 10.9 मा जस्तै एउटा ट्याङ्कीको चित्र कोर्नुपर्छ: पिँधमा गिट्टीको तह, त्यसमाथि मोटो बालुवा र त्यसमाथि सोडियम जियोलाइट (सोडियम एलुमिनियम सिलिकेट)।
कडा पानी माथिबाट हालिन्छ। जियोलाइट हुँदै बिस्तारै तल झर्दा पानीका क्याल्सियम र म्याग्नेसियम आयोन जियोलाइटका सोडियम आयोनसँग ठाउँ साट्छन्। क्याल्सियम र म्याग्नेसियम जियोलाइटमै रहन्छन् भने सोडियम पानीमा जान्छ। पिँधबाट निस्कने पानीमा क्याल्सियम वा म्याग्नेसियम लगभग बाँकी नरहने भएकाले त्यो पानी नरम हुन्छ। जियोलाइट खर्च भएपछि त्यसमा सोडियम क्लोराइडको बाक्लो घोल पठाइन्छ। यसले जियोलाइटमा सोडियम फर्काइदिन्छ र जियोलाइट फेरि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
शब्दमा: सोडियम जियोलाइट + क्याल्सियम लवण → क्याल्सियम जियोलाइट + सोडियम लवण।

कुनै धातुलाई एक वा एकभन्दा बढी अरू धातु वा अधातुसँग पगालेर मिसाइएको समान मिश्रणलाई मिश्रित धातु भनिन्छ। उदाहरण: पित्तल (तामा र जिङ्क), काँस (तामा र टिन), स्टिल (फलाम र कार्बन)।

• i.स्टिल: फलाम र थोरै कार्बन (एउटा अधातु)।
• ii.स्टेनलेस स्टिल: फलाम, क्रोमियम र निकेल (थोरै कार्बनसहित)।
• iii.पित्तल: तामा र जिङ्क।
• iv.काँस: तामा र टिन।

1. मिश्रित धातु शुद्ध धातुभन्दा कडा र बलियो हुन्छ।
2. धेरैजसो मिश्रित धातुमा खिया लाग्दैन र ती खिइँदैनन्।
3. मिश्रित धातु लामो समय टिक्छ।
4. यसको रङ बढी आकर्षक बनाउन सकिन्छ (पित्तल, रोज गोल्ड, चाँदी र जिङ्कको गुलाफी मिश्रित धातु)।
5. कुनै खास कामका लागि यसको पग्लने तापक्रम कम वा बढी बनाउन सकिन्छ (सोल्डर सजिलै पग्लन्छ)।
6. हवाईजहाज र गाडीका लागि हलुका तर बलियो मिश्रित धातु (डुरालुमिन) बनाउन सकिन्छ।

काँस तामा र टिन मिलेर बन्छ। (आजकलका धेरै “काँस्य” पदकमा भने धेरैजसो तामा हुन्छ, साथमा टिन र थोरै जिङ्क पनि हुन्छ।)