परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
54 प्रश्न
एकाइ 5 · जीवन प्रक्रिया
अभ्यास (5.1 प्रजनन)
2. फरक लेख्नुहोस्
फिसन र बडिङ
उत्तर
| फिसन | बडिङ |
|---|---|
| माउ टुक्रिएर दुई वा धेरै नयाँ जीव बन्छन्। | माउबाट सानो टुसा पलाउँछ। |
| फिसनपछि माउ बाँकी रहँदैन। | टुसा छुट्टिएपछि पनि माउ रहिरहन्छ। |
| नयाँ जीव करिब उत्तिकै ठुला हुन्छन्। | सुरुमा टुसा माउभन्दा धेरै सानो हुन्छ। |
| एककोषीय जीवमा मात्र हुन्छ, जस्तै: अमिबा, प्यारामेसियम। | यिस्ट र सरल बहुकोषीय जनावरमा हुन्छ, जस्तै: हाइड्रा। |
बुलबिल र राइजोम
उत्तर
| बुलबिल | राइजोम |
|---|---|
| जमिनमाथि आँख्लामा, पातको फेदमा वा फूलको ठाउँमा बन्ने साना र मासुदार टुसा हुन्। | माटोमुनि तेर्सो भएर बढ्ने मोटो काण्ड हो। |
| हरेक बुलबिल झरेर एउटा नयाँ बिरुवा बन्छ। | यो माटोमै रहन्छ र यसका टुसाबाट हरेक मौसममा नयाँ काण्ड पलाउँछन्। |
| जस्तै: केतुके, गिठा, केही लिली | जस्तै: अदुवा, बेसार |
प्राकृतिक र कृत्रिम भेजिटेटिभ प्रोपागेसन
उत्तर
| प्राकृतिक भेजिटेटिभ प्रोपागेसन | कृत्रिम भेजिटेटिभ प्रोपागेसन |
|---|---|
| प्रकृतिमा आफैँ हुन्छ। | मानिसले औजार र सिप प्रयोग गरेर गर्छन्। |
| माउ बिरुवा छान्ने मौका हुँदैन। | प्रतिलिपि बनाउन राम्रो माउ बिरुवा छानिन्छ। |
| जरा, जमिनमुनिको काण्ड, जमिनमाथिको काण्ड, बुलबिल र पातबाट हुन्छ। | कटिङ, लेयरिङ, गुटी, ग्राफ्टिङ र टिस्यु कल्चरबाट गरिन्छ। |
| जस्तै: अदुवा, आलु, ब्रायोफाइलम | जस्तै: ग्राफ्टिङ गरिएको आँप, गुलाफको कटिङ |
लेयरिङ र ग्राफ्टिङ
उत्तर
| लेयरिङ | ग्राफ्टिङ |
|---|---|
| माउसँगै जोडिएको अवस्थामा हाँगामा आफ्नै जरा पलाउँछ। | दुईओटा बिरुवाका भाग जोडेर एउटै बिरुवाका रूपमा बढाइन्छ। |
| एउटा बिरुवा चाहिन्छ। | नजिकको सम्बन्ध भएका दुईओटा बिरुवा (स्टक र सायन) चाहिन्छन्। |
| नयाँ बिरुवाका आफ्नै जरा हुन्छन्। | नयाँ बिरुवा स्टककै जराबाट बढ्छ। |
| जस्तै: चमेली, अङ्गुर | जस्तै: आँप, सुन्तला, स्याउ |
3. कारण दिनुहोस्
अमैथुनिक प्रजननमा भाले र पोथी भन्ने हुँदैन।
उत्तर
अमैथुनिक प्रजननमा एउटै माउ चाहिन्छ र लैङ्गिक कोष चाहिँदैन। यसमा नयाँ जीव त्यही एउटै माउको भाग (टुक्रिएको कोष, टुसा, टुक्रा, स्पोर)बाट बन्छ। यसकारण भाले लैङ्गिक कोष र पोथी लैङ्गिक कोष मिल्नुपर्दैन। भाले माउ र पोथी माउ पनि चाहिँदैन।
आलुको ट्युबरबाट नयाँ बिरुवा उमार्नुलाई भेजिटेटिभ प्रोपागेसन भनिन्छ।
उत्तर
आलुको ट्युबर मोटाएको जमिनमुनिको काण्ड हो। यो फूल वा बिउ होइन, बिरुवाको भेजिटेटिभ भाग हो। लैङ्गिक कोष नमिलीकनै यसका आँखाका टुसाबाट नयाँ बिरुवा पलाउँछन्। भेजिटेटिभ भाग (जरा, काण्ड वा पात)बाट हुने प्रजननलाई भेजिटेटिभ प्रोपागेसन भनिन्छ।
ग्राफ्टिङबाट किसानलाई फाइदा हुन्छ।
उत्तर
ग्राफ्टिङ गरिएको बिरुवामा सायन लिइएको रुखमा जस्तै राम्रो गुणस्तरको फल लाग्छ। सायन पहिल्यै परिपक्व भइसकेको हुने भएकाले यसमा धेरै वर्षको सट्टा केही वर्षमै फल लाग्न थाल्छ। रोग वा खडेरी सहन सक्ने बलियो जराका लागि स्टक छान्न सकिन्छ। यसरी किसानले छिट्टै राम्रो फल पाउँछन् र बढी कमाउँछन्।
टिस्यु कल्चरलाई भेजिटेटिभ प्रोपागेसनको सबैभन्दा उन्नत विधि मानिन्छ।
उत्तर
टिस्यु कल्चरमा आधुनिक प्रयोगशाला विधि (कीटाणुमुक्त मेडिया, नियन्त्रित प्रकाश र तापक्रम, वनस्पति हर्मोन) प्रयोग गरिन्छ। यसमा माउ बिरुवाको सानो टुक्रा मात्र चाहिन्छ। त्यही टुक्राबाट लगभग जुनसुकै बिरुवाका लाखौँ उस्तै र रोगमुक्त साना बिरुवा छोटो समयमा र जुनसुकै मौसममा बनाउन सकिन्छ। अरू कुनै विधिबाट यसो गर्न सकिँदैन।
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
प्रजनन भनेको के हो? उदाहरण दिनुहोस्।
उत्तर
सजीवले आफूजस्तै नयाँ सन्तान उत्पादन गर्ने जैविक प्रक्रियालाई प्रजनन भनिन्छ। उदाहरण: कुखुराले अन्डा पार्छ र अन्डाबाट चल्ला निस्कन्छन्; आँपको बिउबाट आँपको रुख उम्रन्छ; अमिबा दुई टुक्रा भएर दुईओटा अमिबा बन्छन्।
अमैथुनिक प्रजननका विधि के के हुन्? कुनै एकको व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
फिसन, बडिङ, फ्रागमेन्टेसन, रिजेनेरेसन, स्पोरुलेसन र पार्थेनोजेनेसिस।
बडिङ: माउको शरीरमा सानो उभार बन्छ। यसलाई टुसा भनिन्छ। टुसा बढ्दै गएर पूर्ण सानो जीव बन्छ र छुट्टिएर आफैँ बाँच्न थाल्छ। उदाहरण: यिस्ट, हाइड्रा।
(जुनसुकै एउटाको व्याख्या गर्न सकिन्छ। जस्तै बाइनरी फिसन: अमिबाजस्तो एककोषीय जीवमा पहिले न्युक्लियस र त्यसपछि साइटोप्लाज्म विभाजन भएर दुईओटा सन्तान कोष बन्छन्।)
हाइड्रामा हुने बडिङलाई चित्रसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
चित्र 5.3 मा जस्तै चारओटा हाइड्राको लहर बनाउनुपर्छ।
- हाइड्राको शरीरको छेउमा कोषहरू छिटो छिटो विभाजन हुने ठाउँमा सानो उभार (टुसा) देखा पर्छ।
- टुसा लामो हुँदै जान्छ। यसको भित्री खाली भाग माउको खाली भागसँग जोडिएको हुन्छ।
- यसको टुप्पोमा मुख र साना टेन्टाकलको घेरा बन्छ।
- सानो हाइड्रा फेदबाट चुँडिन्छ र नजिकै टाँसिएर आफैँ बाँच्न थाल्छ।
भेजिटेटिभ प्रोपागेसनका विधिलाई चार्टमा देखाउनुहोस्।
उत्तर
भेजिटेटिभ प्रोपागेसन
→ प्राकृतिक: जरा; जमिनमुनिको काण्ड (सकर, राइजोम, कोर्म, बल्ब, ट्युबर); जमिनमाथिको काण्ड; बुलबिल; पात
→ कृत्रिम: कटिङ; लेयरिङ; गुटी; ग्राफ्टिङ; टिस्यु कल्चर
(चित्र 5.8 को रुखजस्तै बनाउनुपर्छ।)
बुलबिल कस्तो प्रकारको प्रजनन अङ्ग हो? उदाहरण दिनुहोस्।
उत्तर
बुलबिल सञ्चित खानाले भरिएको सानो र मासुदार टुसा हो। यो आँख्लामा, पातको फेदमा वा फूलको ठाउँमा बन्छ। बुलबिल झरेपछि यसबाट जरा र काण्ड पलाएर नयाँ बिरुवा बन्छ। यो प्राकृतिक भेजिटेटिभ प्रोपागेसनको एकाइ हो। उदाहरण: केतुके, गिठा, केही लिली।
ग्राफ्टिङमा स्टक र सायन भनेको के हो? ग्राफ्टिङ गर्ने प्रक्रिया र यसका फाइदा लेख्नुहोस्।
उत्तर
स्टक जरा भएको तल्लो भाग हो। प्रायः एक वर्षको बिरुवालाई जमिनबाट 20–30 cm माथि काटेर स्टक बनाइन्छ। सायन राम्रो फल फल्ने रुखबाट लिइएको, केही टुसा भएको हाँगो हो।
प्रक्रिया: स्टक र सायनका छेउ कसिलो गरी मिल्ने र जीवित तह एकअर्कासँग टाँसिने गरी काटिन्छ। दुवैलाई जोडेर बाँधिन्छ र ग्राफ्टिङ वाक्स वा टेपले हावा नछिर्ने गरी बन्द गरिन्छ। केही हप्तापछि काटिएका सतह निको हुन्छन् र दुवै मिलेर एउटै बिरुवा बन्छ।
फाइदा: सायनको माउ रुखजत्तिकै राम्रो फल फल्छ; छिट्टै फल्छ; स्टकबाट रोग सहन सक्ने बलियो जरा पाउन सकिन्छ; एउटै रुखबाट धेरै राम्रा बिरुवा बनाउन सकिन्छ।
लेयरिङ भनेको के हो? उदाहरणसहित लेयरिङको चित्र बनाउनुहोस्।
उत्तर
माउ बिरुवासँगै जोडिएको अवस्थामा हाँगामा जरा पलाउने विधिलाई लेयरिङ भनिन्छ। तल्लो र नरम हाँगा (लेयर)बाट 2–3 cm चौडा गोलाकार बोक्रा हटाइन्छ। टुप्पो जमिनमाथि राखेर त्यो भागलाई झुकाई ओसिलो माटोमा गाडिन्छ। गाडिएको भागबाट जरा पलाएपछि हाँगालाई माउबाट काटेर रोपिन्छ। उदाहरण: चमेली, अङ्गुर। (चित्र 5.13 को बिचको भाग बनाउनुपर्छ।)
यी सजीवमा हुने अमैथुनिक प्रजननको विधिको नाम लेख्नुहोस्: यिस्ट, प्यारामेसियम, भुइँकटहर, केरा, प्लानेरिया, बेगोनिया, अदुवा, प्याज, उखु, म्युकर, सखरखण्ड, स्पाइरोगाइरा।
उत्तर
| सजीव | विधि |
|---|---|
| यिस्ट | बडिङ |
| प्यारामेसियम | बाइनरी फिसन |
| भुइँकटहर | भेजिटेटिभ: मुकुट, फलमुनिका टुसा (बुलबिल) र सकर |
| केरा | भेजिटेटिभ: सकर |
| प्लानेरिया | रिजेनेरेसन |
| बेगोनिया | भेजिटेटिभ: पात |
| अदुवा | भेजिटेटिभ: राइजोम |
| प्याज | भेजिटेटिभ: बल्ब (बुलबिल पनि) |
| उखु | भेजिटेटिभ: जमिनमाथिको काण्ड (काण्डको कटिङ) |
| म्युकर | स्पोरुलेसन (फ्रागमेन्टेसन पनि) |
| सखरखण्ड | भेजिटेटिभ: जरा |
| स्पाइरोगाइरा | फ्रागमेन्टेसन |
“प्राकृतिक भेजिटेटिभ प्रोपागेसनभन्दा कृत्रिम भेजिटेटिभ प्रोपागेसन बढी महत्त्वपूर्ण र फाइदाजनक हुन्छ।” यो भनाइलाई तुलनात्मक रूपमा तर्क दिँदै प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
- किसानले छिट्टै राम्रो फल फल्ने बिरुवा पाउँछन्। ग्राफ्टिङ गरिएका आँप र सुन्तलाका बिरुवामा 3–4 वर्षमै फल लाग्न थाल्छ। बिउबाट उम्रेको बिरुवामा भने 6–8 वा त्योभन्दा बढी वर्ष लाग्छ।
- राम्रा गुण कायम रहन्छन्। गुलियो र ठुलो लिचीको जातलाई गुटीबाट सार्दा उस्तै फल फल्छ। बिउबाट उमार्दा यस्तो निश्चित हुँदैन।
- बिउ नहुने बिरुवा पनि उमार्न सकिन्छ: केरा (टिस्यु कल्चर वा सकरबाट), भुइँकटहर, बिउ नभएको अङ्गुर।
- प्राकृतिक प्रोपागेसनको तुलनामा यसमा मानिसले सबैभन्दा राम्रो माउ बिरुवा र विधि छान्छन्। यसैले सन्तान राम्रा प्रतिलिपि हुन्छन् र एकैपटक धेरै बिरुवा बनाइन्छन्। संयोगको भरमा नछोडी चाहेको ठाउँमा र चाहेको बेला ती रोपिन्छन्।
- छिट्टै धेरै स्वस्थ बिरुवा पाइन्छन्। टिस्यु कल्चरबाट किसानले आलु र केराका हजारौँ रोगमुक्त साना बिरुवा पाउँछन्।
- उपभोक्ताले धेरै र राम्रो फल पाउँछन्, देशले कम आयात गर्नुपर्छ र नर्सरीबाट रोजगारी पनि सिर्जना हुन्छ।
अभ्यास (5.2 मैथुनिक प्रजनन)
2. फरक लेख्नुहोस्
परागसेचन र गर्भाधान
उत्तर
| परागसेचन | गर्भाधान |
|---|---|
| एन्थरबाट स्टिग्मासम्म परागकण पुग्ने प्रक्रिया हो। | भाले लैङ्गिक कोष र पोथी लैङ्गिक कोषको संयोजन हो। |
| फूलको बाहिर, स्टिग्मामा हुन्छ। | ओभ्युलभित्र हुन्छ। |
| परपरागसेचनका लागि बाहक (हावा, किरा…) चाहिन्छ। | भाले लैङ्गिक कोष पुर्याउन परागनली चाहिन्छ। |
| पहिले हुन्छ। | परागसेचनपछि हुन्छ। |
| बिउ हुने बिरुवामा मात्र हुन्छ। | मैथुनिक प्रजनन गर्ने सबै सजीवमा हुन्छ। |
लैङ्गिक कोष र जाइगोट
उत्तर
| लैङ्गिक कोष | जाइगोट |
|---|---|
| प्रजनन कोष हो: शुक्राणु (भाले) र डिम्ब (पोथी)। | भाले र पोथी लैङ्गिक कोष मिलेर बनेको कोष हो। |
| अण्डकोष, अण्डाशय, एन्थर र ओभ्युलमा ग्यामेटोजेनेसिसबाट बन्छ। | गर्भाधानबाट बन्छ। |
| हरेकमा क्रोमोजोमको आधा सेट हुन्छ। | पूरा सेट हुन्छ, आधा हरेक माउबाट। |
| एक्लै नयाँ जीव बन्न सक्दैन (पार्थेनोजेनेसिसबाहेक)। | बढेर भ्रूण र नयाँ जीव बन्छ। |
एन्थर र परागकण
उत्तर
| एन्थर | परागकण |
|---|---|
| पुङ्केशरको टुप्पो हो, फिलामेन्टमाथिको थैली। | एन्थरभित्र बन्ने सानो कण हो। |
| धेरै कोष भएको, परागकण बनाउने अङ्ग हो। | भाले लैङ्गिक कोष बोक्ने सूक्ष्म एकाइ हो। |
| फूलमै रहन्छ र परागकण छोड्न फुट्छ। | स्टिग्मासम्म पुग्छ र यसबाट परागनली बन्छ। |
अटोग्यामी र गाइटनोग्यामी
उत्तर
दुवै स्वपरागसेचन हुन्: वंशाणु एउटै बिरुवाबाट आउँछन्।
| अटोग्यामी | गाइटनोग्यामी |
|---|---|
| परागकण उही फूलको स्टिग्मामा पुग्छ। | परागकण उही बिरुवाको अर्को फूलको स्टिग्मामा पुग्छ। |
| बाहक चाहिँदैन। | बाहक (किरा, हावा) चाहिन्छ। |
| दुईलिङ्गी फूलमा मात्र हुन्छ। | दुईलिङ्गी फूलमा र भाले तथा पोथी फूल छुट्टाछुट्टै हुने बिरुवा (मकै)मा हुन्छ। |
| जस्तै: केराउ | जस्तै: एउटै बिरुवाका फूलबिच परागकण सर्दा मकै, काँक्रो |
बाह्य गर्भाधान र भित्री गर्भाधान
उत्तर
| बाह्य गर्भाधान | भित्री गर्भाधान |
|---|---|
| शुक्राणु र डिम्ब पोथीको शरीरबाहिर भेटिन्छन्। | शुक्राणु र डिम्ब पोथीको शरीरभित्र भेटिन्छन्। |
| पानीमा हुन्छ। | जमिनमा पनि हुन सक्छ: लैङ्गिक कोष शरीरबाट बाहिर निस्कँदैनन्। |
| धेरै धेरै अन्डा पारिन्छन्। | थोरै अन्डा बन्छन्। |
| अन्डा र बच्चा असुरक्षित हुन्छन् र धेरैजसो मर्छन्। | अन्डा सुरक्षित हुन्छन् र धेरै बच्चा बाँच्छन्। |
| जस्तै: भ्यागुता, धेरैजसो माछा | जस्तै: चरा, स्तनधारी, किरा, सरीसृप |
3. कारण दिनुहोस्
परागसेचनमा बाहकको ठुलो भूमिका हुन्छ।
उत्तर
परागकण आफैँ एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ सर्न सक्दैन। परपरागसेचन र गाइटनोग्यामीमा परागकणलाई एन्थरबाट अर्को फूलको स्टिग्मासम्म कसैले पुर्याउनुपर्छ: हावा, पानी, किरा वा चरा। यी बाहक नभए धेरैजसो फूलमा परागकण पुग्दैन। यसैले त्यसपछि हुने गर्भाधान हुँदैन र फल तथा बिउ पनि बन्दैनन्।
मैथुनिक प्रजननमा भाले र पोथी दुवै चाहिन्छन्।
उत्तर
मैथुनिक प्रजनन भनेको भाले लैङ्गिक कोष र पोथी लैङ्गिक कोषको संयोजन हो। भाले लैङ्गिक कोष (शुक्राणु वा परागकणको भाले लैङ्गिक कोष) भाले अङ्गमा मात्र बन्छ। पोथी लैङ्गिक कोष (डिम्ब) पोथी अङ्गमा मात्र बन्छ। यसैले जाइगोट बनाउन दुवै चाहिन्छन्। यी दुई छुट्टाछुट्टै सदस्यमा हुन सक्छन् वा एउटै दुईलिङ्गी सजीवमा।
बाह्य गर्भाधान पानीमा वा जमिनमा धेरै ओसिलो ठाउँमा हुन्छ।
उत्तर
बाह्य गर्भाधानमा शुक्राणु पौडिएर अन्डासम्म पुग्नुपर्छ। खोल नभएका अन्डा हावामा सुकेर मर्छन्। यसैले बाह्य गर्भाधान हुने जनावरले आफ्ना अन्डा पानीमा (माछा, धेरैजसो भ्यागुता) पार्छन्। केही भ्यागुताले भने जमिनमा धेरै ओसिलो ठाउँमा, जस्तै भिजेको झ्याउ वा फिँजको गुँडमा, अन्डा पार्छन्। यस्ता ठाउँमा शुक्राणु अन्डासम्म पुग्न सक्छन् र अन्डा ओसिला रहन्छन्। सुक्खा जमिनमा बाह्य गर्भाधान हुन सक्दैन।
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
परागसेचन भनेको के हो? उदाहरण दिनुहोस्।
उत्तर
परागकण एन्थरबाट उही प्रजातिको फूलको स्टिग्मासम्म पुग्ने प्रक्रियालाई परागसेचन भनिन्छ। उदाहरण: तोरीका फूलमा आउने मौरीले एउटा फूलबाट अर्को फूलमा परागकण पुर्याउँछ (इन्टोमोफिली); हावाले मकैको धानचमरबाट घोगाका रेसासम्म परागकण पुर्याउँछ (एनिमोफिली)।
स्वपरागसेचन र परपरागसेचनलाई चित्रसहित तुलना गर्नुहोस्।
उत्तर
चित्र 5.19 का तीन बाटा बनाउनुपर्छ।
| स्वपरागसेचन | परपरागसेचन |
|---|---|
| परागकण उही बिरुवाको स्टिग्मामा पुग्छ (उही फूल वा त्यसकै अर्को फूल)। | परागकण उही प्रजातिको अर्को बिरुवाको स्टिग्मामा पुग्छ। |
| प्रायः बाहक चाहिँदैन। | बाहक (हावा, पानी, किरा, चरा) सधैँ चाहिन्छ। |
| फूल साना, रङहीन, बास्ना वा नेक्टरबिनाका हुन्छन्। | फूल प्रायः चम्किला, बास्नादार र नेक्टरसहितका हुन्छन्; वा हावाबाट परागसेचन हुने फूलमा प्वाँखजस्ता स्टिग्मा हुन्छन्। |
| एन्थर र स्टिग्मा सँगै पाक्छन्। | एन्थर र स्टिग्मा प्रायः फरक समयमा पाक्छन्। |
| नयाँ गुण आउँदैनन्; वंश बिस्तारै कमजोर हुन्छ। | गुणका नयाँ मिसावट आउँछन्; सन्तान बढी स्वस्थ हुन्छन्। |
| जस्तै: केराउ, गहुँ, धान | जस्तै: तोरी, मकै, फर्सी |
दोहोरो गर्भाधान भनेको के हो? यसको छोटो वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
फूल फुल्ने बिरुवामा हरेक ओभ्युलमा दुईपटक संयोजन हुन्छ। यसलाई दोहोरो गर्भाधान भनिन्छ।
स्टिग्मामा रहेको परागकणबाट स्टाइल हुँदै तलतिर परागनली बढ्छ। यस नलीमा दुईओटा भाले लैङ्गिक कोष बन्छन्। नली माइक्रोपाइलबाट ओभ्युलभित्र पसेर ती दुवै कोष छोड्छ।
- एउटा भाले लैङ्गिक कोष पोथी लैङ्गिक कोषसँग मिल्छ → जाइगोट → भ्रूण।
- अर्को भाले लैङ्गिक कोष दुईओटा पोलर न्युक्लियस (द्वितीय पोलर न्युक्लियस)सँग मिल्छ → इन्डोस्पर्म न्युक्लियस → इन्डोस्पर्म, भ्रूणको खाना।
त्यसपछि ओभ्युल बिउ बन्छ र ओभरी फल बन्छ।
डिम्ब र शुक्राणुको सफा, नामाङ्कित चित्र बनाउनुहोस्।
उत्तर
चित्र 5.22 मा जस्तै बनाउनुपर्छ।
डिम्ब: कोरोना रेडियाटा (कोषको बाहिरी घेरा), जोना पेलुसिडा (पारदर्शी तह), प्लाज्मा झिल्ली, साइटोप्लाज्म, न्युक्लियस, न्युक्लियोलस।
शुक्राणु: टाउको (एक्रोसोम र न्युक्लियससहित), घाँटी, बिचको भाग (माइटोकोन्ड्रियासहित), पुच्छर।
एउटा कुकुरले चारओटा बच्चा जन्मायो भने यो जैविक क्रियालाई के भनिन्छ? मैथुनिक प्रजननमा लैङ्गिक कोषको भूमिका व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
सजीवले आफूजस्तै नयाँ सन्तान जन्माउने यो जैविक क्रियालाई प्रजनन भनिन्छ। कुकुर स्तनधारी हो। यसमा भित्री गर्भाधान हुन्छ र पोथीले बच्चा जन्माउँछे। यसैले यो मैथुनिक प्रजनन हो।
लैङ्गिक कोषको भूमिका:
- भाले लैङ्गिक कोष र पोथी लैङ्गिक कोष मिलेर जाइगोट बन्छ। जाइगोट हरेक नयाँ जीवको पहिलो कोष हो।
- हरेक लैङ्गिक कोषमा माउका आधा वंशाणु हुन्छन्। यसैले सन्तानमा दुवै माउका वंशाणुको नयाँ मिसावट हुन्छ। चारओटा छाउरा एकअर्काभन्दा फरक देखिनुको कारण यही हो।
- यही विविधताका कारण प्रजातिले बदलिँदो वातावरणसँग अनुकूलन गर्न सक्छ र क्रमविकास सम्भव हुन्छ।
- लैङ्गिक कोषका कारण हरेक पुस्तामा क्रोमोजोमको सङ्ख्या उस्तै रहन्छ: आधा + आधा = पूरा सेट।
जनावरमा हुने मैथुनिक प्रजनन देखाउने चार्ट बनाउनुहोस्।
उत्तर
भाले (अण्डकोष) → शुक्राणु
पोथी (अण्डाशय) → डिम्ब (अन्डा)
शुक्राणु + डिम्ब → गर्भाधान (भित्री वा बाह्य) → जाइगोट → कोष विभाजन → भ्रूण → बच्चा (जन्मिन्छ वा अन्डाबाट निस्कन्छ) → हुर्केर वयस्क बन्छ → फेरि लैङ्गिक कोष बनाउँछ।
(चित्र 5.23 जस्तै वाणसहित बनाउनुपर्छ।)
ग्यामेटोजेनेसिस भनेको के हो? बिरुवा र जनावरमा यो कहाँ हुन्छ?
उत्तर
प्रजनन अङ्गमा लैङ्गिक कोष बन्ने प्रक्रियालाई ग्यामेटोजेनेसिस भनिन्छ।
- जनावरमा: शुक्राणु अण्डकोषमा र डिम्ब अण्डाशयमा बन्छन्।
- फूल फुल्ने बिरुवामा: भाले लैङ्गिक कोष एन्थरमा बनेका परागकणबाट बन्छन् (धेरै बिरुवामा परागनलीमा)। पोथी लैङ्गिक कोष ओभरीभित्रको ओभ्युलमा बन्छ।
यी जनावरमा हुने गर्भाधानको प्रकार लेख्नुहोस्: मानिस, परेवा, कछुवा, पुतली, माछा, चमेरा, भ्यागुता, गाई, गाइने किरा, ह्वेल।
उत्तर
भित्री: मानिस, परेवा, कछुवा, पुतली, चमेरा, गाई, गाइने किरा, ह्वेल।
बाह्य: माछा (धेरैजसो माछा), भ्यागुता।
बिरुवा र जनावरमा मैथुनिक प्रजनन नभएको भए के हुन्थ्यो? उदाहरणसहित व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
- मैथुनिक प्रजननबाट मात्र सन्तान उत्पादन गर्ने जनावर (गाई, कुकुर, चरा, मानिस)का कुनै बच्चा जन्मने थिएनन्। तिनको वंश एकै पुस्तामा सकिने थियो।
- बिउबाट मात्र उम्रने बिरुवा (गहुँ, धान, तोरी) हराउने थिए। खानलाई अन्न र धेरैजसो फल हुने थिएनन्।
- अमैथुनिक प्रजनन गर्न सक्ने सजीव पनि सबै प्रतिलिपि हुने थिए। विविधता नहुँदा एउटै नयाँ रोगले सबैलाई सखाप पार्न सक्थ्यो। उदाहरण: सन् 1840 को दशकमा आयरल्यान्डका आलु सबै ट्युबरबाट उमारिएका थिए र लगभग उस्तै थिए। एउटै रोगले ती सबै नष्ट भए र त्यसपछिको अनिकालमा करिब दस लाख मानिस मरे।
- विविधता नहुँदा सजीवको अनुकूलन वा क्रमविकास हुन सक्ने थिएन।
“वनस्पतिमा परागसेचन क्रिया भएन भने गर्भाधान क्रिया प्रायः असम्भव हुन्छ।” यो भनाइलाई आफ्ना तर्कसहित विश्लेषण गर्नुहोस्।
उत्तर
फूल फुल्ने बिरुवामा भाले लैङ्गिक कोष परागकणमा हुन्छन् र पोथी लैङ्गिक कोष ओभ्युलभित्र गहिरोमा हुन्छ। भाले लैङ्गिक कोष पोथी लैङ्गिक कोषसम्म पुग्ने एउटै बाटो छ: परागकण स्टिग्मामा खस्नुपर्छ र त्यसबाट ओभ्युलसम्म परागनली बढ्नुपर्छ। परागसेचन नभए स्टिग्मामा परागकण पुग्दैन। परागनली पनि बन्दैन र भाले तथा पोथी लैङ्गिक कोष कहिल्यै भेटिँदैनन्। यसैले गर्भाधान हुँदैन, बिउ बन्दैन र (धेरैजसो बिरुवामा) फल पनि लाग्दैन।
“बाह्य गर्भाधानभन्दा भित्री गर्भाधान बढी सुरक्षित हुन्छ।” कसरी?
उत्तर
- शुक्राणु सिधै पोथीको शरीरभित्र पुग्ने भएकाले पानीमा हराउँदैनन्। यसैले धेरै अन्डाको गर्भाधान हुन्छ।
- गर्भाधान भएको अन्डा आमाको शरीरभित्र (स्तनधारी) वा खोलभित्र (चरा, सरीसृप) सुरक्षित रहन्छ। यसरी अन्डा सुक्नबाट, चिसोबाट र अन्डा खाने जनावरबाट जोगिन्छ।
- यसैले थोरै अन्डा बने पनि तीमध्ये धेरै ठुलो भाग बाँचेर वयस्क बन्छ। बाह्य गर्भाधानमा भने धेरैजसो अन्डाको कहिल्यै गर्भाधान हुँदैन वा अरू जीवले ती खान्छन्।
“परपरागसेचन प्रायः रङ्गीन, बासनादार र एन्थर तथा स्टिग्मा फरक समयमा परिपक्व हुने फूलमा हुने गर्छ।” बासनादार फूल र एन्थर तथा स्टिग्मा फरक समयमा परिपक्व हुँदा कसरी परपरागसेचन क्रियालाई सुनिश्चित गर्छ, व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
- बास्नाले (रङ र नेक्टरसँगै) किरा र चरालाई आकर्षित गर्छ। यी जीव खान एउटा फूलबाट अर्को फूलमा जाँदा तिनको शरीरमा परागकण टाँसिन्छ र अर्को फूलको स्टिग्मामा दलिन्छ। यसरी परपरागसेचन हुन्छ।
- फूलका एन्थर र स्टिग्मा फरक फरक समयमा पाक्छन् भने फूलमा आफ्नै परागकणबाट परागसेचन हुन सक्दैन। परागकण तयार हुँदा स्टिग्मा तयार हुँदैन, वा स्टिग्मा तयार हुँदा परागकण तयार हुँदैन। यसैले यसको स्टिग्मामा अर्को फूलबाटै परागकण आउनुपर्छ। यसरी परपरागसेचन निश्चित हुन्छ र सन्तानले विविधताको फाइदा पाउँछन्।
चित्र 5.26 अध्ययन गर्नुहोस्।
- i.A, B, C र D भागको नाम लेख्नुहोस्।
- ii.B भाग हटाइयो भने गर्भाधानमा के असर पर्छ?
उत्तर
- i.A: स्टिग्मा। B: एन्थर। C: ओभरी। D: ओभ्युल।
- ii.B एन्थर हो। एन्थरमा परागकण बन्छन्। आफ्नै एन्थर नभए फूलमा आफ्नै परागकणबाट परागसेचन हुन सक्दैन। यसैले स्वपरागसेचन र आफ्नै परागकणबाट हुने गर्भाधान रोकिन्छ। किरा वा हावाले अर्को फूलबाट परागकण ल्याए (परपरागसेचन) भने यसको गर्भाधान अझै हुन सक्छ। दुई जात मिसाउन चाहँदा बिउ उत्पादकहरू जानीजानी एन्थर हटाउँछन् (इमास्कुलेसन)।
अभ्यास (5.3 बिउ)
2. फरक लेख्नुहोस्
बिउको प्रसारण र बिउको अङ्कुरण
उत्तर
| बिउको प्रसारण | बिउको अङ्कुरण |
|---|---|
| माउ बिरुवाबाट बिउ टाढा पुग्ने प्रक्रिया हो। | भ्रूण बढेर बेर्ना बन्ने प्रक्रिया हो। |
| बिउ पाकेर सुषुप्त हुँदा हुन्छ। | बिउले पानी, हावा र न्यानोपन पाएपछि हुन्छ। |
| हावा, पानी, जनावर, गुरुत्वबल वा कोसा फुटेर हुन्छ। | बिउभित्रै, बिउकै वृद्धिबाट हुन्छ। |
| यसबाट बिरुवा नयाँ ठाउँमा फैलिन्छ। | यसबाट नयाँ बिरुवाको जीवन सुरु हुन्छ। |
प्लुमुल र रेडिकल
उत्तर
| प्लुमुल | रेडिकल |
|---|---|
| भ्रूणको काण्ड प्रणाली बन्ने भाग हो। | भ्रूणको जरा प्रणाली बन्ने भाग हो। |
| माथितिर, प्रकाशतिर बढ्छ। | तलतिर, माटोभित्र बढ्छ। |
| रेडिकलपछि निस्कन्छ। | पहिले निस्कन्छ। |
| यसमा पहिला साना पात हुन्छन्। | यसमा जरा रौँ हुन्छन्। |
तोरीको बिउको प्रसारण र काफलको बिउको प्रसारण
उत्तर
| तोरीको बिउ | काफलको बिउ |
|---|---|
| कोसा फुटेर प्रसारण हुन्छ। | जनावर (चरा, बाँदर, मानिस)द्वारा प्रसारण हुन्छ। |
| सुकेको कोसा फुट्छ र बिउ छरिन्छन्। | रसिलो फल खाइन्छ र कडा बिउ अन्तै दिसामा निस्कन्छ वा थुकिन्छ। |
| बिउ माउ बिरुवाको नजिकै खस्छन्। | बिउ टाढासम्म पुग्न सक्छन्। |
| बिउ साना, गोला र सुक्खा हुन्छन्। | बिउ कडा कोयासहित रसिलो फलभित्र हुन्छ। |
3. कारण दिनुहोस्
पानीमा भिजाउँदा बिउ उम्रन थाल्छ।
उत्तर
सुक्खा बिउ सुषुप्त हुन्छ। यसमा लगभग पानी नहुने भएकाले कोषमा रासायनिक प्रतिक्रिया हुन सक्दैनन्। भिजाउँदा बिउले माइक्रोपाइल र आवरणबाट पानी सोस्छ। आवरण नरम हुन्छ र इन्जाइम सक्रिय हुन्छन्। ऊर्जा र वृद्धिका लागि सञ्चित खाना तोडिन्छ र भ्रूण बढ्न थाल्छ। यसरी पानीले डोर्मेन्सी तोड्छ र अङ्कुरण सुरु हुन्छ।
सिमल (रातो सिमल)का बिउ लामो दुरीसम्म प्रसारण हुन्छन्।
उत्तर
सिमलका बिउ साना र हलुका हुन्छन्। हरेक बिउ मसिनो र रेसमी कपासमा बेरिएको हुन्छ। कपासले तौल धेरै थोरै बढाउँछ तर सतह धेरै बढाउँछ। यसैले बिउ हावामा तैरिन्छ र हावाले यसलाई धेरै टाढा, धेरै किलोमिटरसम्म पनि, पुर्याउँछ।
बिउले बिरुवाको वंश एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा निरन्तर राख्छ।
उत्तर
बिउमा भ्रूण हुन्छ। भ्रूण मैथुनिक प्रजननबाट बनेको नयाँ बिरुवा हो। बिउमा भ्रूणसँगै खाना र सुरक्षा आवरण पनि हुन्छन्। बिउ खराब मौसमभरि सुषुप्त रहन सक्छ र प्रसारणबाट नयाँ ठाउँसम्म पुग्न सक्छ। त्यसपछि यो उम्रेर नयाँ बिरुवा बन्छ र त्यो बिरुवा हुर्केर आफ्नै बिउ बनाउँछ। यसरी बिउले एक पुस्तालाई अर्को पुस्तासँग जोड्छ।
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
बिउ भनेको के हो? उदाहरण दिनुहोस्।
उत्तर
गर्भाधान भएर पाकेको ओभ्युललाई बिउ भनिन्छ। यसमा भ्रूण (बिरुवाको बच्चा), खाना भण्डार र सुरक्षा आवरण हुन्छन्। बिउ उम्रेर नयाँ बिरुवा बन्न सक्छ। उदाहरण: धान, मकै, चना, सिमी, तोरी, आँपको बिउ (कोया), फर्सीको बिउ।
बिउ प्रसारणका विधि लेख्नुहोस् र कुनै एकलाई चित्र र उदाहरणसहित व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
हावाद्वारा, पानीद्वारा, जनावरद्वारा, गुरुत्वबलद्वारा र कोसा फुटेर।
हावा: रौँ, पखेटा वा हावाका थैली भएका साना र हलुका बिउ हावामा तैरिन्छन् र हावाले तिनलाई टाढा पुर्याउँछ। उदाहरण: सिमलका बिउ रेसमी कपासमा तैरिन्छन्; म्यापलको पखेटा भएको फल खस्दा घुम्छ। (रौँको झुप्पो भएको बिउ वा पखेटा भएको म्यापलको फल हावा जनाउने वाणसहित बनाउनुपर्छ।)
बिउको डोर्मेन्सी भनेको के हो? यसले बिउलाई कसरी मद्दत गर्छ?
उत्तर
पाकेको बिउ जीवित रहने तर नबढ्ने र यसको क्रियाकलाप लगभग रोकिने आराम अवस्थालाई डोर्मेन्सी भनिन्छ।
डोर्मेन्सीका कारण बिउ खराब अवस्था (चिसो हिउँद, सुक्खा मौसम)मा बाँच्न सक्छ। उम्रन र बढ्न पर्याप्त पानी, हावा र न्यानोपन नपाउन्जेल बिउ पर्खिन सक्छ। डोर्मेन्सीले गर्दा बिउ प्रसारण हुने समय पनि पाउँछ। यसैका कारण मानिसले बिउलाई एक मौसमबाट अर्को मौसमसम्म सुरक्षित भण्डारण गर्न सक्छन्।
बिउको अङ्कुरणलाई चित्रसहित व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
चित्र 5.31 को सिमी बनाउनुपर्छ।
- बिउले माइक्रोपाइलबाट पानी सोस्छ र फुल्छ। आवरण नरम भएर फुट्छ।
- कोटिलेडोनमा सञ्चित खाना तोडिन्छ र ऊर्जा (अक्सिजनसँग) र वृद्धिका लागि प्रयोग हुन्छ।
- पहिले रेडिकल निस्कन्छ र तल बढेर जरा र जरा रौँ बनाउँछ।
- हाइपोकोटाइल बाङ्गिएर हुक बन्छ र कोटिलेडोनलाई माटोबाट बाहिर तान्छ (सिमीमा)। कोटिलेडोन हरिया हुन्छन्।
- प्लुमुल माथि बढेर काण्ड र पहिला साँचा पात बनाउँछ। अब सानो बिरुवा बेर्ना बन्छ र आफैँ खाना बनाउन थाल्छ।
अङ्कुरणमा हावाको के भूमिका हुन्छ?
उत्तर
हावाबाट बिउले अक्सिजन पाउँछ। उम्रँदै गरेको भ्रूणका कोषमा श्वासप्रश्वास हुन्छ। कोषले आफ्ना माइटोकोन्ड्रियामा अक्सिजन प्रयोग गरेर सञ्चित खाना तोड्छन् र यसबाट निस्केको ऊर्जा बढ्न प्रयोग हुन्छ। पर्याप्त अक्सिजन नभए (पानी जमेको माटोमा वा पानीमुनि) बिउ उम्रन सक्दैन र प्रायः कुहिन्छ।
बिउ अङ्कुरणको महत्त्व बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
- अङ्कुरणबाट अर्को पुस्ता बन्छ र बिरुवाको वंश निरन्तर रहन्छ।
- राम्रो अङ्कुरण हुँदा बाली राम्रो हुन्छ। यसबाट किसान र देशलाई बढी खाना र आम्दानी हुन्छ।
- टुसा पलाएका अन्न र दाल सजिलै पच्छन् र बढी पोषिला हुन्छन्।
- रुख र घाँसका बिउ उम्रँदा जङ्गल र चरन फेरि हराभरा हुन्छन् र जैविक विविधता कायम रहन्छ।
सूर्यनारायणले गहुँ छर्न आफ्नो खेत ट्र्याक्टरले राम्ररी जोते र कम्पोस्ट मल हाले। भोलिपल्ट उनले गहुँ छरे र फेरि खेत जोते। यसरी जोत्दा सबै बिउ माटोमा पुरिए। केही दिनपछि उनले माटो ओसिलो भएको ठाउँमा राम्रा बेर्ना उम्रेको तर खेतको सुक्खा भागमा भने यताउता मात्र उम्रेको भेट्टाए।
- i.छरेपछि उनले किन फेरि खेत जोते?
- ii.सुक्खा भागका बिउ किन राम्ररी उम्रेनन्?
- iii.खेतको हरेक कुनामा राम्रा बेर्ना पाउन उनले के गर्नुपर्छ?
उत्तर
- i.बिउलाई माटोले पुर्न। माटोमा पुरिँदा बिउ ओसिलो र न्यानो रहन्छ, खुकुलो माटोमा हावा पाउँछ र चराबाट पनि जोगिन्छ।
- ii.सुक्खा भागमा पानी थिएन। पर्याप्त ओस नहुँदा बिउले पानी सोस्न सकेनन्। तिनको डोर्मेन्सी टुटेन र ती उम्रेनन् (वा ढिलो उम्रे)।
- iii.खेतमा एकनासले सिँचाइ गर्नुपर्छ (वा पानी परेलगत्तै छर्नुपर्छ)। छर्नुअघि बिउलाई एक दिन भिजाउनुपर्छ। माटोलाई खुकुलो र ओसिलो राख्नुपर्छ तर पानी जम्न दिनुहुँदैन। ठिक समयमा र ठिक गहिराइमा छर्नुपर्छ र राम्रो बिउ प्रयोग गर्नुपर्छ।
यी बिउको प्रसारण विधिको नाम लेख्नुहोस्: आँप, कटुस, म्यापल, चना, कुरो, तिल, फर्सी, नरिवल, नास्पाती।
उत्तर
| बिउ | विधि |
|---|---|
| आँप | गुरुत्वबल (र जनावर) |
| कटुस | काँडेदार बोक्रा फुट्छ र दाना खस्छन् (फुटेर र गुरुत्वबल); लोखर्केले बोकेर लैजान्छन् |
| म्यापल | हावा |
| चना | कोसा फुटेर |
| कुरो | जनावर (हुक रौँ र लुगामा टाँसिन्छन्) |
| तिल | कोसा (क्याप्सुल) फुटेर |
| फर्सी | जनावर र मानिस (खाइने) र गुरुत्वबल |
| नरिवल | पानी |
| नास्पाती | जनावर (खाइने) |
चित्र 5.34 अध्ययन गर्नुहोस्।
- i.A देखि F सम्मका भागको नाम लेख्नुहोस्।
- ii.बिउ उम्रँदा भाग A बाट के बन्छ?
- iii.के सबै बिउमा भाग F हुन्छ? यसले के काम गर्छ?
उत्तर
- i.A: प्लुमुल। B: रेडिकल। C: टेस्टा (बाहिरी आवरण)। D: टेग्मिन (भित्री आवरण)। E: हाइलम। F: कोटिलेडोन।
- ii.प्लुमुल बढेर काण्ड प्रणाली बन्छ: काण्ड र पात।
- iii.लगभग सबैमा हुन्छ: एकदलीय (मकै) बिउमा एउटा र दुईदलीय (सिमी)मा दुईओटा कोटिलेडोन हुन्छन्। (सुनगाभाका धुलोजस्ता बिउ दुर्लभ अपवाद हुन्: तिनको सानो भ्रूणमा कोटिलेडोन हुँदैन।) दुईदलीयमा कोटिलेडोनमा उम्रँदै गरेको भ्रूणका लागि खाना सञ्चय हुन्छ। एकदलीयमा कोटिलेडोनले इन्डोस्पर्मबाट भ्रूणसम्म खाना पुर्याउँछ। कोटिलेडोनले प्लुमुल र रेडिकलको रक्षा पनि गर्छन्। कुनै बिउमा यी पहिला हरिया पातका रूपमा माथि आउँछन्।
“सुक्खा बिउलाई पकाएर खानुभन्दा टुसा पलाएको बिउको तरकारी खानु बढी फाइदाजनक हुन्छ।” यो भनाइलाई तर्कसहित प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
बिउमा टुसा पलाउँदा यसका इन्जाइमले सञ्चित स्टार्च र प्रोटिनलाई सरल चिनी र एमिनो एसिडमा तोड्छन्। यी सजिलै पच्छन्। भिटामिन C जस्ता केही भिटामिन बन्छन् र अरू भिटामिन बढ्छन्। खनिज सोसिन रोक्ने पदार्थ घट्छन्। टुसा नरम हुन्छन्, छिटो पाक्छन् र तिनको स्वाद ताजा हुन्छ। यसैले टुसा पलाएका चना, मुङ वा क्वाँटी तिनै सुकेका बिउभन्दा बढी पोषिला र पेटका लागि सजिला हुन्छन्।