Skip to content

← कक्षा ८ नेपाली

परीक्षा अभ्यास

हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।

26 प्रश्न

एकाइ 3 · स्वामी प्रपन्नाचार्य

शब्दभण्डार

अभ्यास: शब्दभण्डार

१.

दिइएका विपरीतार्थी शब्दबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
उत्थान, सुलभ, स्वतन्त्र, सापेक्ष, पूर्वीय
परतन्त्र, निरपेक्ष, पाश्चात्य, उत्पत्ति, पतन, दुर्लभ

उत्तर

उत्थान: पतन; सुलभ: दुर्लभ; स्वतन्त्र: परतन्त्र; सापेक्ष: निरपेक्ष; पूर्वीय: पाश्चात्य।

‘उत्पत्ति’ कुनै शब्दसँग मिल्दैन; यसको विपरीतार्थी ‘विनाश’ हो। जोडा मिलाउने प्रश्नमा यस्तो एउटा शब्द बढी दिइन्छ।

२.

साथीसँग छलफल गरी दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस्: चुनौती, न्वारन, शाकाहारी, प्रवचन, धारणा, व्यावहारिक, लोकहित, प्रेरणा, आजीवन, अमर

उत्तर
शब्द अर्थ
चुनौती पार गर्न कठिन काम वा अवस्था
न्वारन जन्मेको केही दिनपछि बच्चाको नाम राख्ने संस्कार
शाकाहारी मासु नखाने, सागपात र अन्न मात्र खाने
प्रवचन धर्म वा ज्ञानका कुरा बुझाउन दिइने भाषण
धारणा कुनै विषयमा मनमा बसेको विचार
व्यावहारिक दैनिक काममा लाग्ने
लोकहित सर्वसाधारणको भलाइ
प्रेरणा केही गर्न मनमा जगाउने उत्साह
आजीवन जीवनभर
अमर कहिल्यै नमर्ने; मृत्युपछि पनि नाम रहिरहने
३.

‘स्वामी प्रपन्नाचार्य’ जीवनीको पहिलो अनुच्छेदबाट दिइएका शब्दको विपरीत अर्थ खोजेर लेख्नुहोस्: मरण, अनावश्यक, बाहिरी, सरल, प्रतिकूल, फेदी, असफलता

उत्तर

मरण: जीवन; अनावश्यक: आवश्यक; बाहिरी: भित्री; सरल: कठिन; प्रतिकूल: अनुकूल; फेदी: शिखर; असफलता: सफलता।

४.

दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: भजनकीर्तन, दर्शन, किरातवंश, अध्यात्म, अनुशासन, आश्रम, इतिहास, वाङ्मय

उत्तर
  • भजनकीर्तन: एकादशीको साँझ मन्दिरमा भजनकीर्तन चल्छ।
  • दर्शन: पूर्वीय दर्शनमा आत्माबारे धेरै चिन्तन पाइन्छ।
  • किरातवंश: नेपालको इतिहासमा किरातवंशको लामो शासन भएको मानिन्छ।
  • अध्यात्म: बुढेसकालमा हजुरबुबाको मन अध्यात्मतिर लाग्यो।
  • अनुशासन: अनुशासन भएको विद्यार्थी समयमै काम सक्छ।
  • आश्रम: साधुहरू वनको आश्रममा बस्थे।
  • इतिहास: आफ्नो गाउँको इतिहास बुढापाकाले राम्ररी जान्दछन्।
  • वाङ्मय: संस्कृत वाङ्मयमा ज्ञानका अनेक ग्रन्थ छन्।

बोध र अभिव्यक्ति

१.

दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: दृष्टान्त, शास्त्रार्थ, श्रद्धा, आश्रम, तीर्थाटन, किरात, पूर्वीय, व्याख्यान, शरणार्थी

उच्चारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
  • दृष्टान्त: /द्रिस्.टान्.त/; दृ लाई ‘द्रि’ जस्तो भनिन्छ।
  • शास्त्रार्थ: /सास्.त्रार्.थ/
  • श्रद्धा: /स्रद्.धा/; श्र लाई ‘स्र’ जस्तो भनिन्छ।
  • आश्रम: /आस्.र.म/
  • तीर्थाटन: /तिर्.था.टन्/
  • किरात: /कि.रात्/
  • पूर्वीय: /पुर्.वि.य/; व लाई ‘ब’ नभनी ओठ गोलो पारेर भन्नुहोस्।
  • व्याख्यान: /ब्याख्.यान्/; व्य लाई बोल्दा ‘ब्य’ जस्तो भनिन्छ।
  • शरणार्थी: /स.र.नार्.थी/
३.

‘स्वामी प्रपन्नाचार्य’ जीवनीका आधारमा ठिक बेठिक छुट्याउनुहोस्:

  • क.स्वामी प्रपन्नाचार्य मानव हितमा जोड दिन्थे।
  • ख.स्वामी प्रपन्नाचार्य महान् सन्त, संस्कृत वाङ्मयका विशिष्ट अनुसन्धाता तथा व्याख्याताका रूपमा अमर बने।
  • ग.स्वामी प्रपन्नाचार्यले पढाइ र शास्त्रार्थ गर्दा विभिन्न देशको भ्रमण गर्ने अवसर पाएनन्।
  • घ.उनी संस्कृत वाङ्मयका ग्रन्थलाई सबैले बुझ्ने गरी बताउँथे।
उत्तर
  • क.ठिक
  • ख.ठिक
  • ग.बेठिक (उनले पढाइ र शास्त्रार्थसँगै संसारका विभिन्न देश घुम्ने अवसर पाए।)
  • घ.ठिक
४.

‘स्वामी प्रपन्नाचार्य’ जीवनी पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:

  • क.स्वामी प्रपन्नाचार्यको न्वारनको नाम के थियो?
  • ख.प्रपन्नाचार्यका पुर्खा कुन धर्मका अनुयायी थिए?
  • ग.प्रपन्नाचार्यले कति वर्षको उमेरमा कखरा सिके?
  • घ.प्रपन्नाचार्यलाई कसले मुन्धुमको महत्त्व बताए?
  • ङ.प्रपन्नाचार्यको बाल्यकालको प्रसङ्ग कुन अनुच्छेदमा आएको छ?
उत्तर
  • क.स्वामी प्रपन्नाचार्यको न्वारनको नाम गीतानन्द थियो।
  • ख.उनका पुर्खा किरात धर्मका अनुयायी थिए।
  • ग.उनले ३० वर्षको उमेरमा कखरा सिके।
  • घ.महागुरु फाल्गुनन्दको आश्रममा बस्दा उनी मुन्धुमको महत्त्वबारे जानकार भए। जीवनीमा कुनै अरू व्यक्तिको नाम छैन, त्यसैले ‘फाल्गुनन्दको आश्रमबाट’ भन्नु ठिक हुन्छ।
  • ङ.उनको बाल्यकालको प्रसङ्ग तेस्रो अनुच्छेदमा आएको छ।
५.

‘प्रपन्नाचार्यको परिवार …. भोक मात्र जागिरह्यो।’ जीवनीको अंश मनमनै पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:

  • क.स्वामी प्रपन्नाचार्यको परिवारमा कस्तो भोजनको व्यवस्था हुन्थ्यो?
  • ख.प्रपन्नाचार्य कहिलेदेखि आध्यात्मिक चिन्तनतर्फ उन्मुख भए?
  • ग.प्रपन्नाचार्यको परिवारले कसरी जीवन गुजारा गर्नुपर्थ्यो?
  • घ.प्रपन्नाचार्यले किन बाल्यकालमा पढ्न पाएनन्?
उत्तर
  • क.उनको परिवारमा सधैँ शुद्ध शाकाहारी भोजनको व्यवस्था हुन्थ्यो।
  • ख.उनी बाल्यकालदेखि नै आध्यात्मिक चिन्तनतर्फ उन्मुख भए।
  • ग.उनको परिवारले खेतीपाती र गाईवस्तुको काम गरेर जीवन गुजारा गर्नुपर्थ्यो।
  • घ.घरका सबैले दिनरात खेतीपाती र गाईवस्तुको हेरचाह गर्नैपर्ने भएकाले उनले बाल्यकालमा पढ्न पाएनन्।
६.

दिइएका घटना कुन कुन सालका हुन्, ‘स्वामी प्रपन्नाचार्य’ जीवनीका आधारमा पहिचान गरी लेख्नुहोस्:

  • क.संस्कृत विषय लिई पूर्वमध्यमा तह उत्तीर्ण
  • ख.तीर्थाटनका लागि भारतको बनारस यात्रा
  • ग.पशुपति मृगस्थलीस्थित आश्रममा देहावसान
  • घ.विद्यावारिधि उपाधिको प्राप्ति
  • ङ.स्वामी प्रपन्नाचार्यको जन्म
  • च.चन्द्रेश्वर सत्तलमा बस्ने व्यवस्था
  • छ.‘सङ्क्षेपमा मेरो जीवनयात्रा’ कृति प्रकाशन
  • ज.किरातवंशका महागुरु फाल्गुनन्दको प्रत्यक्ष प्रभाव
उत्तर
  • क.वि.सं. २०२१
  • ख.वि.सं. २०१०
  • ग.वि.सं. २०७२
  • घ.वि.सं. २०३६
  • ङ.वि.सं. १९८०
  • च.वि.सं. २०४५
  • छ.वि.सं. २०५९
  • ज.वि.सं. १९९४ तिर
७.

‘स्वामी प्रपन्नाचार्य’ जीवनी पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:

  • क.स्वामी प्रपन्नाचार्यको बाल्यकाल कसरी बित्यो?
  • ख.स्वामी प्रपन्नाचार्यका कृति कुन कुन हुन्?
  • ग.स्वामी प्रपन्नाचार्य किन अध्यात्मतर्फ लागे?
  • घ.स्वामी प्रपन्नाचार्यको जीवनीबाट के प्रेरणा पाइन्छ?
उत्तर
  • क.उनको बाल्यकाल पाँचथरको बरडाँडामा खेतीपाती र गाईवस्तुको काममा बित्यो। परिवारका सबैले काम गर्नैपर्ने भएकाले उनले पढ्न पाएनन्। घरको धार्मिक वातावरण र शाकाहारी जीवनले उनको मन सानैदेखि अध्यात्मतिर लाग्यो।
  • ख.उनका कृतिमा ‘सम्मार्ग दर्शन’, ‘प्राचीन हिन्दु विज्ञान’, ‘वेदमा के छ?’, ‘किरात मङ्गोलियाबाट आएका शरणार्थी होइनन्’, ‘काले राईका क्वाँटी कविता’, ‘प्राचीन किरात इतिहास’, ‘मानव अधिकार हनन के हो?’, ‘महागुरु फाल्गुनन्द सरस्वती सत्यहाङ्माको जीवनी’ र ‘सङ्क्षेपमा मेरो जीवनयात्रा’ पर्छन्।
  • ग.उनको परिवार किरात धर्म मान्ने, वैदिक धर्मसंस्कृतिमा जोड दिने र शाकाहारी थियो। जोसमनी सम्प्रदायको प्रभाव पनि घरमा थियो। यही वातावरणले र पछि फाल्गुनन्दको आश्रमको अनुशासनले उनलाई अध्यात्मतर्फ डोर्‍यायो।
  • घ.पढ्न चाहनेलाई उमेरले छेक्दैन भन्ने प्रेरणा पाइन्छ। बितेको समयमा पछुतो गर्नुभन्दा बाँकी समयको सदुपयोग गर्नुपर्छ। कठिनाइमा पनि अठोट र लगन भए जुनसुकै तहमा पुग्न सकिन्छ।

भाव विस्तार कसरी गर्ने?

८.

भाव विस्तार गर्नुहोस्: स्वामी प्रपन्नाचार्य अध्ययनलाई उमेरले कहिल्यै छेक्दैन भन्ने विचारका दृष्टान्त हुन्।

नमुना भाव विस्तार

पढ्ने काम बाल्यकालमै मात्र हुने होइन। सिक्ने चाहना, अठोट र मिहिनेत भएको मान्छेले जुनसुकै उमेरमा पढ्न थाल्न सक्छ। यही कुराको जिउँदो प्रमाण स्वामी प्रपन्नाचार्य हुन्।

बाल्यकालमा घरको कामले गर्दा उनले पढ्न पाएनन्। तिस वर्षको उमेरमा उनले अक्षर चिन्न थाले र उमेर घटाएर एक कक्षामा भर्ना भए। धेरैले त्यो उमेरमा ‘अब ढिला भयो’ भनेर हार खान्थे। उनले भने पचास वर्षमा आचार्य र छपन्न वर्षमा विद्यावारिधि गरे र चार दर्जनजति किताब लेखे। हाम्रै समाजमा पनि बुढेसकालमा प्रौढ कक्षामा नाम लेख्न सिक्ने आमाहरू छन्।

त्यसैले ढिलो भयो भन्दै बितेको समयमा पछुतो गर्नुभन्दा बाँकी समय राम्ररी प्रयोग गर्नु ठिक हुन्छ। सिक्न मन भएपछि उमेर बाधा बन्दैन।

९.

तपाईँ भविष्यमा आफ्नो जन्मभूमिको सेवा कसरी गर्न चाहनुहुन्छ, कक्षामा सुनाउनुहोस्।

नमुना प्रस्तुति

म भविष्यमा स्वास्थ्यकर्मी बनेर आफ्नै गाउँमा काम गर्न चाहन्छु। मेरो गाउँमा स्वास्थ्यचौकी छ, तर सधैँ जनशक्ति पुग्दैन र सामान्य रोगका लागि पनि सदरमुकाम जानुपर्छ। पढेर फर्केपछि म आमा र बालबालिकाको स्वास्थ्य हेर्ने, खोप र सरसफाइबारे बुझाउने काम गर्न चाहन्छु। देशको सेवा गर्न ठुलो पद नै चाहिँदैन; आफ्नै ठाउँमा इमानदार भएर काम गर्नु पनि सेवा हो।

तपाईँले आफ्नै सपना राख्नुहोस्। प्रस्तुतिमा तीन कुरा भन्नुहोस्: के गर्ने, किन, र अहिलेदेखि के तयारी गर्ने।

१०.

‘स्वामी प्रपन्नाचार्य’ जीवनीको सार लेख्नुहोस्।

नमुना सार

स्वामी प्रपन्नाचार्यको जन्म वि.सं. १९८० मा पाँचथरको बरडाँडामा राई परिवारमा भयो। घरको खेतीपातीले गर्दा उनले बाल्यकालमा पढ्न पाएनन्। १४ वर्षको उमेरमा फाल्गुनन्दको आश्रममा बसे र उनको निधनपछि बिजुवाको काम गरे, दार्जिलिङमा काम खोजे। वि.सं. २०१० मा तीर्थयात्रीसँग बनारस पुगेपछि ३० वर्षको उमेरमा शिक्षिका सरस्वतीबाट अक्षर चिने र एक कक्षामा भर्ना भए। अनेक सङ्घर्ष गर्दै उनले २०२१ मा पूर्वमध्यमा, २०३० मा आचार्य र २०३६ मा विद्यावारिधि गरे। त्यसपछि नेपालमै बसेर वेद र धर्मदर्शनको सरल व्याख्या गरे, चार दर्जनजति किताब लेखे, देशविदेशमा प्रवचन दिए र मानिसबिच समानताको सन्देश फैलाए। अनेक पुरस्कार पाएका उनको देहावसान वि.सं. २०७२ मा भयो। उनको जीवनले पढाइलाई उमेरले छेक्दैन भन्ने देखाउँछ।

११.

स्वामी प्रपन्नाचार्यले वैदिक वाङ्मयका क्षेत्रमा पुर्‍याएका योगदानको चर्चा गर्नुहोस्।

नमुना उत्तर

स्वामी प्रपन्नाचार्य वैदिक वाङ्मयका प्रखर व्याख्याता थिए। उनको सबैभन्दा ठुलो योगदान कठिन ग्रन्थलाई सर्वसाधारणसम्म पुर्‍याउनु हो।

पहिलो, उनले वेद, वेदान्त र धर्मदर्शनको आजीवन अध्ययन र अनुसन्धान गरे। वेदान्तमै उनले विद्यावारिधि गरेका थिए। दोस्रो, उनले यी विषयलाई युगसापेक्ष ढङ्गले बुझाए। ‘वेदमा के छ?’ र ‘प्राचीन हिन्दु विज्ञान’ जस्ता किताब लेखेर उनले वैदिक ज्ञान पाठकसम्म पुर्‍याए। तेस्रो, उनले नेपाल, भारत र विदेशका प्रवचनमार्फत पूर्वीय दर्शनको प्रचार गरे। ग्रन्थलाई सबैले बुझ्ने गरी बताउने भएकाले उनका प्रवचनमा सबैको रुचि हुन्थ्यो। चौथो, वेद सबैले पढ्न र बुझ्न पाउनुपर्छ भन्ने मान्यता राखेर उनले वैदिक ज्ञानलाई समानताको विचारसँग जोडे।

यस्ता कामका कारण उनलाई पाणिनि, शङ्कराचार्य जस्ता पुरस्कार र महाविद्यावारिधिको मानार्थ उपाधि दिइयो। त्यसैले वैदिक वाङ्मयलाई जनजनसम्म पुर्‍याउनेमा उनको नाम अग्रपङ्क्तिमा आउँछ।

बुँदा टिपोट र सारांश

१२.

दिइएको अनुच्छेद पढेर चारओटा बुँदा टिपोट गरी सारांश लेख्नुहोस्:
नेपाल प्राकृतिक दृष्टिकोणले सम्पन्न मुलुक हो। हावापानी, उचाइ र धरातलीय विविधताले यहाँ प्राकृतिक विविधता सिर्जना गरेको छ। यसलाई जैविक विविधता पनि भनिन्छ। हिजोआज संसारभरका मुलुक जैविक विविधताको मामिलामा सचेत देखिन थालेका छन्। जैविक विविधताका विभिन्न पक्षमध्ये हाम्रो देशमा रहेका महत्त्वपूर्ण र दुर्लभ जडीबुटी पनि पर्छन्। चाँप, जटामसी, सर्पगन्धा, लोठ सल्ला, पाँचऔँले, यार्चागुम्बा आदि बोटबिरुवा एवम् जडीबुटी हाम्रा बहुमूल्य सम्पत्ति हुन्। नेपालमा ६०० मिटरको उचाइदेखि १,५०० मिटरको उचाइसम्म पाइने चाँपको बोट ३० मिटरसम्म अग्लो हुन्छ। चाँपको फूलबाट बनाइने तेल आँखा र बात रोगका निम्ति उपयोगी हुन्छ भने फूल, फल शक्तिवर्धक औषधीका रूपमा पनि प्रयोग हुन्छ। ३,००० देखि ५,००० मिटरको उचाइमा पाइने सानो सुगन्धित बिरुवा जटामसी पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण जडीबुटी हो। यो जडीबुटी छारेरोग र मुटुरोग आदिका निम्ति औषधीका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

नमुना

बुँदा:

  • क.हावापानी, उचाइ र धरातलको विविधताले जैविक विविधतामा सम्पन्न नेपाल
  • ख.चाँप, जटामसी, सर्पगन्धा, यार्चागुम्बा जस्ता दुर्लभ जडीबुटी देशका बहुमूल्य सम्पत्ति
  • ग.६०० देखि १,५०० मिटरसम्म पाइने चाँपको तेल र फूल औषधीमा प्रयोग
  • घ.३,००० देखि ५,००० मिटरमा पाइने जटामसीको छारेरोग र मुटुरोगका औषधीमा प्रयोग

नेपालको जैविक विविधता

हावापानी, उचाइ र धरातलको विविधताले नेपाल जैविक विविधतामा सम्पन्न छ। यहाँका दुर्लभ जडीबुटी बहुमूल्य सम्पत्ति हुन्। मध्यपहाडमा पाइने चाँपको तेल र फूल तथा उच्च हिमाली भेगमा पाइने जटामसी औषधीमा प्रयोग हुन्छन्।

१३.

दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्:
नेपाली खेलकुदका क्षेत्रमा सङ्गिना वैद्य चर्चित नाम हो। उनी तेक्वान्दो मार्सल आर्ट खेलाडी हुन्। उनी मार्सल आर्ट सिक्नका लागि नुवाकोटबाट काठमाडौँ आइन्। मार्सल आर्ट सिक्न थालेको तीन महिनामा नै राष्ट्रिय खेलाडी बनेर उनले आफ्नो विलक्षण प्रतिभा सार्वजनिक गरिन्। उनले सन् २००४ मा भएको एथेन्स ओलम्पिकमा सहभागिता जनाइन्। उनले राष्ट्रलाई दक्षिण एसियाली खेलमा सहभागिता जनाएर दुई पटक स्वर्णपदक र एक पटक कांस्यपदक दिलाइन्। अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा स्वर्णपदक प्राप्त गर्ने उनी पहिलो नेपाली महिला हुन्। सङ्गिनाले आफ्नो खेल जीवनमा हालसम्म २० ओटा स्वर्णपदक प्राप्त गरेकी छन्। उनले खेलका माध्यमबाट नेपाल र नेपालीलाई चिनाएकी छन्।
तपाईँको विद्यालयका साथीले कुनै प्रतिस्पर्धामा सहभागी भएर प्राप्त गरेको सफलताको मूल्याङ्कन गरी त्यसको विवरण कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

नमुना प्रस्तुति

मूल्याङ्कन भनेको कसैको कामको राम्रो पक्ष र त्यसको महत्त्व प्रमाणसहित भन्नु हो; प्रशंसा मात्र होइन।

हाम्रो विद्यालयकी कक्षा ९ की रोजिना गत वर्ष जिल्लास्तरीय वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा प्रथम भइन्। पहिले उनी कक्षामा बोल्न पनि डराउँथिन्। उनले महिनौँसम्म हरेक बिहान ऐनाअगाडि अभ्यास गरिन् र शिक्षकको सुझाव लिएर भाषण सुधारिन्। उनको बोलीमा स्पष्ट विचार र प्रमाण थिए, त्यसैले निर्णायक प्रभावित भए। उनको सफलता जितभन्दा पनि डर जित्न सकेकामा ठुलो छ। उनले विद्यालयको नाम बढाइन् र हामीलाई अभ्यासले जे पनि सम्भव छ भन्ने देखाइन्। अब उनले समयको सीमाभित्र बोल्ने अभ्यास गरे राष्ट्रिय स्तरमा पनि पुग्न सक्छिन्।

तपाईँले आफ्नै साथीको कुरा भन्नुहोस्: के जिते, कसरी, किन महत्त्वपूर्ण छ र अझै के सुधार्न सकिन्छ।

भाषिक संरचना र वर्णविन्यास

अभ्यास: भाषिक संरचना र वर्णविन्यास

१.

दिइएको कथांश पढ्नुहोस् र त्यहाँ प्रयोग भएका लेख्य चिह्न पहिचान गरी तिनको नामसमेत लेख्नुहोस्:
स्यालको जिउँदो बच्चो देखेर पोथी सिंह आश्चर्यचकित भयो। “आज किन स्यालको जिउँदो बच्चो ल्याएको?” पोथी सिंहले प्रश्न सोध्यो। उसका कुरा सुनेर भाले सिंहले भन्यो, “हेर प्रिया! आज यो स्यालको बच्चाबाहेक अरू कुनै प्राणी फेला परेन। शास्त्रमा पनि विद्वान्, विदुषी, ब्रह्मचारी र बालकलाई कहिल्यै मार्नुहुँदैन; कसैको हत्या गर्नुहुँदैन भनिएको छ।” भाले सिंहको भनाइले पोथी सिंहको चित्त बुझ्यो। “आहा! क्या राम्रो स्यालको बच्चो।” पोथी सिंह स्यालको बच्चासँग खेल्न थाल्यो।

उत्तर
चिह्न नाम कथांशमा
। पूर्णविराम आश्चर्यचकित भयो।
“ ” दोहोरो उद्धरण “आज किन … ल्याएको?”
? प्रश्नवाचक ल्याएको?
, अल्पविराम भन्यो, विद्वान्, विदुषी,
! उद्गार हेर प्रिया! आहा!
; अर्धविराम मार्नुहुँदैन; कसैको …
२.

दिइएका लेख्य चिह्न र शब्दबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
? ! - ( ) ‘ ’ , /
कोष्ठक, तिर्यक्, प्रश्नवाचक, अल्पविराम, उद्गार, उद्धरण, योजक

उत्तर

?: प्रश्नवाचक; !: उद्गार; -: योजक; ( ): कोष्ठक; ‘ ’: उद्धरण; ,: अल्पविराम; /: तिर्यक्।

३.

उपयुक्त लेख्य चिह्न प्रयोग गरी दिइएको अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
स्याबास तिमी त खेलकुद प्रतियोगितामा प्रथम भएछौ। तिम्रो सफलता साँच्चिकै देवकोटाले भने झैँ उद्देश्य के लिनु उडी छुनु चन्द्र एक जस्तै भएको छ। यसपछि पनि तिमीले तेक्वान्दो, बास्केटबल र पौडी खेलमा सफलता पाउनुपर्छ है अब फुर्सदमा देवकोटाको मुनामदन पनि पढ्नू ल।

उत्तर

स्याबास! तिमी त खेलकुद प्रतियोगितामा प्रथम भएछौ। तिम्रो सफलता साँच्चिकै देवकोटाले भने झैँ “उद्देश्य के लिनु? उडी छुनु चन्द्र एक” जस्तै भएको छ। यसपछि पनि तिमीले तेक्वान्दो, बास्केटबल र पौडी खेलमा सफलता पाउनुपर्छ है। अब फुर्सदमा देवकोटाको ‘मुनामदन’ पनि पढ्नू ल।

४.

पूर्णविराम, अल्पविराम, प्रश्नवाचक, अर्धविराम र उद्धरण चिह्नको प्रयोग गरी आफू घुमेको ठाउँको वर्णन गर्नुहोस्।

नमुना वर्णन

गएको दसैँ बिदामा म साथीहरूसँग भक्तपुर दरबार क्षेत्र घुम्न गएँ। त्यहाँका मन्दिर, पाटी र इँटा ओछ्याएका गल्ली हेर्दा पुरानो समयमा पुगेजस्तो लाग्यो। न्यातपोल मन्दिरको अग्लो आकार देखेर साथीले सोधी, “यो मन्दिर यति अग्लो कसरी बनाइयो होला?” मैले भनेँ, “त्यस वेलाका कालिगडको सिप नै त्यस्तो थियो।” हामीले जुजु धौ खायौँ; त्यसको स्वाद अझै सम्झना छ। म फेरि त्यहाँ जान चाहन्छु।

तपाईँले आफैँ घुमेको ठाउँ लेख्नुहोस् र पाँचै चिह्न कहाँ लगाउनुभयो, जाँच्नुहोस्।

५.

शब्दको सुरु, बिच र अन्तिममा ह्रस्व उकार प्रयोग भएका शब्द अलग अलग तालिका बनाई लेख्नुहोस्: बिजुली, दुधिलो, मायालु, जुनेली, बकुल्लो, बिखालु, भिनाजु, अदुवा, जलवायु, कुवेला, खुकुरी, लसुन, सुरिलो, पुराण, हलुका, पुदिना, बाटुलो, सुमार्ग, उपकार, खान्छु, केराउ, मुनि, सुहाउँछ, घरेलु, गाउँ, दतिउन, भावुक, घाउ, कुलो

उत्तर
सुरुमा बिचमा अन्तिममा
दुधिलो, जुनेली, कुवेला, खुकुरी, सुरिलो, पुराण, पुदिना, सुमार्ग, उपकार, मुनि, सुहाउँछ, कुलो बिजुली, बकुल्लो, अदुवा, लसुन, हलुका, बाटुलो, दतिउन, भावुक मायालु, बिखालु, भिनाजु, जलवायु, खान्छु, केराउ, घरेलु, गाउँ, घाउ

खुकुरी को दुवै अक्षरमा उकार छ, र सुहाउँछ को सु र उँ दुवैमा; यी दुई शब्द सुरु र बिच दुवै तालिकामा राख्न सकिन्छ।

६.

दिइएको अनुच्छेद शुद्ध गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
अदिति सूकुल बून्दै थिइन्। ऊनका हजूरबुबा लरूलुरु आउनूभयो। नातिनीको सिप टुलुटुलू हेर्नुभयो। ऊहाँ मुसूक्क हाँस्नूभयो। आफ्नी सिकारू नातिनीले घरेलू काममा जाँगर चलाएको देखेर खूसी हुनुभयो। त्यसपछि गाईभैँसीलाई कूँडो दिन जानुभयो।

उत्तर

अदिति सुकुल बुन्दै थिइन्। उनका हजुरबुबा लुरुलुरु आउनुभयो। नातिनीको सिप टुलुटुलु हेर्नुभयो। उहाँ मुसुक्क हाँस्नुभयो। आफ्नी सिकारु नातिनीले घरेलु काममा जाँगर चलाएको देखेर खुसी हुनुभयो। त्यसपछि गाईभैँसीलाई कुँडो दिन जानुभयो।

सच्याइएका सबै शब्दमा एउटै नियम छ: नेपालीकै र आगन्तुक शब्दमा ह्रस्व उकार।

सुनाइ र बोलाइ

१.

सुनाइ पाठ ३ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:

  • क.क्षेत्रप्रताप अधिकारीको जन्म कहिले र कहाँ भएको थियो?
  • ख.क्षेत्रप्रताप अधिकारीले साहित्यका कुन कुन विधामा कलम चलाए?
  • ग.क्षेत्रप्रताप अधिकारीका महत्त्वपूर्ण साहित्यिक कृति के के हुन्?
  • घ.क्षेत्रप्रताप अधिकारीलाई कुन कुन पुरस्कारबाट सम्मान गरिएको थियो?
उत्तर
  • क.उनको जन्म वि.सं. १९९९ चैत १२ मा तनहुँ जिल्लाको मिर्लुङ, बयापानीमा भएको थियो।
  • ख.उनले विशेष गरी गीत र कविता विधामा कलम चलाए।
  • ग.‘रहर लागेर’, ‘पहाडदेखि पहाडसम्म’ र ‘नफुलेका फूलहरू’ कविता सङ्ग्रह तथा ‘गामबेँसीका गीतहरू’ गीति सङ्ग्रह उनका महत्त्वपूर्ण कृति हुन्।
  • घ.उनलाई साझा पुरस्कार (२०५३) र छिन्नलता गीत पुरस्कार (२०६३) आदिबाट सम्मान गरिएको थियो।
२.

क्षेत्रप्रताप अधिकारीका साहित्यमा कस्ता विशेषता पाइन्छन्, सुनाइ पाठ ३ का आधारमा भन्नुहोस्।

नमुना उत्तर

क्षेत्रप्रताप अधिकारीका रचनामा नेपाली राष्ट्रियता, स्वाभिमान र जागरणको भाव पाइन्छ। देशप्रति असीम आस्था, आदर्शवादी चिन्तन र समाज सुधारको आग्रह उनका रचनाका मुख्य कुरा हुन्। उनको प्रस्तुति सरल र स्पष्ट हुन्छ, तर भाव गम्भीर हुन्छ। गीत होस् वा कविता, उनी सरल शब्द छानेर पनि कलात्मक भाषा खेलाउन सिपालु थिए।

सिर्जना र परियोजना कार्य

बुँदाबाट जीवनी लेख्ने तरिका

सिर्जना १.

दिइएका बुँदाका आधारमा छोटो जीवनी तयार पार्नुहोस्:

नाम: सन्दुक रुइत

जन्म: वि.सं. २०११ भदौ १९

जन्मस्थान: ताप्लेजुङ जिल्लाको ओलाङचुङगोला

मातापिता: केसाङ रुइत र सोनाम रुइत

शिक्षा: गाउँमा विद्यालय नभएकाले सात वर्षको उमेरमा अध्ययनका लागि भारतको दार्जिलिङ लगिएका; वि.सं. २०२५ मा प्रवेशिका परीक्षा उत्तीर्ण र त्रिचन्द्र कलेजमा आइएस्सीमा भर्ना; वि.सं. २०२९ मा भारतमा एमबिबिएस अध्ययनका लागि छात्रवृत्ति; वि.सं. २०४३ मा डा. फ्रेड हलोजको आमन्त्रणमा अस्ट्रेलिया गई आँखाको शल्यक्रियामा विशेष दक्षता हासिल

योगदान: मोतीविन्दुको सरल र कम खर्च लाग्ने उपचार पद्धति रुइतेक्टोमीका आविष्कारक; वि.सं. २०५१ मा काठमाडौँको तिलगङ्गामा आँखा अस्पतालको स्थापनामा योगदान; लामो खोज र अनुसन्धानबाट इन्ट्राओकुलर लेन्स बनाएका; यो लेन्स लगाएर आँखाका बिरामीले संसार देख्न पाएका; अहिले विश्वका धेरै मुलुकमा यो लेन्स प्रयोग हुने गरेको

सम्मान: अन्तरिक्षमा पत्ता लागेको एउटा क्षुद्रग्रहको नाम उनको नामबाट राखिएको; जीवनीमा आधारित ‘आउट अफ डार्कनेस’ वृत्तचित्र; वि.सं. २०६३ मा म्यागसेसे पुरस्कार; अस्ट्रेलिया सरकारबाट ‘अर्डर अफ अस्ट्रेलिया’; वि.सं. २०६९ मा नेपाल सरकारबाट ‘राष्ट्रदीप’ पदक; वि.सं. २०७९ मा ‘इसा अवार्ड’

नमुना जीवनी

सन्दुक रुइत

मोतीविन्दुको सरल र सस्तो उपचारले लाखौँ मानिसलाई फेरि संसार देखाउने नेपाली चिकित्सक सन्दुक रुइतको जन्म वि.सं. २०११ भदौ १९ गते ताप्लेजुङको ओलाङचुङगोलामा भएको हो। उनका मातापिता केसाङ रुइत र सोनाम रुइत हुन्।

गाउँमा विद्यालय नभएकाले सात वर्षको उमेरमा उनलाई पढ्न दार्जिलिङ लगियो। वि.सं. २०२५ मा प्रवेशिका उत्तीर्ण गरेर उनी त्रिचन्द्र कलेजमा आइएस्सी पढ्न भर्ना भए। २०२९ मा छात्रवृत्ति पाएर उनले भारतमा एमबिबिएस पढे। वि.सं. २०४३ मा डा. फ्रेड हलोजको आमन्त्रणमा अस्ट्रेलिया गएर उनले आँखाको शल्यक्रियामा विशेष दक्षता हासिल गरे।

रुइतले मोतीविन्दुको सरल र कम खर्च लाग्ने पद्धति रुइतेक्टोमी विकास गरे। वि.सं. २०५१ मा काठमाडौँको तिलगङ्गामा आँखा अस्पताल स्थापना गर्न उनको ठुलो योगदान रह्यो। लामो खोज र अनुसन्धानबाट उनले इन्ट्राओकुलर लेन्स बनाए। यो लेन्स अहिले धेरै मुलुकमा प्रयोग हुन्छ।

उनको योगदानको कदर देशविदेशमा भएको छ। उनले २०६३ मा म्यागसेसे पुरस्कार, २०६९ मा नेपाल सरकारको राष्ट्रदीप पदक र २०७९ मा इसा अवार्ड पाए। अस्ट्रेलियाले ‘अर्डर अफ अस्ट्रेलिया’ प्रदान गर्‍यो। एउटा क्षुद्रग्रहको नाम उनको नामबाट राखियो र उनको जीवनीमा ‘आउट अफ डार्कनेस’ वृत्तचित्र बन्यो।

दुर्गम गाउँमा जन्मेर संसारका लाखौँ मान्छेको आँखाको ज्योति फर्काउने सन्दुक रुइत नेपालको गौरव हुन्। उनको जीवनले मिहिनेत र सेवाको भावनाले ठुलो परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ भन्ने देखाउँछ।

सिर्जना २.

आफ्ना परिवारका कुनै एक जना सदस्यको व्यक्तिगत विवरण तयार पारी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

नमुना ढाँचा

व्यक्तिगत विवरण जीवनी होइन: यो अनुच्छेदमा नभई ‘नाम’, ‘ठेगाना’ जस्ता शीर्षकका अगाडि छोटो जानकारी राखेर लेखिन्छ।

विवरण
नाम तारा मगर
नाता दिदी
जन्म मिति २०६०/०४/१५
बुबाको नाम बम बहादुर मगर
आमाको नाम लक्ष्मी मगर
ठेगाना पाल्पा, तानसेन नगरपालिका, वडा नं. ५
राष्ट्रियता नेपाली
भाषाको ज्ञान मगर, नेपाली र अङ्ग्रेजी
शिक्षा स्नातक तहमा अध्ययनरत
पेसा विद्यार्थी
रुचि पुस्तक पढ्ने र घुमफिर गर्ने

यो विवरण काल्पनिक हो। कक्षामा प्रस्तुत गर्दा परिवारको अनुमति लिएर मात्र जन्म मिति र ठेगाना भन्नुहोस्।