परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
26 प्रश्न
एकाइ 2 · साकार सपना
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 3 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
शब्दभण्डार
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका पर्यायवाची शब्द पढ्नुहोस् र छलफल गर्नुहोस्।
शब्द र प्रयोग
| शब्द | पर्यायवाची | वाक्यमा |
|---|---|---|
| अचानक | एक्कासि, अकस्मात् | एक्कासि पानी पर्यो। |
| आरम्भ | सुरु, प्रारम्भ | कार्यक्रम बिहान दश बजे सुरु भयो। |
| ईर्ष्या | इख, डाह | अर्काको प्रगति देखेर डाह गर्नु हुँदैन। |
| ऋषि | मुनि, तपस्वी | मुनि वनमा बस्थे। |
| जगत् | संसार, विश्व | विश्वमा धेरै भाषा बोलिन्छन्। |
| उपहार | कोसेली, सौगात | मामाघरबाट कोसेली आयो। |
| ढोका | द्वार, दैलो | पाहुना दैलोमा उभिए। |
दिइएका पर्यायवाची शब्दबिच जोडा मिलाउनुहोस्।
उचित, सुनसान, क्रोध, उद्यान, चलाख, आभूषण, हावा
बगैँचा, बाठो, पहाड, रिस, उपयुक्त, एकान्त, गहना, पवन
उत्तर
उचित: उपयुक्त; सुनसान: एकान्त; क्रोध: रिस; उद्यान: बगैँचा; चलाख: बाठो; आभूषण: गहना; हावा: पवन।
‘पहाड’ कुनै शब्दसँग मिल्दैन; जोडा मिलाउने प्रश्नमा यस्तो एउटा शब्द बढी दिइन्छ।
दिइएका अर्थ आउने शब्द ‘साकार सपना’ कथाबाट खोजेर लेख्नुहोस्:
- क.राय, सुझाव
- ख.होसहवास हराउनु
- ग.हैकम जमाउने काम
- घ.सत्यानास पार्नु
- ङ.बाटामा बरपिपलको वरिपरि बस्न हुने गरी बनाइएको ठाउँ
उत्तर
- क.सल्लाह
- ख.सातोपुत्लो जानु
- ग.प्रभुत्व
- घ.सखाप पार्नु
- ङ.चौतारी
‘साकार सपना’ कथाको अन्तिम अनुच्छेदबाट दिइएका शब्दको पर्यायवाची शब्द पहिचान गरी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: सैनिक, हस्त, तारिफ, स्वप्न, जित, चिह्न, लाल
उत्तर
| दिइएको शब्द | कथाको शब्द | वाक्यमा |
|---|---|---|
| सैनिक | सेना | देशको सीमामा सेना तैनाथ छ। |
| हस्त | हात | खाना खानुअघि हात धुनुपर्छ। |
| तारिफ | प्रशंसा | शिक्षकले मेरो लेखाइको प्रशंसा गर्नुभयो। |
| स्वप्न | सपना | डोल्माको सपना डाक्टर बन्ने हो। |
| जित | विजय | खेलमा विजय पाएपछि सबै रमाए। |
| चिह्न | प्रतीक | झन्डा देशको प्रतीक हो। |
| लाल | रातो | दसैँमा रातो टीका लगाइन्छ। |
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: श्रेय, ढुङ्ग्रेबास, पौवागढी, निस्फिक्री, कप्तान, अङ्ग्रेज, सिन्धुली, कीर्तिपुर, च्यातचुत
उच्चारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
- श्रेय: श्रे - य; श्र लाई ‘स्र’ जस्तो उच्चारण गरिन्छ।
- ढुङ्ग्रेबास: ढुङ् - ग्रे - बास; बिचको ङ् नाकबाट निस्कन्छ।
- पौवागढी: पौ - वा - ग - ढी; पौ मा दुई स्वर सँगै सुनिन्छन्।
- निस्फिक्री: निस् - फिक् - री; क् अघिल्लो अक्षरमा जोडिन्छ।
- कप्तान: कप् - तान।
- अङ्ग्रेज: अङ् - ग्रेज।
- सिन्धुली: सिन् - धु - ली।
- कीर्तिपुर: कीर् - ति - पुर।
- च्यातचुत: च्यात् - चुत; च्या एकै पटक बोलिन्छ।
‘साकार सपना’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.कथाअनुसार नेपाल खाल्डामा को बस्थ्यो?
- ख.नेपाल खाल्डो देखाउने जिम्मा कसले लियो?
- ग.गोरखाली सेनाले अर्नालाई के गरेर जङ्गलमा छाडिदिए?
- घ.किनलक ज्यान जोगाउन कतातिर लागे?
- ङ.कथामा कतिओटा अनुच्छेद छन्, दोस्रो अनुच्छेदमा भएका वाक्य सङ्ख्यासमेत भन्नुहोस्।
उत्तर
- क.कथाअनुसार नेपाल खाल्डामा केपुचिन पादरी बस्थे।
- ख.नेपाल खाल्डो देखाउने जिम्मा रामदास वैरागीले लिए।
- ग.गोरखाली सेनाले अर्नाका सिङमा राँको बालेर जङ्गलमा छाडिदिए। ती अर्नालाई पहिले नै जाँड खुवाएर मताइएको थियो।
- घ.किनलक ज्यान जोगाएर करिब ८०० सैनिकसहित जनकपुरतिर लागे।
- ङ.कथामा बाइसओटा अनुच्छेद छन्। दोस्रो अनुच्छेदमा चारओटा वाक्य छन्। (पृष्ठ बदलिएको ठाउँमा गन्दा अनुच्छेद एउटा फरक पर्न सक्छ, आफ्नै किताबमा गनेर हेर्नुहोस्।)
दिइएका भनाइ ‘साकार सपना’ कथाका आधारमा कसले कसलाई भनेको हो, भन्नुहोस्:
- क.यसमा के के छ? मलाई सबै बुझाऊ।
- ख.महाराज गौराङ्गको पत्र आएको छ।
- ग.पहाडमा मानिसले मात्र होइन, जनावर, किरा र बिरुवाले पनि लडाइँ गर्दा रहेछन्।
- घ.मेरो सपना तिमीहरूले पूरा गर्यौ।
उत्तर
- क.गोल्डिङले आफ्ना सेक्रेटरीलाई भनेका हुन्।
- ख.द्वारेले पृथ्वीनारायण शाहलाई भनेको हो।
- ग.कप्तान किनलकले पत्रमा रम्बोल्डलाई भनेका हुन्।
- घ.पृथ्वीनारायण शाहले वंशु गुरुङलगायत गोरखाली सेनालाई भनेका हुन्।
‘साकार सपना’ कथाका आधारमा दिइएका घटनाको क्रम मिलाएर लेख्नुहोस्:
- गोरखाली सेनाले रातभरि अङ्ग्रेजलाई लखेटिरहेका
- गोरखाली सेना हतियारसहित पृथ्वीनारायणकहाँ पुगेका
- पादरीले अङ्ग्रेजसँग सहयोग माग्ने सल्लाह दिएको
- जयप्रकाश मल्लको दिमागमा खतराको घन्टी बजेको
- पृथ्वीनारायण शाहले पत्र खोलेर हेरेका
- कुहिरो लागेकाले बाटो हिँड्न सहज नभएको
- सेक्रेटरीले पत्र पढेर सुनाएका
- तिब्बत हुँदै चीनसम्म व्यापार बढाउने सोचेका
- गोल्डिङले दाहिने हातले टेबुलमा ठोकेको
उत्तर
- १.जयप्रकाश मल्लको दिमागमा खतराको घन्टी बजेको
- २.पादरीले अङ्ग्रेजसँग सहयोग माग्ने सल्लाह दिएको
- ३.सेक्रेटरीले पत्र पढेर सुनाएका
- ४.गोल्डिङले दाहिने हातले टेबुलमा ठोकेको
- ५.तिब्बत हुँदै चीनसम्म व्यापार बढाउने सोचेका
- ६.पृथ्वीनारायण शाहले पत्र खोलेर हेरेका
- ७.कुहिरो लागेकाले बाटो हिँड्न सहज नभएको
- ८.गोरखाली सेनाले रातभरि अङ्ग्रेजलाई लखेटिरहेका
- ९.गोरखाली सेना हतियारसहित पृथ्वीनारायणकहाँ पुगेका
‘साकार सपना’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.कथामा केपुचिन पादरीले जयप्रकाश मल्ललाई कस्तो सल्लाह दिए?
- ख.पृथ्वीनारायण शाहले हेरेको पत्रमा के लेखिएको थियो?
- ग.मकवानपुरका राजाले आफ्नो राज्यलाई शत्रुबाट कसरी सुरक्षित गरेका थिए?
- घ.यस कथाबाट कस्तो शिक्षा पाइन्छ?
उत्तर
- क.केपुचिन पादरीले अङ्ग्रेज वाणिज्यदूत गोल्डिङलाई कलकत्ता पठाउन र गोरखालीविरुद्ध अङ्ग्रेजसँग सहयोग माग्न सल्लाह दिए।
- ख.पत्रमा मित्र मल्ल राजामाथि लगाएको नाकाबन्दी हटाउन भनिएको थियो। नहटाए अङ्ग्रेजले पृथ्वीनारायण शाहलाई शत्रु घोषणा गर्ने धम्की थियो।
- ग.मकवानपुरका राजाले सिमानामा सिस्नाको घारी लगाएका थिए। शत्रुले आक्रमण गरे अरिङ्गाल र बच्छिउँका गोला बिच्काएर शत्रुतिर धपाइदिने चलन पनि थियो।
- घ.आफ्नो भूगोल चिनेर, पहिले नै योजना बनाएर र एकताका साथ लडे सानो शक्तिले पनि ठुलो शक्तिलाई हराउन सक्छ। देशको रक्षा सबैको साझा कर्तव्य हो र स्वार्थ बोकेर आउने बाहिरी शक्तिमा भर पर्नु हुँदैन भन्ने शिक्षा पनि पाइन्छ।
‘साकार सपना’ कथाको पात्र गोल्डिङको चरित्र चित्रण गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
गोल्डिङ ‘साकार सपना’ कथाको पहिलो भागका मुख्य पात्र हुन्। उनी अङ्ग्रेज वाणिज्यदूत हुन् र भारतको बेतियामा बस्छन्।
उनी स्वार्थी र चलाख छन्। मल्ललाई सहयोग गर्ने कुरामा उनले दया होइन, नाफा देख्छन्: मल्ल कृतज्ञ हुन्छन्, चीनसम्म व्यापार गर्न सजिलो हुन्छ, युद्धको खर्च पनि मल्लले नै बेहोर्छन्। उनी महत्त्वाकाङ्क्षी छन्, किनकि बिस्तारै नेपाल खाल्डो नै आफ्नो पार्ने आशयको सिफारिस गर्छन्। उनी होसियार पनि छन्: निर्णय गर्नुअघि सैनिक, दुरी र हतियारबारे सोधी जानकारी लिन्छन्। उनको स्वभावमा घमन्ड र देखावटीपन छ। दूतलाई भुइँमा बसाउँछन् र आफैँ बुझ्न नसकेको पत्र बुझेको भाव देखाउँछन्। उनी भावुक देखिन्छन्; जोसमा टेबुल ठोक्छन्।
समग्रमा गोल्डिङ व्यापारको नाममा आफ्नो शक्ति बढाउन खोज्ने कम्पनीका प्रतिनिधि पात्र हुन्।
व्याख्या गर्नुहोस्: पहाडमा मानिसले मात्र होइन, जनावर, किरा र बिरुवाले पनि लडाइँ गर्दा रहेछन्।
नमुना व्याख्या
प्रस्तुत पङ्क्ति गणेशप्रसाद भट्टराईको ‘साकार सपना’ कथाबाट लिइएको हो। सिन्धुलीमा हारेर जनकपुर पुगेपछि कप्तान किनलकले रम्बोल्डलाई लेखेको पत्रको भनाइ हो यो।
किनलकको फौजमा २,४०० जति सिपाही थिए र उनीहरूसँग बन्दुक पनि थिए। गोरखाली सेनाले भने सङ्ख्या र हतियारले होइन, ठाउँको ज्ञानले लडाइँ जित्यो। मताएका अर्नाले खेदे, अरिङ्गालले चिले र सिस्नाको घारीले पोल्यो। किनलकका लागि जङ्गलको हरेक कुरा शत्रु जस्तै बन्यो। त्यसैले उनले अचम्म मान्दै जनावर, किरा र बिरुवा पनि लड्छन् भने। यसमा शत्रुको बुद्धिको प्रशंसा र आफ्नो हारको पीडा दुवै छ।
यस भनाइबाट थाहा हुन्छ, आफ्नो माटो, जङ्गल र वातावरण राम्ररी चिन्ने जाति त्यहाँको प्रकृतिलाई नै आफ्नो शक्ति बनाउन सक्छ। लडाइँमा मात्र होइन, जुनसुकै काममा स्थानीय ज्ञान ठुलो साधन हो।
‘साकार सपना’ कथाको सार लेख्नुहोस्।
नमुना सार
कीर्तिपुर जितेपछि पृथ्वीनारायण शाहको अर्को निसाना कान्तिपुर भएको बुझेर जयप्रकाश मल्लले भक्तपुर र ललितपुरसँग सहयोग मागे। केपुचिन पादरीको सल्लाहमा उनले अङ्ग्रेजलाई सैनिक सहयोगको पत्र पठाए। बेतियाका वाणिज्यदूत गोल्डिङले यसमा व्यापार र प्रभुत्वको मौका देखेर सिफारिस गरे र कलकत्ताको आदेशपछि पटनाका हाकिम रम्बोल्डले पृथ्वीनारायण शाहलाई नाकाबन्दी हटाउन धम्की दिए। पृथ्वीनारायण शाहले पत्र च्यातेर आगोमा हाले र जासुसबाट सूचना लिँदै सिन्धुलीमा सेना राखे। वर्षामै कप्तान किनलकको फौज उक्लियो, तर गोरखाली सेनाले ढुङ्ग्रेबास र पौवागढीबाट आक्रमण गर्यो। हतियार बोक्ने भरिया अगाडि भएकाले सैनिकले सबै हतियार चलाउन पाएनन्। मताएका अर्ना, अरिङ्गाल र सिस्नाले फौज छिन्नभिन्न भयो। किनलक थोरै सैनिकसहित जनकपुर फर्किए। वंशु गुरुङ हतियारसहित दरबार पुगेपछि राजाले सेनाको प्रशंसा गर्दै उनीहरूले आफ्नो सपना पूरा गरेको भने।
‘साकार सपना’ कथामा के पृथ्वीनारायण शाहको सपना पूरा भयो, समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘साकार सपना’ कथामा पृथ्वीनारायण शाहको सपना पूरा भयो, तर यो उनको ठुलो सपनाको एउटा महत्त्वपूर्ण खुड्किलो मात्र हो।
कथामा उनी आफ्नो राज्यको सिमाना बढाउन चाहन्छन् र कीर्तिपुरमा बसेर आफ्नो सपना पुग्ने कुरा गर्छन्। त्यो सपना पूरा गर्न सबैभन्दा ठुलो बाधा अङ्ग्रेजको फौज थियो। उनले जासुसबाट सूचना लिए, सिन्धुलीमा सेना राखे र रम्बोल्डको धम्कीको पत्र च्याते। वंशु गुरुङ, वंशराज पाण्डे र वीरभद्रको नेतृत्वमा सेनाले अङ्ग्रेजलाई हरायो र ३०० जति राइफल पनि ल्यायो। यो देखेर उनले ‘मेरो सपना तिमीहरूले पूरा गर्यौ’ भने। त्यसैले कथाको सीमाभित्र सपना साकार भयो।
तर यो जित हुँदा कान्तिपुर उनको हातमा आइसकेको थिएन। कथा त्यहाँसम्म पुग्दैन। इतिहासमा कान्तिपुर र ललितपुर वि.सं. १८२५ मा र भक्तपुर १८२६ मा मात्र जितिए। त्यसैले सिन्धुलीको जितले बाटो खुलाएको भन्नु बढी ठिक हुन्छ।
समग्रमा, बाहिरी शक्तिलाई रोक्ने उनको सपना कथामा पूरा भयो। यसमा उनको दूरदर्शिता र सेनाको वीरता दुवैको हात छ। ‘तिमीहरूले पूरा गर्यौ’ भन्ने वाक्यले राजाले एक्लै होइन, धेरैको बलले सपना साकार भएको पनि देखाउँछ।
दिइएको चित्र वर्णन गर्नुहोस्। (चित्र पाठ्यपुस्तकको पृष्ठ २० मा छ: बिचमा रुखमुनि ढुङ्गामा बसेका एक जना व्यक्ति र दुवैतिर हतियार बोकेका फौज।)
नमुना वर्णन
चित्रमा दुई फौज हातहतियार लिएर आमनेसामने उभिएका छन्। बायाँतिरका सेनापतिको हातमा तरबार र ढाल छ, उनको पछाडि धनुकाँड र भाला बोकेका सिपाही छन्। दायाँतिरका सेनापतिले रातो लामो लुगा र प्वाँख सिउरिएको टोपी लगाएका छन्; उनका सिपाहीका हातमा पनि भाला र तरबार छन्। दुवैतिर पछाडि सेनाको लाम देखिन्छ।
दुई फौजको बिचमा पिपलको बोटमुनि ढुङ्गामाथि बुद्ध जस्ता देखिने एक जना व्यक्ति पलेटी कसेर बसेका छन्। उनले सुन्तला र खैरो रङको चीवर लगाएका छन् र हात उठाएर केही भनिरहेका छन्। उनको अनुहार शान्त छ।
चित्रले दुवै पक्षलाई लडाइँबाट रोक्न खोजेको देखाउँछ। हिंसा र बदलाले होइन, मित्रता र अहिंसाले मात्र मन जित्न सकिन्छ भन्ने सन्देश यसले दिन्छ। कथामा युद्धको वीरता छ, चित्रमा शान्तिको सन्देश छ; दुवैलाई सँगै राखेर सोच्न सकिन्छ।
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्। सिन्धुलीको कमलामाई नगरपालिकाका विश्वम्भर लामिछाने रुखका जराबाट मानिस, जनावर र चराका ३५० भन्दा बढी मूर्ति बनाइसकेका छन्। उनको सक्रियतामा त्यहाँ कला सङ्ग्रहालय बनेको छ। विश्वम्भर जस्तै तपाईँ कुन क्षेत्रमा आफ्नो भविष्यको राम्रो सम्भावना देख्नुहुन्छ, कारणसहित कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना प्रस्तुति
विश्वम्भर लामिछानेले अरूले फाल्ने जरामा पनि आकृति देखे। त्यसैले मलाई लाग्छ, आफ्नो रुचिलाई निरन्तर मिहिनेतसँग जोडे जुनसुकै क्षेत्रमा पहिचान बन्न सक्छ। म भविष्यमा कृषि वैज्ञानिक बन्न चाहन्छु। मेरो गाउँमा जमिन छ, तर युवा विदेश गएका छन्। मलाई बिरुवा हुर्काउन र परीक्षण गर्न रमाइलो लाग्छ। विज्ञान पढेर उन्नत बिउ र सिँचाइका उपाय गाउँमै ल्याउन सके किसानको आम्दानी बढ्छ। त्यसैले मेरो भविष्य यसै क्षेत्रमा छ भन्ने मलाई लाग्छ।
तपाईँले आफ्नै रुचि राख्नुहोस्। प्रस्तुतिमा तीन कुरा भन्नुहोस्: कुन क्षेत्र, किन, र अहिलेदेखि के गर्ने।
भाषिक संरचना
अभ्यास: भाषिक संरचना
पाठ्यपुस्तकको फूलमायाबारेको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र रातो रङ लगाइएका पद मिल्दो तालिकामा टिपोट गर्नुहोस्। (रातो रङका पद: रातो, खैरो, पहेँलो, चार, दुई(ओटा), उनका, नयाँ, पुरानो, ठुलो, त्यस, उनका, आफ्ना, धेरै, केही)
उत्तर
| प्रश्न | पद |
|---|---|
| ‘कस्तो’ को उत्तरमा आउने | रातो, खैरो, पहेँलो |
| ‘कत्रो’ को उत्तरमा आउने | ठुलो |
| ‘कति’ को उत्तरमा आउने | चार, दुई(ओटा), धेरै, केही |
| ‘कुन’ को उत्तरमा आउने | नयाँ, पुरानो, त्यस |
| ‘कसका’ को उत्तरमा आउने | उनका, आफ्ना |
‘नयाँ’ र ‘पुरानो’ ले यहाँ दुई मोटरसाइकलमध्ये कुन भन्ने छुट्याएका छन्। ‘कस्तो’ को उत्तरमा राखे पनि गुण बताएको मान्न सकिन्छ।
दिइएका विशेषण पदलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: अग्लो, नेपाली, अलिकति, प्रशस्त, पहिलो, हजारौँ, यो, त्यो, आफ्ना, मेरी
उत्तर
- अग्लो: धरहरा अग्लो स्तम्भ हो।
- नेपाली: हामीलाई नेपाली खाना मन पर्छ।
- अलिकति: चियामा अलिकति चिनी हाल्नुहोस्।
- प्रशस्त: यस वर्ष प्रशस्त पानी पर्यो।
- पहिलो: अञ्जु दौडमा पहिलो स्थानमा आइन्।
- हजारौँ: सगरमाथा हेर्न हजारौँ पर्यटक आउँछन्।
- यो: यो किताब मेरो हो।
- त्यो: त्यो डाँडामा गढी छ।
- आफ्ना: सबैले आफ्ना कापी खोले।
- मेरी: मेरी दिदी नर्स हुनुहुन्छ।
पाठ्यपुस्तकको सुमनबारेको अनुच्छेद पढी भेदक र भेद्य पहिचान गर्नुहोस्।
उत्तर
| भेदक | भेद्य |
|---|---|
| सुमनका | दाजु |
| उनका | साथीहरू |
| सुमनकी | बहिनी |
| आफ्नो | काम |
| आफ्ना | कपडा |
| आफ्नी | बहिनीलाई |
| मेरो | भाइ |
| मेरी | बहिनी |
| मेरा | साथीलाई |
भेदकको रूप भेद्यअनुसार बदलिएको हेर्नुहोस्: आफ्नो काम, आफ्ना कपडा, आफ्नी बहिनी। ‘असल चरित्रका छन्’ मा ‘चरित्रका’ पनि का लागेको पद हो, तर पछि भेद्य नाम छैन, त्यसैले तालिकामा राखिएको छैन।
खाली ठाउँमा उपयुक्त विशेषण पद भर्नुहोस्:
- क.चराले ___ रुखमा गुँड बनायो। (अग्लो, घरेलु, आधुनिक)
- ख.भाइसँग नयाँ ___ बक्स छ। (घर, ज्यामिति, गणित)
- ग.मालीगाईले ___ बाछो पायो। (सुकिलो, भरिलो, कालो)
- घ.उहाँले ___ पत्रिकामा कविता छपाउनुभयो। (गोरखापत्र, कान्तिपुर, साप्ताहिक)
- ङ.हामीले ___ काम आफैँ गर्नुपर्छ। (बलियो, आफ्नो, अरूको)
उत्तर
- क.अग्लो (रुख ‘घरेलु’ वा ‘आधुनिक’ हुँदैन।)
- ख.ज्यामिति (यसैले बाकसको किसिम छुट्याउँछ: ज्यामिति बक्स।)
- ग.कालो (तीनै विशेषण व्याकरणमा मिल्छन्; बाछोको रङ बताउँदा वाक्य सबैभन्दा स्वाभाविक हुन्छ।)
- घ.साप्ताहिक (गोरखापत्र र कान्तिपुर पत्रिकाका नाम हुन्; ‘साप्ताहिक’ विशेषण हो।)
- ङ.आफ्नो
दिइएका शब्द पढी प्रेरणार्थक र नाम धातुका बारेमा छलफल गर्नुहोस्।
तालिका र छलफलका बुँदा
| सामान्य धातु | प्रेरणार्थक धातु | नाम धातु |
|---|---|---|
| खा, राख्, भन्, लेख्, पढ्, जित्, बोक्, जोत्, डाक्, धु, पिट्, लि, हेर्, हाल्, सिउ, सह, सक्, भेट्, मिच्, किन्, बेर्, पिस्, सिक् | खुवाउ, भनाउ, लेखाउ, जिताउ, बोकाउ, जोताउ, किनाउ, बेराउ, फेराउ, पिसाउ, सिकाउ | रोगाउ, मट्याउ, पछ्याउ, लठ्याउ, पोक्याउ, नङ्ग्याउ, चोख्याउ, अग्ल्याउ, मोटाउ, दुब्लाउ, दोहोर्याउ |
- धेरैजसो प्रेरणार्थक धातुको मूल धातु सामान्य धातुको स्तम्भमै भेटिन्छ: जित् → जिताउ, किन् → किनाउ।
- नाम धातुको मूल नाम, विशेषण वा क्रियायोगी हो: माटो → मट्याउ, पछि → पछ्याउ, नाङ्गो → नङ्ग्याउ, दोहोरो → दोहोर्याउ।
दिइएका धातु सामान्य, प्रेरणार्थक वा नाम धातु के हुन्, पहिचान गरी लेख्नुहोस्। प्रत्येक तीन तीनओटा धातुलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: बाट्, साट्, मोटाउ, बसाउ, सघाउ, दुहु, थिच्, दिलाउ, होच्याउ, पढाउ, तान्, फोर्, सुकाउ, बनाउ, बाफि, दि, पढ्, लजाउ, तताउ, बताउ, धुल्याउ
उत्तर
| सामान्य धातु | प्रेरणार्थक धातु | नाम धातु |
|---|---|---|
| बाट्, साट्, सघाउ, दुहु, थिच्, तान्, फोर्, दि, पढ् | बसाउ, दिलाउ, पढाउ, सुकाउ, बनाउ, तताउ | मोटाउ, होच्याउ, बाफि, लजाउ, बताउ, धुल्याउ |
वाक्यमा:
- सामान्य: किसानले गाई दुहुन्छन्। जमुनाले घन्टीको बटन थिचिन्। म साथीसँग किताब साट्छु।
- प्रेरणार्थक: बुबाले भाइलाई पढाउनुभयो। आमाले लुगा घाममा सुकाउनुभयो। दिदीले पानी तताइन्।
- नाम: खानपिन राम्रो भएपछि बाछो मोटायो। सानो कुरा भन्दा बहिनी लजाइन्। गाडीले बाटो धुल्यायो।
सघाउ मा छुट्टै ‘सघ्’ धातु नभएकाले सामान्य मानिएको छ। बताउ को मूल ‘बात’, लजाउ को ‘लाज’ र बाफि को ‘बाफ’ हो, त्यसैले नाम धातु हुन्। तताउ ‘तात्’ को प्रेरणार्थक हो।
पाठ्यपुस्तकको सिकर्मी दाइ र दराजबारेको अनुच्छेद पढेर समापक र असमापक क्रिया पहिचान गर्नुहोस्।
उत्तर
| समापक क्रिया | असमापक क्रिया |
|---|---|
| आउनुभयो, ल्याइएको रहेछ, राखिएका रहेछन्, पुछेँ, मिलाउनुभयो, सजाइन्, भरियो | राख्ने, लिएर, पारी, गुनगुनाउँदै, हाँस्दै, हेर्दाहेर्दै |
वर्णविन्यास: दीर्घ ईकार
सुरु, बिच र अन्तिममा दीर्घ ईकार प्रयोग भएका शब्दलाई अलग अलग तालिका बनाई लेख्नुहोस्। त्यसपछि प्रत्येक तालिकाका दुई दुईओटा शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: ईश्वर, मीन, अङ्गीकृत, क्षीण, पीयूष, वीर, शीर्षक, शीत, स्वीकृति, कीर्तन, एकीकरण, समीकरण, एकीकृत, अङ्गीकार, बहिनी, स्वीकार, जेठी, क्रीडा, सरलीकरण, कीर्ति, सानी, जीर्ण, दीर्घ, केन्द्रीकरण, भान्जी, आइमाई, शीघ्र, ईश, रीति, भीष्म, नानी, भीम, तीव्र, छोरी, साली, पत्नी, भैँसी, बुहारी, काकी, शूल, दिदी, भीषण, कुमारी, चीर, गाई, निर्जीव, पोथी, केटी, जोई, वीणा, कान्छी, माइली, चरी, दीन, पाठी, दीप
उत्तर
| सुरुमा (पहिलो अक्षरमा) | बिचमा | अन्तिममा |
|---|---|---|
| ईश्वर, मीन, क्षीण, पीयूष, वीर, शीर्षक, शीत, स्वीकृति, कीर्तन, स्वीकार, क्रीडा, कीर्ति, जीर्ण, दीर्घ, शीघ्र, ईश, रीति, भीष्म, भीम, तीव्र, भीषण, चीर, वीणा, दीन, दीप | अङ्गीकृत, एकीकरण, समीकरण, एकीकृत, अङ्गीकार, सरलीकरण, केन्द्रीकरण, निर्जीव | बहिनी, जेठी, सानी, भान्जी, आइमाई, नानी, छोरी, साली, पत्नी, भैँसी, बुहारी, काकी, दिदी, कुमारी, गाई, पोथी, केटी, जोई, कान्छी, माइली, चरी, पाठी |
शूल मा दीर्घ ऊ छ, दीर्घ ई होइन, त्यसैले यो कुनै तालिकामा पर्दैन।
वाक्यमा:
- वीर: नेपाली सेना वीर मानिन्छ। शीघ्र: बिरामीलाई शीघ्र अस्पताल लैजानुहोस्।
- एकीकरण: पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण गरे। निर्जीव: ढुङ्गा निर्जीव वस्तु हो।
- बहिनी: मेरी बहिनी कक्षा तीनमा पढ्छे। पोथी: पोथी चराले गुँडमा अन्डा पारी।
सुनाइ र बोलाइ
सुनाइ पाठ २ सुन्नुहोस् र खाली ठाउँमा उपयुक्त शब्द राखी भन्नुहोस्:
- क.सबै साथी ___ खान बाहिर निस्किए।
- ख.नयनले ___ भित्र कलम लुकायो।
- ग.आमाले नयनलाई ___ सम्म पुर्याइदिनुभयो।
- घ.नयन ___ अनुहार लगाएर घरमा पुग्यो।
उत्तर
- क.खाजा
- ख.मोजा
- ग.विद्यालय
- घ.निन्याउरो
सुनाइ पाठ २ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.कसको कलम हराएको थियो?
- ख.नयनलाई किन पछुतो लाग्यो?
- ग.साथीहरूले कलम चोरलाई के भने?
- घ.कस्तो साथीलाई धेरै राम्रो साथी भनिँदो रहेछ?
उत्तर
- क.निशाको कलम हराएको थियो।
- ख.निशा रोएको देखेर र साथीहरूले चोरलाई फटाहा भनेको र त्यस्तालाई साथी नै नभन्ने कुरा गरेको सुनेपछि नयनलाई कलम चोरेकामा पछुतो लाग्यो।
- ग.राधाले कलम चोर्नेलाई फटाहा भनी र आशाले त्यस्तो चोरलाई के साथी भन्नु भनी।
- घ.आफूले गरेको गल्ती आफैँ सुधार्ने साथीलाई धेरै राम्रो साथी भनिँदो रहेछ।
सिर्जना र परियोजना कार्य
बुँदाबाट कथा लेख्ने तरिका
दिइएका सूचनाका आधारमा एउटा कथा लेख्नुहोस्: कुनै एक ऋषि तपोवनमा जानु … ऋषि तपस्यामा लीन हुनु … केही डाँकाले एक जना व्यापारीलाई लखेट्दै ल्याउनु … व्यापारी भाग्दै ऋषिको आश्रममा आइपुग्नु … व्यापारी कुटीभित्र लुक्नु … ऋषिको कहिल्यै झुट नबोल्ने प्रतिज्ञा हुनु … डाँकाहरूले ऋषिसँग व्यापारीबारे सोध्नु … ऋषिले साँचो कुरा बताउनु … व्यापारीलाई डाँकाहरूले भेट्टाउनु … व्यापारी मारेको पाप ऋषिलाई पनि लाग्नु … ऋषि पश्चात्तापमा पर्नु …
नमुना कथा
साँचो बोलीको मूल्य
एक जना ऋषि थिए। उनले जीवनभर झुट नबोल्ने प्रतिज्ञा गरेका थिए। एक दिन उनी शान्त तपोवनमा गए र कुटी बनाएर तपस्यामा लीन भए।
एक साँझ जङ्गलबाट चिच्याहट सुनियो। केही डाँकाले एक जना व्यापारीलाई लखेट्दै थिए। व्यापारी स्याँस्याँ गर्दै आश्रममा आइपुगे र भने, “मलाई बचाउनुहोस् महाराज!” उनी हतारिँदै कुटीभित्र लुके।
एकछिनमा डाँका आइपुगे। नाइकेले सोध्यो, “ए ऋषि, यता एउटा व्यापारी आएको देख्यौ?” ऋषि अलमलिए। सत्य बोले व्यापारी मर्ने, झुट बोले प्रतिज्ञा टुट्ने। अन्त्यमा उनले भने, “ऊ कुटीभित्र छ।”
डाँकाले व्यापारीलाई भेट्टाए, मारे र धन लगे। ऋषिले सत्यको पालना गरेकै ठाने, तर उनको मनमा शान्ति रहेन। पछि उनले बुझे: व्यापारी मारेको पाप उनलाई पनि लागेको थियो। अरूको ज्यान जोगाउने ठाउँमा उनले आफ्नो प्रतिज्ञा मात्र जोगाएका थिए।
ऋषि पश्चात्तापमा परे। उनले तपस्या छोडेर बाटामा बटुवालाई सहयोग गर्न थाले र भन्न थाले, “सत्य बोल्नु ठुलो कुरा हो, तर सत्यले अरूको हित गर्छ कि गर्दैन, त्यो पनि सोच्नुपर्छ।”
शिक्षा: साँचो बोल्नु धर्म हो, तर बोली बोल्दा दया र विवेक पनि चाहिन्छ।
