परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
25 प्रश्न
एकाइ 14 · शैक्षिक भ्रमण
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 3 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
शब्दभण्डार
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस्: सावधानी, सन्ध्याकालीन, नित्यकर्म, परिसर, स्तम्भ, क्षितिज, ढलोट, स्मरण
उत्तर
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| सावधानी | होसियारी, सतर्कता |
| सन्ध्याकालीन | साँझको समयको |
| नित्यकर्म | दिनदिनै गरिने काम |
| परिसर | क्षेत्र, कुनै ठाउँको वरपरको भाग |
| स्तम्भ | खम्बा |
| क्षितिज | पृथ्वी र आकाश जोडिएको जस्तो देखिने ठाउँ |
| ढलोट | तामा र राङ मिसिएर बन्ने धातु |
| स्मरण | सम्झना |
दिइएका शब्द कुन कुन मौलिक र कुन कुन आगन्तुक हुन्, शब्दकोश हेरी पहिचान गर्नुहोस्: अक्षर, ज्ञान, फोटो, रेडियो, डकर्मी, शरीर, चाउचाउ, दुनिया, शृङ्खला, परीक्षा, वकिल, बक्खु, ब्रह्माण्ड, वरिष्ठ, सुकुल, समूह, छ्यामा, पोसाक, छिमेकी, इन्टरनेट, संस्कार, राडीपाखी, गरिब
उत्तर
| समूह | शब्द |
|---|---|
| मौलिक | अक्षर, ज्ञान, शरीर, शृङ्खला, परीक्षा, ब्रह्माण्ड, वरिष्ठ, समूह, संस्कार (सबै संस्कृतबाट); छिमेकी, राडीपाखी, छ्यामा, बक्खु |
| आगन्तुक | फोटो, रेडियो, इन्टरनेट (अङ्ग्रेजी); दुनिया, वकिल, गरिब (अरबी); पोसाक (फारसी); चाउचाउ (चिनियाँ); डकर्मी, सुकुल (नेवारी) |
सुकुल को अर्थ पराल बुनेर बनाइएको गुन्द्री भए यो नेवारी शब्द हो। यही रूपको अर्को शब्द ‘असल कुल’ बुझाउने संस्कृत शब्द हो। बक्खु लाई शब्दकोशले प्राकृतसँग जोडेको छ, र छ्यामा र राडीपाखी को स्रोत दिएको छैन; त्यसैले यी तीन मौलिक समूहमा राखिएका छन्। राडीपाखी को पाखी संस्कृतबाट आएको हो, तर राडी लाई शब्दकोशले भोटबर्मेली भाषाबाट आएको देखाउँछ, त्यसैले यसमा शिक्षकको निर्णय पनि सोध्नुहोस्।
‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकीको पहिलो दिनको दैनिकीबाट पाँच पाँचओटा मौलिक र आगन्तुक शब्द टिपी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
| शब्द | किसिम | वाक्य |
|---|---|---|
| प्रस्थान | मौलिक | टोली बिहानै पोखराका लागि प्रस्थान गर्यो। |
| विद्यालय | मौलिक | हाम्रो विद्यालय डाँडामाथि छ। |
| योग | मौलिक | हजुरबुबा दिनहुँ योग गर्नुहुन्छ। |
| नदी | मौलिक | वर्षामा नदी धमिलो हुन्छ। |
| जङ्गल | मौलिक | जङ्गल नजोगाए पानीका मुहान सुक्छन्। |
| डेरी | आगन्तुक | गाउँको डेरीमा बिहानै दुध बुझाइन्छ। |
| बस | आगन्तुक | बस समयमै आइपुग्यो। |
| ब्यानर | आगन्तुक | विद्यार्थीले सरसफाइको ब्यानर बोकेका थिए। |
| अखबार | आगन्तुक | बुबा बिहान अखबार पढ्नुहुन्छ। |
| जिप | आगन्तुक | हिमाली बाटामा जिप मात्र चल्छ। |
दिइएको अनुच्छेद पढी आगन्तुक शब्द पहिचान गर्नुहोस् र ती कुन कुन भाषाबाट आएका शब्द हुन्, शिक्षकसँग छलफल गरी लेख्नुहोस्:
गाईजात्राको दिन सडकमा लाखे नाच हेर्ने मानिसको घुइँचो, कौसी र बार्दलीबाट जात्रा हेर्ने मान्छे, क्यामराले फोटो खिच्ने मान्छे, रेडियो र टेलिभिजनका पत्रकारको प्रत्यक्ष प्रसारण, गाउँको रोदी, डम्फुको ताल र सेलोको वर्णन भएको पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेद।
उत्तर
| भाषा | शब्द |
|---|---|
| अङ्ग्रेजी | क्यामरा, फोटो, रेडियो, टेलिभिजन |
| नेवारी | कौसी, लाखे, जात्रा |
| फारसी | बार्दली |
| गुरुङ | रोदी |
| तामाङ | डम्फु, सेलो |
लाखे र जात्रा को जरा शब्दकोशले संस्कृतमा (राक्षस, यात्रा) देखाउँछ; यी शब्द नेवार समुदायका उत्सवबाट नेपालीमा चल्तीमा आएकाले नेवारीबाट आएका भनिन्छ।
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: प्रस्थान, द्रुतगति, पर्यटक, प्रजनन, राष्ट्रियता, दरबार, वास्तुकला, विद्यालय, उद्गम, संरक्षण
उच्चारण गर्ने तरिका
टुक्रा पारेर बोल्नुहोस्: प्रस्-था-न, द्रु-त-ग-ति, पर्-य-टक, प्र-ज-नन, रा-ष्ट्रि-य-ता, दर-बार, वास्-तु-क-ला, वि-द्या-लय, उद्-गम, सं-र-क्षण। ‘द्रु’ मा द र र सँगै बोलिन्छन्। ‘उद्गम’ मा द् र ग बिच अ नथप्नुहोस्। ‘संरक्षण’ को शिरबिन्दु नाकबाट बोलिन्छ।
‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकी पालैपालो सस्वरवाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्दा
हरेक दिनको मिति स्पष्ट पढ्नुहोस्। स्वर भावअनुसार बदल्नुहोस्: बसमा चढ्दा उत्साहित, जङ्गलका नियम सुनाउँदा बिस्तारै, बाघ देखेको ठाउँमा सास रोकेझैँ, लुम्बिनीमा शान्त र अन्त्यमा सन्तोषको स्वरमा।
‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकी पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.दैनिकी कुन सन्दर्भबाट थालनी भएको छ?
- ख.बाघका फोटा कसले खिचे?
- ग.अशोकस्तम्भमा के लेखिएको छ?
- घ.टुँडिखेलमा कस्ता घर हेर्न पाइन्छन्?
- ङ.दैनिकी कसरी टुङ्गिएको छ?
उत्तर
- क.दैनिकी विद्यालयबाट तीन दिने शैक्षिक भ्रमणमा जाने दिन बिहान उठेर नित्यकर्म गरेको सन्दर्भबाट थालनी भएको छ।
- ख.बाघका फोटा राजकुमार गुरुले खिच्नुभयो।
- ग.अशोकस्तम्भको शिलालेखमा बुद्धको जन्म र जन्मस्थानबारे लेखिएको छ।
- घ.टुँडिखेलमा नेवारी शैलीका परम्परागत घर हेर्न पाइन्छन्।
- ङ.यात्रा सफल, सुखद र अविस्मरणीय भएको भन्दै शिक्षक र विद्यालय व्यवस्थापन समितिलाई धन्यवाद दिएर, मनमा यात्राको सम्झना र ऊर्जा भरेर सुत्ने तरखरमा लागेको कुराबाट दैनिकी टुङ्गिएको छ।
‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकीको ‘करिब तीन घण्टाको … टाँसिएका थिए।’ अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.टुँडिखेलक्षेत्र किन सुन्दर देखिन्थ्यो?
- ख.पाल्पा दरबारको प्रवेशद्वार कस्तो थियो?
- ग.पाल्पा दरबारमा कतिओटा कोठा रहेछन्?
- घ.सङ्ग्रहालयमा के पढ्न पाइन्छ?
उत्तर
- क.नेवारी शैलीका परम्परागत घरले गर्दा टुँडिखेलक्षेत्र सुन्दर देखिन्थ्यो।
- ख.पाल्पा दरबारको प्रवेशद्वार भव्य एवम् आकर्षक थियो।
- ग.पाल्पा दरबारमा ६३ ओटा कोठा रहेछन्।
- घ.सङ्ग्रहालयमा सेनवंशी राजाको वंशावली पढ्न पाइन्छ।
‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकीको अन्तिम दिनको दैनिकी पढी मुख्य मुख्य घटना टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर
- बिहान साढे पाँच बजे उठेर साढे छ बजे लुम्बिनीबाट पाल्पा हिँडेको
- करिब तीन घण्टामा तानसेन बजार पुगेको
- पाल्पा दरबार हेरेको: ६३ कोठा, दुई बुर्जा, भित्रको चउर, काष्ठकला र वास्तुकला
- करिब एक घण्टा सङ्ग्रहालयमा बिताएको
- भगवती मन्दिर र अमरनारायण मन्दिरको दर्शन गरेको
- शीतलपाटी, हुलाक चोक, वसन्तपुर र टक्सार घुमेर बसपार्क गएको
- करिब तीन बजे गोरखा फर्केको र राति अबेर घर पुगेको
- शिक्षक र विद्यालय व्यवस्थापन समितिलाई धन्यवाद दिएको
‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकी पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.जङ्गल सफारीमा डर लाग्नाको कारण के थियो?
- ख.लुम्बिनीमा प्राचीन मन्दिरका भग्नावशेषलाई किन जोगाएर राखिएको रहेछ?
- ग.बुद्धको पाइला कसरी सुरक्षित राखिएको रहेछ?
- घ.तानसेन दरबार सङ्ग्रहालयमा कस्ता कस्ता वस्तु हेर्न पाइन्छन्?
उत्तर
- क.जङ्गल सफारी सुरु हुनुअघि पथप्रदर्शकले जङ्गलमा अपनाउनुपर्ने सावधानी सुनाए। आफूखुसी मोटरबाट ओर्लन नपाइने र मोटरमा आपसमा कुरा गर्न पनि नपाइने नियम सुन्दा जङ्गली जनावरको खतरा छ भन्ने लाग्यो। त्यसैले लेखकको मुटु ढुकढुक भयो।
- ख.लुम्बिनी गौतम बुद्धको जन्मस्थल हो। यहाँका प्राचीन मन्दिरका भग्नावशेषले यो ठाउँको महत्त्व र पहिचान जीवित राख्छन्। इतिहासको खोज अनुसन्धानमा ती प्रमाणका रूपमा काम लाग्छन्। त्यसैले तिनलाई जोगाएर राखिएको रहेछ।
- ग.बुद्धको पाइला भएको शिला सिसाको फ्रेमभित्र सुरक्षित राखिएको रहेछ।
- घ.तानसेन दरबार सङ्ग्रहालयमा पुरातात्त्विक र ऐतिहासिक महत्त्वका वस्तु हेर्न पाइन्छन्: सेनवंशी राजाको वंशावली, राजाका चित्र, पाल्पाका प्रसिद्ध ठाउँका तस्बिर, काठका ठेकी, माटाका भाँडाकुँडा, बाँसको धनुष, ढिकी, हलो, जुवा, बाजागाजा, र मगर जातिका पहिरन र गरगहना।
‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकीको दोस्रो दिनको तेस्रो अनुच्छेद शिक्षकबाट सुनेर लेख्नुहोस्।
लेख्दा ध्यान दिनुहोस्
यो अनुच्छेद ‘दिउँसो करिब ११ बजे’ बाट सुरु हुन्छ। सारिसकेपछि पाठ्यपुस्तकसँग दाँजेर आफैँ जाँच्नुहोस्। यी शब्दमा गल्ती हुने गर्छ: उद्गमस्थल, विशाल, उपस्थिति, भिक्षु, सहिष्णुता, विलक्षण, राष्ट्रियता, बुद्धत्व, प्रज्ज्वलन, पञ्चशील। उद्धरण चिह्न (‘ ’) पनि नछुटाउनुहोस्।
व्याख्या गर्नुहोस्: विभिन्न धर्म, जात र राष्ट्रियता बोकेर आएका मानिसले बुद्धत्व खोजिरहे झैँ लाग्थ्यो।
नमुना उत्तर
प्रस्तुत पङ्क्ति ‘शैक्षिक भ्रमण’ दैनिकीको दोस्रो दिनको अंशबाट लिइएको हो। लुम्बिनीको भिड देखेर लेखकको मनमा आएको भाव यसमा छ।
लुम्बिनीमा देशविदेशका मान्छे आउँछन्। तिनको धर्म, जात, भाषा र राष्ट्रियता फरक छन्। तर यहाँ आएपछि कसैले आफ्नो फरक देखाउँदैन; सबै उही शान्त भावले हिँड्छन्। बुद्धत्व भनेको ज्ञान, करुणा र शान्तिको अवस्था हो। लेखकलाई लाग्छ, यी सबै मान्छे घुम्न मात्र आएका होइनन्, आफ्नो मनको शान्ति खोज्दै आएका हुन्।
यसरी यो पङ्क्तिले लुम्बिनीलाई सबैलाई एकै ठाउँमा जोड्ने ठाउँका रूपमा देखाएको छ, र मानिसका भिन्नताभन्दा शान्तिको चाहना ठुलो हुन्छ भन्ने बुझाएको छ।
‘शैक्षिक भ्रमण’ पाठको पहिलो दिनको दैनिकीको सार लेखेर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना सार
वैशाख १५ गते बिहान नित्यकर्म सकी खाजा खाएर म विद्यालय पुगेँ। गुरुले भ्रमणका नियम बताएपछि हामी तीन बसमा खुसियाली मनाउँदै हिँड्यौँ। आबुखैरेनी, मर्स्याङ्दीको किनार र मुग्लिन हुँदै हामी त्रिशूलीको किनारैकिनार सौराहा पुग्यौँ। सौराहा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रवेशद्वार रहेछ। यो निकुञ्ज चार जिल्लामा फैलिएको र विश्व सम्पदा सूचीमा रहेछ। डुङ्गाले राप्ती तरेर जिपमा गरेको करिब चार घण्टाको सफारीमा गैँडा, चरा र मृगको सिकार गर्दै गरेको बाघ देख्दा मुटु ढुकढुक भयो। निकुञ्जका ताल र प्रजनन केन्द्रबारे पनि थाहा पाएँ। साँझ थारू नृत्य हेरेर साथीहरूसँग गफ गर्दै सुतेँ।
सार लेख्दा मुख्य घटना मात्र राख्नुहोस्, र मूल अंशको करिब एक तिहाइमा सक्नुहोस्।
लुम्बिनीलाई शान्तिको उद्गमस्थल मानिनुको कारण पुष्टि गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
लुम्बिनी शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल हो। बुद्धले हिंसा, लोभ र घृणा त्याग्न सिकाए, र पञ्चशील जस्ता नियमबाट शान्त जीवनको बाटो देखाए। यिनै शिक्षा यहीँ जन्मेका बुद्धबाट संसारभर फैलिए। त्यसैले शान्तिको मुहान लुम्बिनीलाई मानिन्छ।
दैनिकीले पनि यसको प्रमाण दिन्छ। यहाँ विभिन्न धर्म, जात र राष्ट्रियताका मान्छे मिलेर आउँछन्। ठाउँ ठाउँमा बुद्धवाणी लेखिएका छन्, अखण्ड दीप बलिरहेको छ, र बुद्धका शान्त मुद्राका मूर्ति भएका गुम्बा चीन, जापान, कोरिया, थाइल्यान्ड जस्ता देशले बनाएका छन्। अशोकस्तम्भको शिलालेखले बुद्धको जन्मस्थान यही हो भन्ने प्रमाण दिन्छ। त्यसैले लुम्बिनीलाई शान्तिको उद्गमस्थल मान्नु ठिक हो।
तपाईँ घुमफिर गर्नुभएको कुनै एक स्थानको विषयवस्तु समेटेर एक दिनको दैनिकी लेख्नुहोस्।
नमुना दैनिकी
चाँगुनारायणको एक दिन
भक्तपुर
२०८२ फागुन ८ गते
रातको ८ बजे
आज बिहान सात बजे हामी परिवारै चाँगुनारायण जान निस्कियौँ। बाटोभरि डाँडामाथिको चिसो हावाले मेरो निद्रा भगायो।
मन्दिर पुग्दा घन्टीको आवाज गुन्जिरहेको थियो। दुई तले छानाको मन्दिरमा काठका टुँडालमा कुँदिएका देवता हेरेर म छक्क परेँ। बुबाले नेपालको सबैभन्दा पुरानो मानिने अभिलेख यही परिसरमा छ भनेर देखाउनुभयो। अक्षर बुझिनँ, तर ढुङ्गामा यति पुरानो लेख देख्दा जिरिङ्ग भयो।
दिउँसो हामीले डाँडाबाट काठमाडौँ उपत्यका हेर्दै खाजा खायौँ। घर फर्कँदा खुट्टा दुखेका थिए, तर मन खुसी थियो। अब सामाजिकको इतिहास पढ्दा आजको दिन सम्झन्छु होला।
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्: एक जना योग प्रशिक्षकले कक्षामा स्वस्थ जीवनका लागि समयमै उठ्न र सुत्न सल्लाह दिनुभयो, र पाल्तेनको अनुरोधमा आफ्नो बिहान साढे चार बजेदेखि राति १० बजेसम्मको दिनचर्या सुनाउनुभयो। तपाईँ पनि नियमित रूपमा गर्ने कामको शृङ्खला समेटी बिहान उठेदेखि रातिसम्मका मुख्य मुख्य विषयवस्तु उल्लेख गर्दै आफ्नो दैनिकी कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना
म बिहान ५ बजे उठ्छु। मुख धोएपछि मनतातो पानी पिउँछु र आधा घण्टा पढ्छु। ६ बजे आमालाई गाईलाई घाँस दिन सघाउँछु। ८ बजे खाना खाएर ९ बजे विद्यालय हिँड्छु। विद्यालय ४ बजे छुट्टी हुन्छ। घर आएर खाजा खान्छु र एक घण्टा साथीसँग खेल्छु। साँझ ६ बजेदेखि ८ बजेसम्म गृहकार्य गर्छु। खाना खाएपछि समाचार सुन्छु, र १० बजे सुत्ने तरखर गर्छु।
सुनाउँदा समयको क्रम नबिगार्नुहोस्। नियमित काम भएकाले यसमा उठ्छु, जान्छु, गर्छु जस्ता सामान्य वर्तमानका क्रियापद आउँछन्।
भाषिक संरचना: पदवर्ग, काल र वाक्य परिवर्तन
पदवर्गको दोहोर्याइ
दिइएका रेखाङ्कित शब्दको पदवर्ग छुट्याउनुहोस्:
- क.मानसपटलमा यात्राको स्मरण र मनमा ऊर्जा भरेर म चाहिँ सुत्ने तरखरमा लागेँ।
- ख.उनी ‘धनभन्दा विद्या ठुलो’ शीर्षकको वादविवाद प्रतियोगितामा सहभागी भए अनि प्रथम स्थान हासिल गरे।
- ग.ओहो! पाँच बज्न लागिसक्यो। अब तिमीहरू सबै जना सरासर घरतिर जाओ है।
- घ.पौरखी किसानले मिहिनेत गरेर तरकारी फलाउँछन्। उनीहरूले मनग्गै आम्दानी गर्छन्।
उत्तर
| वाक्य | शब्द र पदवर्ग |
|---|---|
| क. | मानसपटल: नाम; र: संयोजक; भरेर: क्रियापद (असमापक); म: सर्वनाम; चाहिँ: निपात; लागेँ: क्रियापद |
| ख. | उनी: सर्वनाम; भन्दा: नामयोगी; ठुलो: विशेषण; अनि: संयोजक; गरे: क्रियापद |
| ग. | ओहो: विस्मयादिबोधक; पाँच: विशेषण (सङ्ख्या); तिमीहरू: सर्वनाम; सरासर: क्रियायोगी; है: निपात |
| घ. | पौरखी: विशेषण; तरकारी: नाम; उनीहरूले: सर्वनाम; मनग्गै: विशेषण; गर्छन्: क्रियापद |
काल र पक्षको दोहोर्याइ
कोष्ठकमा दिइएका धातु र सङ्केतका आधारमा खाली ठाउँ भर्नुहोस्:
- क.सबै विद्यार्थी मिहिनेतसाथ गृहकार्य ………। (गर्: सामान्य वर्तमान)
- ख.पासाङले राम्रो चित्र ………। (बनाउ: अज्ञात भूत)
- ग.तपाईँ कहाँ ………? (बस्: अभ्यस्त भूत)
- घ.समिरा भोलि वक्तृत्वकलामा भाग लिन बारा ………। (पुग्: अपूर्ण भविष्यत्)
- ङ.हजुरआमाले मलाई कथा ………। (सुनाउ: पूर्ण वर्तमान)
उत्तर
- क.सबै विद्यार्थी मिहिनेतसाथ गृहकार्य गर्छन्।
- ख.पासाङले राम्रो चित्र बनाएछ।
- ग.तपाईँ कहाँ बस्नुहुन्थ्यो?
- घ.समिरा भोलि वक्तृत्वकलामा भाग लिन बारा पुग्दै हुने छिन्।
- ङ.हजुरआमाले मलाई कथा सुनाउनुभएको छ।
वाक्य परिवर्तनको दोहोर्याइ
दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.तँ गीत असाध्यै राम्रोसँग गाउँछस्। (उच्च आदर)
- ख.सानो बाबुले फूल रोप्यो। (स्त्रीलिङ्ग)
- ग.हामी वनभोज जाँदै छौँ। (एकवचन)
- घ.म क्रिकेट खेल्छु। (तृतीय पुरुष)
- ङ.उपमा सधैँ टेलिभिजनमा समाचार हेर्छे। (अकरण)
- च.उनीहरू फुटबलमा विजयी भए। (प्रथम पुरुष)
उत्तर
- क.तपाईँ गीत असाध्यै राम्रोसँग गाउनुहुन्छ।
- ख.सानी नानीले फूल रोपी।
- ग.म वनभोज जाँदै छु।
- घ.ऊ क्रिकेट खेल्छ।
- ङ.उपमा सधैँ टेलिभिजनमा समाचार हेर्दिन।
- च.हामी फुटबलमा विजयी भयौँ।
वर्णविन्यास: पञ्चम वर्ण
अभ्यास: वर्णविन्यास
पञ्चम वर्णको नियम पढ्नुहोस् र कक्षामा छलफल गर्नुहोस्: क वर्गका वर्ण अगाडि ङ्, च वर्गका अगाडि ञ्, ट वर्गका अगाडि ण्, त वर्गका अगाडि न् र प वर्गका अगाडि म् आउँछ।
छलफलका बुँदा
- हरेक वर्गका पहिला चार वर्ण अगाडि त्यही वर्गको पाँचौँ वर्ण आउँछ।
- पञ्चम वर्ण आधा (हलन्त) भएर पछिको वर्णसँग जोडिन्छ।
- तालिकाका शब्द तत्सम वा संस्कृतबाट आएका शब्द हुन्; चङ्ख, कङ्गाल जस्ता शब्द पनि यही लेखाइमा आउँछन्।
- आफ्नो किताबबाट हरेक वर्गका दुई दुई नयाँ शब्द खोज्नुहोस्: अङ्क, मङ्गल; पञ्च, सञ्जाल; खण्ड, पण्डित; अन्त, बन्धन; कम्प, आरम्भ।
दिइएको अनुच्छेद शुद्ध पारी पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
शंकर चन्चल स्वभावका छन्। उनी प्रतिभा संपन्न विद्यार्थी हुन्। उनी मंचमा गएर विद्यालयमा हुने कार्यक्रम सन्चालन गर्छन्। उनी भित्तेपत्रिकाका स्तंभकार हुन्। उनका लेख रचना वान्छनीय हुन्छन्।
उत्तर
शङ्कर चञ्चल स्वभावका छन्। उनी प्रतिभासम्पन्न विद्यार्थी हुन्। उनी मञ्चमा गएर विद्यालयमा हुने कार्यक्रम सञ्चालन गर्छन्। उनी भित्तेपत्रिकाका स्तम्भकार हुन्। उनका लेख रचना वाञ्छनीय हुन्छन्।
सुनाइ र बोलाइ
सुनाइ पाठ १४ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.मानिसलाई चाहिने खाद्यान्नको उत्पादन गर्ने क्षेत्र कुन हो?
- ख.कृषिका लागि कुन कुन कुराको खाँचो पर्छ?
- ग.नेपालमा कृषिजन्य वस्तुको उत्पादन तथा व्यवस्थापनलाई किन आसलाग्दो किसिमबाट हेर्ने गरिन्छ?
- घ.नेपालका लागि कुन कुरा गौरवका विषय हुन्?
उत्तर
- क.मानिसलाई चाहिने खाद्यान्नको उत्पादन गर्ने क्षेत्र कृषि हो।
- ख.कृषिका लागि आवश्यक पूर्वाधार र जनश्रमको खाँचो पर्छ।
- ग.नेपाली धर्तीको उर्वरता र नेपाली जनशक्तिको लगनशीलताका कारण यसलाई आसलाग्दो किसिमबाट हेर्ने गरिन्छ।
- घ.होचो भूभागदेखि विश्वकै अग्लो भूखण्डसम्म कृषिजन्य वस्तु उत्पादन गर्न सक्नु नेपालका लागि गौरवको विषय हो।
नेपालमा कुन कुन खाद्यान्नको उत्पादन कृषिक्षेत्रबाट हुन्छ, सुनाइ पाठ १४ का आधारमा भन्नुहोस्।
उत्तर
नेपालमा कृषिक्षेत्रबाट धान, गहुँ, मकै, कोदो, फापर जस्ता अन्न; दाल, सिमी, बोडी जस्ता गेडागुडी; हरिया सागपात, च्याउ, तोरी, भटमास, आलस र सूर्यमुखी जस्ता खाद्यपदार्थ उत्पादन हुन्छन्। दुध, दही, माछा, मासु र अन्डा पनि कृषिअन्तर्गत नै पर्छन्।
सिर्जना र परियोजना कार्य
दैनिकी लेख्ने तरिका
दिइएका शीर्षकमा दैनिकी लेख्नुहोस्:
- क.नव वर्ष
- ख.सांस्कृतिक कार्यक्रमको रौनक
क. नमुना दैनिकी
नव वर्ष
ताप्लेजुङ
२०८३ वैशाख १ गते
रातको ९ बजे
आज नयाँ वर्ष। बिहानै आमाले सेल पकाउनुभएको बास्नाले मलाई उठायो। मैले नुहाएर नयाँ कापीको पहिलो पानामा यो वर्षका तीन लक्ष्य लेखेँ: दिनहुँ एक घण्टा अङ्ग्रेजी पढ्ने, बिहान दौडने र फोहोर जथाभावी नफाल्ने।
दिउँसो हामी छिमेकका साथीसँग टोल सफा गर्न निस्कियौँ। सुरुमा अल्छी लागे पनि सफा बाटो देखेर मन हलुङ्गो भयो। हजुरबुबाले ‘वर्षको पहिलो दिन जस्तो गरियो, वर्षभरि त्यस्तै हुन्छ’ भन्नुभयो।
आज मैले बुझेँ: नयाँ वर्ष क्यालेन्डरको पाना पल्टिँदैमा नयाँ हुँदैन, आफ्नो काम फेरिएपछि नयाँ हुन्छ।
ख. नमुना दैनिकी
सांस्कृतिक कार्यक्रमको रौनक
जनकपुरधाम
२०८२ मङ्सिर १८ गते
साँझको ७ बजे
आज हाम्रो विद्यालयको वार्षिकोत्सव थियो। बिहान दश बजेदेखि नै चौर मान्छेले भरियो। मञ्चको दुवैतिर मिथिला चित्रका ठुला पर्दा थिए, र ती हामीले नै तीन दिन लगाएर बनाएका थियौँ।
पहिले कक्षा ५ का भाइबहिनीले झिझिया नाच देखाए। टाउकोमा बत्ती बलेका घैँटा बोकेर उनीहरू घुमेको देख्दा सबैले ताली बजाए। त्यसपछि शेर्पा साथीहरूको सेलो, थारू साथीहरूको लाठी नाच र मेरो कक्षाको मारुनी नाच भयो। मेरो पालो आउँदा खुट्टा काँपे, तर बाजा बज्न थालेपछि डर हरायो।
साँझ पर्दा पनि मान्छे जान मानेनन्। आज मलाई लाग्यो, हाम्रो देशका नाच एकै मञ्चमा आउँदा हामी पनि एउटै परिवार जस्तो हुन्छौँ।
तपाईँले मनाउने कुनै पर्वका बारेमा परिवारमा सोधखोज गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
के के सोध्ने?
- पर्व कहिले पर्छ र किन मनाइन्छ?
- पर्वको अघिल्लो दिनदेखि के के तयारी गरिन्छ?
- के खाइन्छ, के लगाइन्छ, कसको पूजा वा सम्मान गरिन्छ?
- हजुरबुबाहजुरआमाको पालामा र अहिले मनाउने तरिकामा के फरक आएको छ?
- यो पर्वले के सिकाउँछ?
प्रस्तुत गर्दा पहिले पर्वको नाम र परिचय, त्यसपछि तयारी, मुख्य दिनका काम र अन्त्यमा आफूलाई के मन पर्छ, त्यो भन्नुहोस्। कसले बताउनुभयो, त्यो पनि भन्नुहोस्।
