परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
28 प्रश्न
एकाइ 13 · प्यारो प्रकृति
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पूर्वपठन: प्रकृति र मानिस
दिइएको चित्र र विषयवस्तुका बारेमा छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका बुँदा
- चित्रमा के छ: हिमाल, जङ्गल, ताल, चरा, वन्यजन्तु र मानिस एकै दृश्यमा छन्। मानिस दृश्यको मालिक भएर होइन, त्यसैको एक भाग भएर उभिएको छ।
- सम्बन्ध: पानी, हावा, खाना र औषधी प्रकृतिबाट आउँछन्, त्यसैले मानिस प्रकृतिबिना बाँच्न सक्दैन।
- दुई बाटो: प्रकृतिले कसैलाई वैज्ञानिक बनाउँछ, कसैलाई कवि। एकले ‘यो कसरी भयो?’ सोध्छ, अर्कोले ‘यो कति राम्रो!’ भन्छ।
- जिम्मेवारी: जङ्गल फँडानी र फोहोरले चित्रको यो सन्तुलन बिगार्न सक्छ, त्यसैले यसलाई जोगाउने जिम्मा पनि मानिसकै हो।
शब्दभण्डार
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका अर्थ बुझाउने शब्द ‘प्यारो प्रकृति’ कविताबाट पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
- क.सधैँ हराभरा रहने
- ख.छ्याङ्ग देखिने, दूरदर्शी
- ग.रस लिने काम, आत्मिक तृप्ति
- घ.सिर्जनालाई प्राथमिकता दिने
- ङ.कुनै उद्योगका लागि वा उत्पादनका निम्ति पहिले गरिएको खर्च
उत्तर
- क.सदाबहार (कतिपय किताबमा ‘सदावहार’ लेखिएको पाइन्छ; शब्दकोशमा ‘सदाबहार’ छ।)
- ख.पारदर्शी
- ग.आस्वादन
- घ.सिर्जनमुखी
- ङ.लगानी
पाठको अनुच्छेदका रेखाङ्कित सिङ्गो शब्दका अर्थबारे शिक्षकसँग छलफल गर्नुहोस्: जैविक, अनुपम, संरक्षण, लिपिबद्ध, प्राङ्गारिक, रासायनिक, जनचेतना, प्राकृतिक, अलौकिक, असामान्य, जिज्ञासु, तटस्थ, सहस्राब्दी, क्षितिज।
छलफलका बुँदा
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| जैविक | जीवसँग सम्बन्धित |
| अनुपम | उपमा दिन नसकिने, अति राम्रो |
| संरक्षण | जोगाएर राख्ने काम |
| लिपिबद्ध | अक्षरमा लेखिएको |
| प्राङ्गारिक | गोबर, पात जस्ता जीवका अंशबाट बनेको |
| रासायनिक | रसायनसम्बन्धी, कारखानामा रसायनबाट बनेको |
| जनचेतना | जनतामा हुने चेतना |
| प्राकृतिक | प्रकृतिसँग सम्बन्धित |
| अलौकिक | यो संसारमा नपाइने, अद्भुत |
| असामान्य | सामान्य नभएको, विशेष |
| जिज्ञासु | जान्न चाहने |
| तटस्थ | कसैको पक्ष नलिने |
| सहस्राब्दी | हजार वर्षको अवधि |
| क्षितिज | धर्ती र आकाश जोडिएझैँ देखिने टाढाको रेखा |
दिइएका शब्दको अर्थ शब्दकोश हेरेर लेख्नुहोस्: अकाट्य, गृहस्थ, मृदुभाषी, उपकारी, अमर, नास्तिक, नासो, पर्म
उत्तर
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अकाट्य | काट्न वा खण्डन गर्न नसकिने |
| गृहस्थ | घरबार गरेर बस्ने मान्छे |
| मृदुभाषी | मिठो र नरम बोल्ने |
| उपकारी | अरूको भलो गर्ने |
| अमर | कहिल्यै नमर्ने |
| नास्तिक | ईश्वरको अस्तित्व नमान्ने |
| नासो | पछि फिर्ता लिने गरी विश्वासमा राख्न दिएको वस्तु |
| पर्म | पालैपालो एकअर्काको काम गरिदिने चलन |
दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: प्रकृति, लटरम्म, निर्मल, दोहन, आत्मीयता, ऊर्जायुक्त, अस्तित्व, चराचर
उत्तर
- प्रकृति: प्रकृतिले कहिल्यै कसैसँग बिल माग्दैन।
- लटरम्म: यो वर्ष सुन्तलाको बोट लटरम्म फलेको छ।
- निर्मल: पहाडबाट झरेको खोलाको पानी निर्मल देखिन्छ।
- दोहन: वनको अत्यधिक दोहन भए पहिरो बढ्न सक्छ।
- आत्मीयता: हजुरआमाको बोलीमा एक किसिमको आत्मीयता हुन्छ।
- ऊर्जायुक्त: बिहानको व्यायामले शरीरलाई दिनभर ऊर्जायुक्त बनाउँछ।
- अस्तित्व: जङ्गल नभए वन्यजन्तुको अस्तित्व सङ्कटमा पर्छ।
- चराचर: सूर्यको उज्यालो चराचर सबैका लागि उस्तै हुन्छ।
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: प्रातःकाल, फैलाउँदै, सृष्टि, पर्याप्त, चम्काऊँ, आह्लाद, ऊर्जा, निर्भय, दुनियाँ
उच्चारण गर्दा
- प्रातःकाल: विसर्गमा छोटो रोकाइ दिएर ‘प्रातक्काल’ जस्तो।
- फैलाउँदै: ‘उँ’ नाकबाट बोल्ने।
- सृष्टि: ‘सृ’ लाई ‘स्रि’ र ‘ष्टि’ लाई ‘स्टि’ जस्तो।
- पर्याप्त: ‘पर्’ र ‘याप्’ र ‘त’ गरी /पर्.याप्.त / ।
- चम्काऊँ: अन्त्यको ‘ऊँ’ नाकबाट बोल्ने।
- आह्लाद: ‘ह’ र ‘ल’ दुवै सुनिने गरी /आह्.लाद / ।
- ऊर्जा: /उर्.जा/, ‘र्’ स्पष्ट सुनिने गरी।
- निर्भय: /निर्.भय / ।
- दुनियाँ: अन्त्यको ‘याँ’ नाकबाट।
‘प्यारो प्रकृति’ कविता पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.‘प्यारो प्रकृति’ कविता वाचन गर्दा कतिऔँ अक्षरमा पूर्णविश्राम लिनुपर्छ?
- ख.हामीले कस्ता साहित्यको सिर्जना गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ?
- ग.कुन कुरामा हाम्रो नयाँ दृष्टि चाहिन्छ?
- घ.‘ऊर्जायुक्त सशक्त निर्भय बनोस् यो जिन्दगी सर्वदा।’ कवितांशको तात्पर्य के हो?
- ङ.कविताका श्लोकमा कतिओटा पङ्क्ति छन्?
उत्तर
- क.उन्नाइसौँ अक्षरमा।
- ख.जीवनमुखी साहित्यको सिर्जना गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ।
- ग.प्रकृतिको सन्तुलनमा हाम्रो नयाँ दृष्टि चाहिन्छ।
- घ.जीवन सधैँ शक्तिले भरिएको, बलियो र डरबिनाको होस् भन्ने तात्पर्य हो।
- ङ.चार चारओटा पङ्क्ति छन्।
छैटौँ श्लोक शिक्षकबाट सुनेर छुटेका शब्द भरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्। पाठ्यपुस्तकमा पहिलो पङ्क्तिमा दुई, दोस्रोमा एक, तेस्रोमा एक र चौथोमा एक ठाउँ खाली छ।
उत्तर
पहिलो पङ्क्तिमा हराभरा प्रकृतिको, दोस्रोमा आनन्द, तेस्रोमा सदाबहार र चौथोमा जिन्दगी भर्नुपर्छ।
पाँचौँ श्लोक पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.यस कवितांशमा मानिसले प्रकृतिबाट के पाउँछ भनिएको छ?
- ख.कवितांशमा कस्तो व्यक्तिले सबैभन्दा बढी आनन्द पाउने कुरा बताइएको छ?
उत्तर
- क.मानिसले प्रकृतिबाट आह्लाद अर्थात् आनन्द पाउँछ भनिएको छ। कर्मठ बनेर त्यो आनन्द दुहेझैँ प्राप्त गर्छ।
- ख.त्यो आह्लाद समेटेर प्रकृतिमै रमाउने व्यक्तिले सबैभन्दा बढी आनन्द पाउँछ। उसले काव्यको आनन्द जस्तै जीवनको अमृत पाउँछ र आदरणीय बन्छ।
‘प्यारो प्रकृति’ कविता पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.कवितामा सूर्योदयसँगै हुने परिवर्तनलाई कसरी देखाइएको छ?
- ख.पानीको सही सदुपयोगबाट प्रकृति र मानवमा कस्तो प्रभाव पर्छ?
- ग.हराभरा प्रकृतिको महत्त्व किन छ?
- घ.कवितामा प्रकृतिसँग गाँसिएका के के कुरा आएका छन्?
उत्तर
- क.बिहान हिमाल आफ्नो अस्तित्व फैलाउँदै हाँसेझैँ देखिन्छ र त्यसैसँगै चेतना भएका सबै प्राणी ब्युँझन्छन्। सुतेको जगत् जागा हुन्छ र त्यो जागरण सिर्जनाको चेतनासम्म पुग्छ।
- ख.पर्याप्त पानी पाए बिरुवा अग्लो बोट बन्छ र लटरम्म फूलफल लाग्छन्। पानीको उचित लगानीले प्रकृति सग्लो र स्वस्थ रहन्छ, अनि मानिसको जीवनमा मिठास र निर्मलता आउँछ।
- ग.हराभरा प्रकृतिले सबै प्राणीलाई आनन्द दिन्छ। त्यसको आत्मीयता पाउँदा संसार भित्रैदेखि रमाउँछ र जीवन ऊर्जायुक्त, सशक्त र निर्भय बन्छ। त्यसैले यसको महत्त्व छ।
- घ.हिमाल, बिहानको उज्यालो, बिरुवा, पानी, फूलफल, बादल, आकाश, शीतलता, प्राणी र हरियाली कवितामा आएका छन्।
‘प्यारो प्रकृति’ कविताबाट पाँचओटा प्रश्न निर्माण गर्नुहोस् र तिनका उत्तर साथीलाई भन्न लगाउनुहोस्।
नमुना प्रश्न
- क.कवितामा बिहान को हाँस्छ?
- ख.प्रकृति कसरी गुरु बन्छ?
- ग.बिरुवा अग्लो बोट बन्न के चाहिन्छ?
- घ.बादलबाट पानी परेपछि जगत् कस्तो बन्छ?
- ङ.कविले जीवन कस्तो बनोस् भन्ने कामना गरेका छन्?
चौथो श्लोकलाई गद्य ढाँचामा लेख्नुहोस्।
उत्तर
आकाशमा कालो र घना बादल मडारिएर पानी पर्छ। त्यसबाट शीतलता पाएर चल्ने र नचल्ने सबै जगत् निकै निर्मल बन्छन्। यस्तै निर्मल भाव मनमा राखे यो जीवन धानिन्छ। त्यसैले जीवनभर न्यानो निर्मलता र शीतलता बर्सिरहोस्।
भाव विस्तार गर्नुहोस्:
जे जस्तो छ कला खुला प्रकृतिको आधार हो सृष्टिको
खाँचो पर्दछ किन्तु सन्तुलनमा हाम्रो नयाँ दृष्टिको।
उत्तर
यी पङ्क्ति ‘प्यारो प्रकृति’ कविताबाट लिइएका हुन्। प्रकृतिमा जे जस्तो देखिन्छ, त्यो सबै उसको खुला कला हो: हिमाल, नदी, वन, चरा र फूल। यही कला सृष्टिको आधार हो, किनभने मानिसको खाना, पानी र हावा सबै यसैबाट आउँछन्।
तर प्रकृति जति उदार भए पनि मानिसको स्वार्थले यसको सन्तुलन बिग्रन सक्छ। जङ्गल फँडानी, नदी प्रदूषण र अन्धाधुन्ध उत्खननले बाढी, पहिरो र खडेरी निम्तिन्छन्। त्यसैले मानिसले नयाँ दृष्टि राख्नुपर्छ: आज कति लिने, भोलिका लागि कति छोड्ने र के रोप्ने भन्ने सोच्नुपर्छ। प्रकृतिको संरक्षण प्रकृतिका लागि मात्र होइन, मानिसकै बाँच्ने आधारका लागि हो।
‘प्यारो प्रकृति’ कविताको मूल भाव लेख्नुहोस्।
उत्तर
‘प्यारो प्रकृति’ प्रकृतिप्रतिको माया र जिम्मेवारीको कविता हो, जसमा प्रकृतिको अनुपम सौन्दर्यको वर्णन छ। बिहानको उज्यालोसँगै जगत् जागेझैँ मानिसले पनि जीवनमुखी सिर्जना गर्नुपर्छ। प्रकृतिको कला सृष्टिको आधार हो, तर त्यसको सन्तुलन मानिसकै जिम्मामा छ। प्रकृति पारदर्शी भएझैँ मानिसका भाव, विचार र काम पनि पारदर्शी हुनुपर्छ। पानी पाएर बिरुवा हुर्केझैँ समयमै गरेको लगानीले फल दिन्छ। बादलको पानीले जगत् निर्मल पारेझैँ निर्मल भावले जीवन धानिन्छ। मिहिनेती मान्छेले प्रकृतिबाट आनन्द पाउँछ, तर स्वच्छ प्रकृति जोगिए मात्र त्यो आनन्द रहन्छ, त्यसैले स्वच्छ हराभरा प्रकृतिको दोहन हुन दिनु हुँदैन। प्रकृतिसँग आत्मीय भएर बाँचे जीवन ऊर्जायुक्त, सशक्त र निर्भय बन्छ भन्ने नै यस कविताको मूल भाव हो।
‘प्यारो प्रकृति’ कवितामा कविले मानव र प्रकृतिबिच कस्तो सम्बन्ध हुनुपर्ने भाव व्यक्त गरेका छन्, लेख्नुहोस्।
उत्तर
कविले मानव र प्रकृतिबिच आत्मीय र आपसी सहयोगको सम्बन्ध हुनुपर्ने भाव व्यक्त गरेका छन्। प्रकृति मानिसको गुरु हो, जसले आदर्श जीवन सिकाउँछ। मानिस प्रकृतिको संरक्षक हो, जसले नयाँ दृष्टिले सन्तुलन राख्नुपर्छ र पानी जस्ता कुराको लगानी गर्नुपर्छ। मानिसले प्रकृतिबाट लिएर मात्र हुँदैन, दिन पनि जान्नुपर्छ। दुवैबिच त्यस्तो सम्बन्ध रहे प्रकृति हराभरा रहन्छ र मानिसको जीवन सशक्त र निर्भय बन्छ।
पाठमा दिइएका ‘मेरो घर’ (प्रभा भट्टराई) र ‘आमाबुबा’ (अनिता लामा) कविता कक्षामा सस्वरवाचन गर्नुहोस् र लयगत अन्तरका बारेमा छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका बुँदा
| कुरा | मेरो घर | आमाबुबा |
|---|---|---|
| पङ्क्ति | सबै करिब उस्तै लामा | लामो छोटो फरक फरक |
| श्लोक | चार चार पङ्क्तिका दुई श्लोक | नाप नमिलेका अंश |
| पङ्क्तिको अन्त्य | लय मिल्छ: आँगन, मागन; शीतल, भूतल; सहेली, बहेली | ‘आमाबुबा’ शब्द दोहोरिएर लय बन्छ |
| वाचन | गाउँदै, तालमा | बोलेझैँ, भावअनुसार रोकिँदै |
| किसिम | गीति लय: गाउन मिल्ने | गद्य लय: अक्षर नगनिने, भित्री लय |
‘प्यारो प्रकृति’ वर्ण छन्दमा भएकाले यसको लय यी दुवैभन्दा कसिलो छ: हरेक अक्षरको लघु गुरु नै तोकिएको छ।
भाषिक प्रकार्य: विनयशीलता
पाठको सन्दर्भ पढेर तपाईँ अरूसँग नम्र वा विनयशील भएर व्यवहार कसरी देखाउने गर्नुभएको छ, कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना
म ठुलाबडालाई भेट्दा नमस्कार गर्छु र ‘तपाईँ’ वा ‘हजुर’ भनेर बोल्छु। कसैबाट केही लिनु पर्दा ‘कृपया’ भन्छु र पाएपछि ‘धन्यवाद’ भन्छु। साथीसँग मत नमिल्दा चिच्याउँदिनँ, ‘मलाई यस्तो लाग्छ’ भनेर आफ्नो कुरा राख्छु। आफूबाट गल्ती भयो भने ‘माफ गर्नुहोला’ भन्न लाज मान्दिनँ। कक्षामा राम्रो अङ्क आउँदा पनि साथीलाई होच्याउँदिनँ।
भाषिक संरचना: करण, अकरण, प्रेरणार्थक र प्रत्यय
अभ्यास: भाषिक संरचना
पाठको ‘धीर र लगनशील व्यक्ति…’ बाट सुरु हुने अनुच्छेदबाट करण र अकरण वाक्य पहिचान गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर
करण: धीर र लगनशील व्यक्ति नियमित रूपमा काम गरिरहन्छन्। चुनौती र अप्ठ्याराको समाधान गरिछाड्छन्। लक्ष्यसम्म पुग्नुपर्ने हिम्मतले उनीहरूलाई अगि बढ्ने प्रेरणा मिल्छ। उनीहरूले जीवन कसरी बाँच्ने भन्ने कुरा प्रकृतिबाट सिकेका हुन्छन्। प्रकृतिभित्रका हरेक जीवले आफैँ सङ्घर्ष गर्दै बाँच्ने प्रयास गर्छन्। उनीहरूलाई प्रकृतिका हरेक क्रियाकलापले सधैँ पछि नहट भनिरहेका हुन्छन्।
अकरण: यात्रा कठिन भए पनि नदीले बाटो बनाउन छोड्दैन। धर्तीमा कहाँ जरा हाल्ने भन्ने कुरा कसैले सिकाउँदैन। न त कसैले चरालाई उड्न सिकायो न माछालाई पानीमा पौडिन सिकायो। त्यसैले धीर र लगनशील व्यक्ति सफल हुने कुराबाट कहिल्यै पछि हट्दैनन्।
दुवै भएका: ‘उनीहरूलाई थाहा छ’ करण र ‘हिमालले शिर निहुराउँदैन’ अकरण हो। ‘बरपिपल उम्रिन्छन्’ करण र ‘कसैले रोप्नुपर्दैन’ अकरण हो।
‘नहट’ मा ‘न’ भए पनि यो उद्धृत भनाइ मात्र हो; मुख्य क्रिया ‘भनिरहेका हुन्छन्’ करण हो।
दिइएका वाक्यलाई निर्देशनअनुसार परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.बजारमा खाद्यवस्तुको अभाव छैन। (करण)
- ख.सुनिताले पाल्पाली टोपी बनाइछन्। (अकरण)
- ग.कुन्साङको घरनजिकै सामुदायिक वन छ। (अकरण)
- घ.यो काम अरूलाई गराउनुहोस्। (अकरण)
- ङ.कोही पनि यहाँ आएका थिएनन्। (करण)
उत्तर
- क.बजारमा खाद्यवस्तुको अभाव छ।
- ख.सुनिताले पाल्पाली टोपी बनाइनछन्।
- ग.कुन्साङको घरनजिकै सामुदायिक वन छैन।
- घ.यो काम अरूलाई नगराउनुहोस्।
- ङ.सबै यहाँ आएका थिए।
दिइएका वाक्य पढ्नुहोस् र छलफल गर्नुहोस्:
| अप्रेरणार्थक वाक्य | प्रेरणार्थक वाक्य |
|---|---|
| क.भाइले खाजा खायो। | क.आमाले भाइलाई खाजा खुवाउनुभयो। |
| ख.तिमी मादल बजाउन सिक्छौ। | ख.उहाँ तिमीलाई मादल बजाउन सिकाउनुहुन्छ। |
| ग.दिदी धारामा पानी भर्नुहुन्छ। | ग.बुबा दिदीलाई धारामा पानी भर्न लगाउनुहुन्छ। |
| घ.बहिनीले चित्र बनाइन्। | घ.दिदीले बहिनीलाई चित्र बनाउन लगाउनुभयो। |
छलफलका बुँदा
- बायाँका वाक्यमा कर्ता आफैँ काम गर्छ; दायाँका वाक्यमा कर्ताले अरूलाई गर्न लगाउँछ।
- पहिलेका कर्ता (भाइ, तिमी, दिदी, बहिनी) दायाँतिर ‘लाई’ लागेर आएका छन्।
- धातु तीन किसिमले बदलिएका छन्: खा बाट खुवाउ, सिक् बाट सिकाउ, र ‘भर्न लगाउ’, ‘बनाउन लगाउ’।
- क्रियापद नयाँ कर्तासँग मिलेको छ: आमा, उहाँ, बुबा र दिदीको उच्च आदर।
- काल बदलिएको छैन: भूतको वाक्य भूतमै र वर्तमानको वाक्य वर्तमानमै छ।
दिइएका वाक्यलाई निर्देशनअनुसार परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.मालीले फूल रोप्यो। (प्रेरणार्थक)
- ख.बालक राम्ररी हिँडेछ। (प्रेरणार्थक)
- ग.साथीले तरकारी किन्यो। (प्रेरणार्थक)
- घ.दाजु उसलाई हिसाब सिकाउनुहुन्छ। (अप्रेरणार्थक)
- ङ.शिक्षक विद्यार्थीलाई चुट्किला सुनाउनुहुन्छ। (अप्रेरणार्थक)
उत्तर
- क.साहुले मालीलाई फूल रोपाए।
- ख.आमाले बालकलाई राम्ररी हिँडाइछन्।
- ग.मैले साथीलाई तरकारी किन्न लगाएँ।
- घ.ऊ हिसाब सिक्छ।
- ङ.विद्यार्थी चुट्किला सुन्छन्।
क, ख र ग मा थपिने नयाँ कर्ता जो पनि हुन सक्छ; क्रियापद त्यसैसँग मिलाउनुपर्छ।
पाठको ‘घुमक्कडले घुमेर दिन बिताउँछन्…’ बाट सुरु हुने अनुच्छेदबाट प्रत्यय लागेका शब्द पहिचान गर्नुहोस् र फरक फरक प्रत्यय लागेका १२ ओटा शब्दको निर्माण प्रक्रिया लेख्नुहोस्।
उत्तर
प्रत्यय लागेका शब्द: घुमक्कड, भुलक्कड, बुझक्कड; आवत, जावत, बचत, खपत; लेखक, पाठक, दर्शक; दयालु, श्रद्धालु, कृपालु, बिखालु, इखालु; आत्मीय, स्वर्गीय; रसिलो, स्वादिलो, पोसिलो; शैक्षिक, बौद्धिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, प्राकृतिक; रोकावट, बोलावट; खेलौना, बिछ्यौना; जुनेली, पुर्बेली, पोखरेली; आत्मीयता, मानवता, स्वतन्त्रता; हेपाहा, मिचाहा, रिसाहा।
बाह्र शब्दको निर्माण:
| प्रत्यय | निर्माण |
|---|---|
| अक्कड | घुम् + अक्कड = घुमक्कड |
| अत | बच् + अत = बचत |
| अक | लेख् + अक = लेखक |
| आलु | दया + आलु = दयालु |
| ईय | स्वर्ग + ईय = स्वर्गीय |
| इलो | रस + इलो = रसिलो |
| इक | समाज + इक = सामाजिक |
| औना | खेल् + औना = खेलौना |
| आवट | रोक् + आवट = रोकावट |
| एली | जून + एली = जुनेली |
| ता | मानव + ता = मानवता |
| आहा | हेप् + आहा = हेपाहा |
दिइएका प्रत्यय लगाई दुई दुईओटा शब्द निर्माण गर्नुहोस्: अक्कड, अत, अक, आलु, ईय, इलो, इक, औना, आवट, एली, ता, आहा
उत्तर
| प्रत्यय | शब्द |
|---|---|
| अक्कड | बोलक्कड, पियक्कड |
| अत | बचत, लागत |
| अक | सेवक, वाचक |
| आलु | सिपालु, मायालु |
| ईय | मानवीय, भारतीय |
| इलो | जोसिलो, मलिलो |
| इक | दैनिक, मासिक |
| औना | खेलौना, बिछ्यौना |
| आवट | सजावट, थकावट |
| एली | युरोपेली, कस्केली |
| ता | एकता, सुन्दरता |
| आहा | टोकाहा, घिनाहा |
वर्णविन्यास: शिरबिन्दु
अभ्यास: वर्णविन्यास
पाठको ‘अंशु, संज्ञा र संयोग…’ बाट सुरु हुने अनुच्छेद पढी शिरबिन्दु लागेका शब्द टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर
अंशु, संज्ञा, संयोग, संरक्षण, संलग्न, संवाद, संहार, संवेदना, संशय, संसार।
‘गाउँ’ र ‘जगाउँछन्’ मा चन्द्रविन्दु छ, त्यसैले ती यहाँ पर्दैनन्।
शिरबिन्दु लागेका १० ओटा शब्द शब्दकोशबाट खोजेर लेख्नुहोस्।
उत्तर
अंश, हंस, वंश, कंस, सिंह, मांस, संस्था, संविधान, संस्कृति, अहिंसा।
सुनाइ र बोलाइ
सुनाइ पाठ १३ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.लेखकलाई कसले स्वागत गरेको छ?
- ख.वसन्तको नवीनता कहाँ नाच्छ?
- ग.वसन्तले केलाई बिछ्यौना बनाउँछ?
- घ.वसन्तले विश्वमा सौन्दर्य कसरी छर्छ?
उत्तर
- क.लेखकलाई वसन्तले स्वागत गरेको छ।
- ख.वसन्तको नवीनता पुष्प पुञ्जमा, अर्थात् फूलका झुप्पामा, नाच्छ।
- ग.वसन्तले नाना थरीका नयाँ तृण, अर्थात् घाँसलाई, बिछ्यौना बनाउँछ।
- घ.वसन्तले समस्त माधुर्य, अर्थात् सारा मिठास, साथमा लिएर विशाल विश्वमा सौन्दर्य छर्छ।
वसन्त ऋतुको वर्णन कसरी गरिएको छ, सुनाइ पाठ १३ का आधारमा भन्नुहोस्।
उत्तर
वसन्तलाई मिठास बोकेर आउने पाहुनाझैँ वर्णन गरिएको छ। यो आउँदा कुञ्जमा कोइली कुहूकुहू बोल्छ। यसले चारैतिर नयाँ पालुवा भएका रुख नचाउँछ र नयाँ घाँस बिछ्याउँछ। फूलका झुप्पामा यसको नवीनता नाच्छ। यसले मन शीतल पार्छ र कविको हितमा तत्पर भएर स्वागत गर्छ। कवि यसको सजावट देखेर ‘अहो!’ भन्छन्।
सिर्जना र परियोजना कार्य
कविता लेख्ने तरिका
‘हाम्रो संस्कृति’ शीर्षकमा एउटा कविता रचना गर्नुहोस्।
नमुना कविता
हाम्रो संस्कृति
चाडपर्वले घर भरिन्छ, आँगन भरिन्छ गीतले
मादल बज्छ, झ्याली बज्छ, गाउँ बाँधिन्छ प्रीतले।
बोली फरक, पहिरन फरक, मन छन् एकै ठाउँ
पुर्खाले सुम्पेको यो नासो मिलेर हामी जोगाऔँ।
