परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
29 प्रश्न
एकाइ 12 · जुन्को ताबेई
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 3 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
शब्दभण्डार
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका पारिभाषिक शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
शब्द: अक्षांश, उपसंहार, दर्शन, प्रत्यारोपण, समालोचना, भाषिका, आपूर्ति, अवमूल्यन
अर्थ: जीवन र जगत्लाई हेर्ने दृष्टिकोण; कुनै रचनाका विभिन्न पक्ष केलाएर हेर्ने काम; लेखको निष्कर्ष; रुपियाँको मूल्य घट्ने अवस्था; भूमध्य रेखासँग समानान्तर भएका रेखा; अङ्ग सार्ने काम; सिक्ने काम; ठाउँअनुसार हुने भाषाको फरक रूप; अन्तबाट सामान ल्याएर अभाव पूरा गर्ने काम
उत्तर
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अक्षांश | भूमध्य रेखासँग समानान्तर भएका रेखा |
| उपसंहार | लेखको निष्कर्ष |
| दर्शन | जीवन र जगत्लाई हेर्ने दृष्टिकोण |
| प्रत्यारोपण | अङ्ग सार्ने काम |
| समालोचना | कुनै रचनाका विभिन्न पक्ष केलाएर हेर्ने काम |
| भाषिका | ठाउँअनुसार हुने भाषाको फरक रूप |
| आपूर्ति | अन्तबाट सामान ल्याएर अभाव पूरा गर्ने काम |
| अवमूल्यन | रुपियाँको मूल्य घट्ने अवस्था |
‘सिक्ने काम’ बढी दिइएको विकल्प हो।
दिइएका अर्थ दिने शब्द ‘जुन्को ताबेई’ जीवनीबाट पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
- क.विश्वविद्यालयले प्रदान गर्ने स्नातक उपाधिको स्तर
- ख.दुःख वा कष्ट दिने
- ग.कुनै सङ्घसंस्थामा नियमअनुसार रहेको व्यक्ति
- घ.दिनको बिचको समय
- ङ.तुलना गर्न वा भिडाउन सुहाउने अर्को व्यक्ति नभएको
उत्तर
- क.स्नातक (पाठमा ‘स्नातक तह’)
- ख.दुःखद
- ग.सदस्य
- घ.मध्याह्न
- ङ.अद्वितीय
दिइएको अनुच्छेदबाट कुनै १० ओटा पारिभाषिक / प्राविधिक शब्द टिपोट गरी कक्षामा छलफल गर्नुहोस्:
सुकुम्बासी टोलमा अस्पतालको शिलान्यास भएको छ। त्यहाँ नजिकै प्रशस्त मात्रामा पर्ती जग्गा रहेको छ। उच्च रक्तचाप भएका बिरामीदेखि अर्बुद रोग लागेसम्मका बिरामीले सेवा पाउने भएका छन्। प्रसूतिका लागि छुट्टै व्यवस्था हुने छ। स्त्री रोगसम्बन्धी समस्या हुनेहरूका लागि पनि व्यवस्था गरिने छ। प्रतिवेदन आएपछि अस्पतालमा थप के के गर्ने भन्ने कुरा सार्वजनिक हुने छ। अस्पताल बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जबाट थोरै टाढा मात्र बनाउन लागिएको हो। यसभित्र एक्सरे मेसिनदेखि ल्याब आदिको विशेष सुविधा हुने छ। औषधी र उपकरणको आपूर्तिका लागि बोलपत्र आह्वान गरिसकिएको छ। अस्पतालबाट स्थानीय व्यक्तिलाई रोजगारी दिने सम्भावनासमेत बढेको छ।
उत्तर
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| सुकुम्बासी | बस्ने जग्गा आफ्नो नभएको व्यक्ति |
| शिलान्यास | भवन बनाउन सुरु गर्दा जगको ढुङ्गा राख्ने काम |
| पर्ती जग्गा | काममा नलगाई त्यत्तिकै छाडिएको जमिन |
| रक्तचाप | नसामा रगतले दिने दबाब |
| अर्बुद रोग | शरीरमा गाँठो पलाउने रोग, क्यान्सर |
| प्रसूति | बच्चा जन्माउने काम |
| स्त्री रोग | महिलालाई लाग्ने विशेष रोग |
| प्रतिवेदन | कुनै काम वा खोजको लिखित विवरण |
| राष्ट्रिय निकुञ्ज | वन्यजन्तु र वन जोगाउन सरकारले तोकेको क्षेत्र |
| एक्सरे | शरीरभित्रको भाग देखाउने किरणको चित्र |
| ल्याब | रगत, दिसा, पिसाब आदि जाँच्ने ठाउँ |
| उपकरण | काममा चाहिने साधन |
| आपूर्ति | चाहिएको सामान पुर्याउने काम |
| बोलपत्र | काम वा सामानको दररेट माग्ने कागजपत्र, टेन्डर |
यीमध्ये कुनै १० ओटा टिपे पुग्छ।
दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: आरोहण, महादेश, निधन, सम्राट्, लगनशीलता, चुनौती, उद्धार, भौतिक
उत्तर
| शब्द | वाक्यमा |
|---|---|
| आरोहण | हिमालको आरोहण गर्न शरीर र मन दुवै तयार हुनुपर्छ। |
| महादेश | नेपाल एसिया महादेशमा पर्छ। |
| निधन | कविको निधनमा देशभरि शोक मनाइयो। |
| सम्राट् | सम्राट् अशोकले लुम्बिनीमा स्तम्भ गाडेका थिए। |
| लगनशीलता | लगनशीलता भए कठिन विषय पनि सजिलो लाग्छ। |
| चुनौती | गाउँमा पानी ल्याउनु ठुलो चुनौती थियो। |
| उद्धार | बाढीमा परेका मानिसको उद्धार गरियो। |
| भौतिक | बाटो र पुल भौतिक विकासका उदाहरण हुन्। |
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: लक्ष्य, कीर्तिमान, पर्वतारोहण, स्नातक, हिमस्खलन, निर्देशक, क्यान्सर, अद्वितीय
उच्चारण गर्ने तरिका
टुक्रा पारेर बोल्नुहोस्: लक्-ष्य, कीर्-ति-मान, पर्-व-ता-रो-हण, स्ना-तक, हि-मस्-ख-लन, निर्-दे-शक, क्यान्-सर, अद्-वि-ती-य। ‘स्ना’ र ‘स्ख’ मा दुई व्यञ्जन सँगै बोलिन्छन्, बिचमा स्वर घुसाउनुहुँदैन। ‘द्वि’ मा द र व दुवै सुनिनुपर्छ।
‘जुन्को ताबेई’ जीवनी पालैपालो सस्वरवाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्दा
साल र ठाउँका नाम स्पष्ट र अलि बिस्तारै पढ्नुहोस्। हिमस्खलन र शिखर पुगेका अनुच्छेदमा स्वरमा गति र उत्साह थप्नुहोस्। अन्तिम अनुच्छेद शान्त स्वरमा पढ्नुहोस्। पूर्णविराममा रोकिन नबिर्सनुहोस्।
‘जुन्को ताबेई’ जीवनी पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.जुन्को ताबेईको जन्म कहाँ भएको थियो?
- ख.जुन्को ताबेईले कुन विषयमा उच्च शिक्षा हासिल गरिन्?
- ग.जुन्को ताबेईले नेपाल सरकारसँग कहिले सगरमाथा आरोहणको अनुमति मागिन्?
- घ.जुन्को ताबेईले कतिओटा देशका अग्ला हिमाल आरोहण गरिन्?
- ङ.पाठको सातौँ अनुच्छेदबाट सबैभन्दा लामो वाक्य पहिचान गरी भन्नुहोस्।
उत्तर
- क.जुन्को ताबेईको जन्म जापानको फुकुसिमा प्रान्तको मिहारु सहरमा भएको थियो।
- ख.उनले अङ्ग्रेजी साहित्यमा उच्च शिक्षा हासिल गरिन्।
- ग.उनले सन् १९७० मा अनुमति मागिन् (कतिपय स्रोतमा सन् १९७१), र जवाफ नआएपछि सन् १९७२ मा फेरि निवेदन हालिन्।
- घ.उनले ७६ ओटा देशका अग्ला हिमाल आरोहण गरिन्।
- ङ.सातौँ अनुच्छेद ‘कुन पर्वतारोहीले…’ बाट सुरु हुन्छ। त्यसको सबैभन्दा लामो वाक्य ‘नेपाल सरकारका तर्फबाट लामो समयसम्म कुनै प्रतिक्रिया नपाएपछि पुनः सन् १९७२ मा ताकेता गरिन् र अर्को निवेदन हालिन्।’ हो। त्यसमा १८ शब्द छन्।
‘जुन्को ताबेईको समयमा जापानभित्र …’ बाट सुरु भएर ‘… सतर्कता अपनाइरहे।’ मा टुङ्गिने अनुच्छेद मौन पठन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.जुन्को ताबेई के चाहन्थिन्?
- ख.जुन्को ताबेईले धेरै ठाउँमा पुग्दा पनि किन अवसर पाइनन्?
- ग.जुन्को ताबेईले कुन क्लबमा सदस्य बन्ने अवसर पाएकी थिइन्?
- घ.जुन्को ताबेईको विवाह कहिले भयो?
उत्तर
- क.जुन्को ताबेई ससाना समूहमा मात्र नभई बृहत् स्तरका ठुला पर्वतारोहण समूहमा संलग्न हुन चाहन्थिन्।
- ख.ठुला समूहले उनलाई ठाउँ दिएनन्, र कतिपय व्यक्तिले उनको उत्साहलाई गम्भीर रूपमा नलिई हाँसोमा उडाए। त्यसैले धेरैतिर कोसिस गर्दा पनि उनले अवसर पाइनन्।
- ग.उनले ‘अल्पाइन क्लब’ मा सदस्य बन्ने अवसर पाएकी थिइन्।
- घ.उनको विवाह सन् १९६७ मा भयो (कतिपय पुस्तकमा सन् १९६५)।
‘वास्तवमा जुन्को ताबेईले …’ बाट सुरु भएर ‘… प्रकाशित भएका पाइन्छन्।’ मा टुङ्गिने अनुच्छेद अनुलेखन गर्नुहोस्।
लेख्दा ध्यान दिनुहोस्
अनुलेखन भनेको हेरेर जस्ताको तस्तै सार्नु हो। सारिसकेपछि पाठ्यपुस्तकसँग दाँजेर आफैँ जाँच्नुहोस्। विदेशी नाममा गल्ती हुने गर्छ: एकाङ्कागुआ, डेनाली, किलिमन्जारो, एल्ब्रस। यी शब्द पनि हेर्नुहोस्: कीर्तिमान, पेरिटोनियल, क्यान्सर, अतिरिक्त, कृति। उद्धरण चिह्न (‘ ’) नछुटाउनुहोस्।
‘जुन्को ताबेई’ जीवनीका आधारमा दिइएका घटनासँग सम्बन्धित समय सन्मा उल्लेख गर्नुहोस्:
- क.जुन्को ताबेईको जन्म
- ख.लेडिज क्लाइम्बिङ क्लब जापानको स्थापना
- ग.नेपाल सरकारका तर्फबाट हिमाल आरोहणसम्बन्धी निवेदन स्वीकृत
- घ.सगरमाथा शिखरको सफल आरोहण
- ङ.ताबेईलाई पेरिटोनियल क्यान्सर लागेको जानकारी
- च.जुन्को ताबेईको निधन
उत्तर
- क.२२ सेप्टेम्बर १९३९
- ख.सन् १९६९
- ग.सन् १९७५ का लागि
- घ.१६ मे १९७५
- ङ.सन् २०१२
- च.२० अक्टोबर २०१६
‘जुन्को ताबेई’ जीवनी पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.जुन्को ताबेईको शैक्षिक यात्रा कस्तो थियो?
- ख.जुन्को ताबेई पर्वतारोहणका लागि कसरी आकर्षित भइन्?
- ग.जुन्को ताबेईलाई विश्वभरबाट किन बधाई तथा सम्मानभाव प्रकट गरियो?
- घ.जुन्को ताबेईको जीवनीबाट के सन्देश पाइन्छ?
उत्तर
- क.जुन्को ताबेईको शैक्षिक यात्रा सहज थिएन। सानैमा विद्यालय भर्ना भए पनि निमोनियाले गर्दा नियमित जान पाइनन्। अस्वस्थ भएकाले जसोतसो माध्यमिक शिक्षा उत्तीर्ण गरिन्। पहिले टोकियो विश्वविद्यालयमा भर्ना भए पनि त्यहाँ सहज नलागेपछि सोवा महिला विश्वविद्यालयमा गएर सन् १९५८ देखि १९६२ सम्म अङ्ग्रेजी साहित्यमा उच्च शिक्षा हासिल गरिन्। (उनको जीवनीपरिचयमा चाहिँ सोवा महिला विश्वविद्यालय मात्र भेटिन्छ।)
- ख.१० वर्षकी हुँदा चार कक्षामा पढ्दै गर्दा शैक्षिक भ्रमणका क्रममा उनले जापानको माउन्ट नासु चढिन्। केही अस्वस्थ हुँदाहुँदै गरेको त्यस आरोहणले उनलाई उत्साही बनायो। त्यहीँबाट पर्वतारोहणप्रतिको लगाव बढ्दै गयो।
- ग.सन् १९७५ मे १६ मा उनी सगरमाथाको शिखर पुग्ने संसारकै पहिलो महिला बनिन्। यो ऐतिहासिक सफलता भएकाले जापानको राजपरिवार र नेपालसहित विश्वभरबाट उनलाई बधाई र सम्मान मिल्यो।
- घ.दृढ इच्छाशक्ति, साहस र लगनशीलता भए रोग, अभाव र अरूको हेलाले मान्छेलाई रोक्न सक्दैन। लक्ष्यमा पुग्न निरन्तर सङ्घर्ष र तयारी चाहिन्छ, र महिलाले पनि जुनसुकै क्षेत्रमा कीर्तिमान बनाउन सक्छन् भन्ने सन्देश यस जीवनीबाट पाइन्छ।
व्याख्या, समीक्षा र सारांश
व्याख्या गर्नुहोस्: सगरमाथा आरोहण र जीवनयात्रा उस्तै हो।
नमुना उत्तर
प्रस्तुत पङ्क्ति ‘जुन्को ताबेई’ जीवनीबाट लिइएको हो। यसमा जीवनलाई यात्रा मानेर त्यसलाई सगरमाथा चढ्ने कामसँग दाँजिएको छ।
सगरमाथा चढ्दा बाटो कहीँ सजिलो, कहीँ निकै खतरनाक हुन्छ। हिउँपहिरो, चिसो र अक्सिजनको कमीको जोखिम मोल्नुपर्छ, अनि मात्र शिखरको आनन्द मिल्छ। जीवन पनि त्यस्तै छ। जीवनमा कहिले सुख, कहिले दुःख आउँछ; कहिले लक्ष्य नजिकै देखिन्छ, कहिले सबै कुरा भत्किए जस्तो लाग्छ। ताबेई नै यसको उदाहरण हुन्: रोगी बाल्यकाल, बन्द क्लब, खर्चको अभाव र हिमस्खलन पार गरेपछि मात्र उनले शिखर चुमिन्।
त्यसैले जसरी अभ्यास, साहस र तयारीले सगरमाथा चढिन्छ, त्यसरी नै निरन्तर सङ्घर्षले जीवनको लक्ष्यमा पुगिन्छ भन्ने भाव यस पङ्क्तिमा छ।
जुन्को ताबेईले पर्वतारोहणका क्रममा बेहोर्नुपरेका समस्याको वर्णन गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
जुन्को ताबेईले पर्वतारोहणको बाटोमा धेरै समस्या बेहोर्नुपर्यो। पहिलो समस्या उनको शरीरकै थियो: सानैदेखि निमोनियाले सताएको र कमजोर शरीर।
दोस्रो समस्या समाजको थियो। ठुला पर्वतारोहण समूहले उनलाई ठाउँ दिएनन्, धेरैले हाँसोमा उडाए, र अल्पाइन क्लबमा पनि उनलाई सहज भएन। त्यसैले उनले आफैँ महिला क्लब खोल्नुपर्यो। तेस्रो समस्या अनुमतिको थियो: सन् १९७० मा मागेको अनुमति सन् १९७५ का लागि मात्र मिल्यो। चौथो समस्या पैसाको थियो: सहयोग जुटेन, र सदस्यले आफ्नै सम्पत्तिबाट खर्च जुटाउनुपर्यो। पाँचौँ समस्या हिमालकै थियो: ६,३०० मिटरमा हिमस्खलनले उनलाई हिउँमुनि पुर्यो, र शिखरनजिक अक्सिजन र खानेकुरा सकिन लागे।
यी सबै समस्या पार गरेर उनी १६ मे १९७५ मा शिखर पुगिन्। त्यसैले उनको सफलता भाग्यको होइन, सङ्घर्षको फल हो।
व्यक्तिमा दृढ इच्छाशक्ति भए जतिसुकै चुनौतीपूर्ण काम पनि पूरा गरेरै छाड्छ भन्ने कुरालाई ‘जुन्को ताबेई’ जीवनीका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
दृढ इच्छाशक्ति भएको मान्छेले समस्यालाई बाटाको ढुङ्गा मान्छ, बाटाको अन्त्य मान्दैन। बाल्यकालमा निमोनियाले सताएकी जुन्को ताबेईको जीवन यसको बलियो प्रमाण हो।
१० वर्षमा माउन्ट नासु चढेपछि उनले पर्वतारोहण छाडिनन्। ठुला समूहले ठाउँ नदिँदा सन् १९६९ मा आफैँ ‘लेडिज क्लाइम्बिङ क्लब जापान’ खोलिन्। सगरमाथाको अनुमतिका लागि वर्षौँ पर्खिन्। खर्च नपुग्दा सदस्यले आफ्नै जायजेथाबाट रकम जुटाए र सामान आफैँ बनाए। ६,३०० मिटरमा हिमस्खलनले पुरेको केही दिनमै अक्सिजन घट्दा पनि मनोबल नहारी १६ मे १९७५ मा शिखर चुमिन्। क्यान्सर थाहा पाएपछि पनि हिमाल चढ्न छाडिनन्।
यसरी रोग, हेला, अभाव र मृत्युको खतराले पनि उनलाई रोक्न सकेनन्। त्यसैले दृढ इच्छाशक्ति भएको मान्छेले जतिसुकै कठिन काम पनि पूरा गरेरै छाड्छ भन्ने कुरा यस जीवनीले पुष्टि गर्छ।
‘जुन्को ताबेई’ जीवनीको चौथो अनुच्छेद पढी चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् र सारांशसमेत लेख्नुहोस्।
उत्तर
चौथो अनुच्छेद ‘हरेक व्यक्तिभित्र…’ बाट सुरु हुन्छ।
बुँदा:
- ताबेईभित्र पर्वतारोहणको तीव्र चाहना थियो।
- १० वर्षकी हुँदा शैक्षिक भ्रमणमा उनले पहिलो पटक माउन्ट नासु चढिन्।
- अस्वस्थ भए पनि त्यो आरोहणले उनलाई उत्साही बनायो।
- स्नातक तह पूरा गरुन्जेल उनले पर्वतारोहण जारी राखिन्।
सारांश:
पर्वतारोहणको चाहना: ताबेईमा पर्वतारोहणको तीव्र चाहना थियो। १० वर्षमा शैक्षिक भ्रमणमा अस्वस्थ हुँदाहुँदै माउन्ट नासु चढेर उत्साहित भएकी उनले स्नातक तहसम्म यसलाई निरन्तरता दिइन्।
सारांश मूल अनुच्छेदको करिब एक तिहाइ हुनुपर्छ, र त्यसमा एउटा शीर्षक राख्नु राम्रो हुन्छ।
भाषिक प्रकार्य: इच्छा बताउने
जुन्को ताबेईमा बाल्यकालदेखि नै पर्वतारोहणको इच्छा भए जस्तै तपाईँलाई पनि कुनै क्षेत्रमा सफल हुने इच्छा होला। आफ्नो इच्छा पूरा गर्ने आधार कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना
म भविष्यमा गाउँकै स्वास्थ्यचौकीमा काम गर्ने नर्स बन्न चाहन्छु। कक्षा ५ मा पढ्दा हजुरआमा बिरामी हुनुभयो, र अस्पताल पुग्न हामीलाई पूरै दिन लाग्यो। त्यो दिनदेखि गाउँमै सेवा दिने मान्छे चाहिन्छ भन्ने मेरो मनमा गढेको छ।
यो इच्छा पूरा गर्न मैले विज्ञान र अङ्ग्रेजीमा राम्रो गर्नुपर्छ। कक्षा १० पछि नर्सिङ पढ्नुपर्छ। अहिले म स्वास्थ्यचौकीका दिदीहरूसँग उनीहरूको काम बुझ्छु र प्राथमिक उपचारको किताब पढ्छु। बाटो सजिलो छैन, तर ताबेईको जीवनीले मलाई सिकाएको छ: सुरु आफैँले गर्नुपर्छ।
भाषिक संरचना र वर्णविन्यास
पुरुष सङ्गति
दिइएका वाक्य पढ्नुहोस् र तिनमा पाइने पुरुष सङ्गतिबारे छलफल गर्नुहोस्:
- क.मैले कथा पढेकी छु। मैले कथा पढेको छु। हामीले कथा पढेका छौँ।
- ख.तैँले कथा पढेकी छस्। तैँले कथा पढेको छस्। तिमीहरूले कथा पढेका छौ। तपाईँले कथा पढ्नुभएको छ।
- ग.उसले कथा पढेकी छ। उसले कथा पढेको छ। उनले कथा पढेका छन्। उनीहरूले कथा पढेका छन्। उहाँले कथा पढ्नुभएको छ।
छलफलका बुँदा
- क का वाक्य प्रथम पुरुष का हुन्। अन्त्यमा छु (एकवचन) र छौँ (बहुवचन) आएका छन्।
- ख का वाक्य द्वितीय पुरुष का हुन्। अन्त्यमा छस्, छौ र उच्च आदरमा पढ्नुभएको छ आएका छन्।
- ग का वाक्य तृतीय पुरुष का हुन्। अन्त्यमा छ, छन् र उच्च आदरमा पढ्नुभएको छ आएका छन्।
- पढेको र पढेकी ले लिङ्ग देखाउँछन्, पढेका ले बहुवचन वा मध्यम आदर देखाउँछ। अन्तिम छु, छस्, छ ले पुरुष देखाउँछ।
- यस्ता वाक्यमा कर्तामा ‘ले’ लागे पनि क्रियापद कर्ताकै पुरुषअनुसार मिल्छ।
दिइएका वाक्यलाई कोष्ठकका निर्देशनअनुसार परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.तिमीले अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सहयोग गरेछौ। (तृतीय पुरुष)
- ख.म जेष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्छु। (द्वितीय पुरुष)
- ग.उसले परीक्षामा राम्रो नतिजा ल्याउने छ। (प्रथम पुरुष)
- घ.हामीलाई खेल्न मन लागेको छ। (द्वितीय पुरुष)
- ङ.तैँले कलम बोकेकी छस्। (तृतीय पुरुष)
उत्तर
- क.उनले अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सहयोग गरेछन्। (तिमी मध्यम आदर भएकाले तृतीय पुरुषमा पनि मध्यम आदरकै उनी।)
- ख.तिमी जेष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्छौ। (तँ … गर्छस् वा तपाईँ … गर्नुहुन्छ पनि द्वितीय पुरुष नै हुन्।)
- ग.मैले परीक्षामा राम्रो नतिजा ल्याउने छु।
- घ.तिमीहरूलाई खेल्न मन लागेको छ। (यहाँ क्रियापद मन सँग मिलेको छ, त्यसैले लागेको छ बदलिँदैन।)
- ङ.उसले कलम बोकेकी छ। (तँ सामान्य आदर भएकाले ऊ; स्त्रीलिङ्ग बोकेकी उही रहन्छ।)
हिमाल आरोहण गर्दा कस्तो अनुभव हुन्छ होला, फरक फरक पुरुष सङ्गति प्रयोग गरी एक अनुच्छेद लेख्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद
म अहिले ५,००० मिटरमाथि छु। मेरो सास छोटो भएको छ, तर मन हल्का छ। हामी बिहानै पालबाट निस्क्यौँ। साथी, तिमीले यति निलो आकाश देखेका छौ? तिमी यहाँ आयौ भने तल फर्कन मन गर्दैनौ। अगाडि शेर्पा दाइ हिँड्दै हुनुहुन्छ। उहाँले डोरी बलियोसँग समात्नुभएको छ। पछाडि मेरी साथी छिरिङ छे। ऊ बिस्तारै आउँदै छे।
प्रथम पुरुष: म, हामी। द्वितीय पुरुष: तिमी। तृतीय पुरुष: उहाँ, ऊ।
आदर
दिइएका वाक्यलाई कोष्ठकका निर्देशनअनुसार परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.रोशन पत्रिका पढ्छ। (मध्यम आदर)
- ख.उहाँले सरसफाइ गर्नुभयो। (सामान्य आदर)
- ग.उनी कृषक हुन्। (उच्च आदर)
- घ.तपाईँ समाजसेवा गर्नुहुन्छ। (मध्यम आदर)
- ङ.तिमी किन गम्भीर भएर सोचिरहेकी छ्यौ? (सामान्य आदर)
- च.पूजा वादविवाद प्रतियोगितामा प्रथम भइन्। (सामान्य आदर)
उत्तर
- क.रोशन पत्रिका पढ्छन्।
- ख.उसले सरसफाइ गर्यो।
- ग.उहाँ कृषक हुनुहुन्छ।
- घ.तिमी समाजसेवा गर्छौ।
- ङ.तँ किन गम्भीर भएर सोचिरहेकी छस्?
- च.पूजा वादविवाद प्रतियोगितामा प्रथम भई।
उद्देश्य र विधेय
दिइएको अनुच्छेद पढी उद्देश्य र विधेय वा कर्ता र क्रियाको पहिचान गर्नुहोस्:
सम्झनाको भाइ आफ्ना कपडा आफैँ धुन्छ। ऊ अहिले ठुलो भइसकेको छ। सम्झना पनि घरका कामधन्दा गर्ने भइसकिन्। उनी आठ कक्षाकी जेहेनदार छात्रा हुन्। उनीहरूले आमाबुबाबाट धेरै कुरा सिक्न पाएका छन्। उनीहरूका बुबा कानुन व्यवसायी हुनुहुन्छ। आमा गायक हुनुहुन्छ। तपाईँहरूका आमाबुबा चाहिँ कुन कुन पेसामा आबद्ध हुनुहुन्छ नि?
उत्तर
| वाक्य | उद्देश्य (कर्ता) | विधेय (क्रिया) |
|---|---|---|
| १ | भाइ | धुन्छ |
| २ | ऊ | भइसकेको छ |
| ३ | सम्झना | भइसकिन् |
| ४ | उनी | हुन् |
| ५ | उनीहरूले | पाएका छन् |
| ६ | बुबा | हुनुहुन्छ |
| ७ | आमा | हुनुहुन्छ |
| ८ | आमाबुबा | हुनुहुन्छ |
सम्झनाको, उनीहरूका, तपाईँहरूका ले उद्देश्य कसको हो भन्ने बताउँछन्; यस्ता अंश कक्षा ९ मा उद्देश्य विस्तार भनेर सिकिन्छन्।
उपसर्ग
दिइएको अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
अजयले अनजानमै पनि कुनै अभद्र र अमर्यादित काम गरेका छैनन्। उनी अनपढ पनि छैनन् र उनीसँग अन्धविश्वासका साथ अनुचित व्यवहार गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि छैन। उनले जीवनको बढी समय अनुशासित भई अध्ययन, अनुसन्धान, अनुवाद र अनुलेखनमा बिताएका छन्। उनी अभिभावकलाई सम्मान गर्छन्। हरेक राम्रा कुरामा अभिरुचिका साथ चासो राख्छन्। उनी कहिल्यै अभिमान वा घमन्ड गर्दैनन्। अझ नाटकमा अभिनय गर्ने कुराले त उनलाई अभिनेता जस्तै बनाएको पाइन्छ। अरूको उपकार गर्नु, अरूलाई सरसल्लाह र उपदेश दिनु, समयको उपयोग गर्नु र अप्ठ्यारो परिस्थितिमा अरूलाई समेत उपाय देखाउनु उनका विशेषता नै हुन्। जीवनको प्रारम्भदेखि नै प्रगतिको मार्गमा लागेकाले उनका हरेक प्रयास सफल भएका छन्। उनको प्रभावपूर्ण काममा अवरोध आएको छैन। उनी कुनै पनि अवसरलाई खेर फाल्दैनन्। उनी बेकारमा समय खेर फाल्दैनन्। अजयको यो विशेषताबाट अरूले उत्प्रेरणा पाएका छन्। उनका कुरा अनुसरण गरेमा हामी सबैको भविष्य उज्ज्वल र उन्नतितर्फ लाग्ने छ। हामीले त उनका कुरालाई बेकाममै विरोध गरेछौँ। गैरजिम्मेवार कुरा गरेर बस्नुभन्दा सहअस्तित्वका साथ अजयसँगै हामीले सहकार्य गर्ने हो भने हामी सबैको उन्नति हुने नै छ। सबैसँग सहमति गरौँ, विरोध र बिछोडको कुरा कोही कसैसँग नगरौँ।
उत्तर
| उपसर्ग | शब्द |
|---|---|
| अ | अभद्र, अमर्यादित |
| अन | अनजान, अनपढ, अनुचित (अन् + उचित) |
| अनु | अनुशासित, अनुसन्धान, अनुवाद, अनुलेखन, अनुसरण |
| अभि | अभिभावक, अभिरुचि, अभिमान, अभिनय, अभिनेता |
| उप | उपकार, उपदेश, उपयोग, उपाय (उप + आय) |
| प्र | प्रारम्भ (प्र + आरम्भ), प्रगति, प्रयास, प्रभावपूर्ण |
| अव | अवरोध, अवसर |
| उत् | उत्प्रेरणा, उज्ज्वल (उत् + ज्वल), उन्नति (उत् + नति) |
| बे | बेकार, बेकाम |
| वि | विरोध, विशेषता |
| बि | बिछोड |
| सह | सहअस्तित्व, सहकार्य, सहमति |
| गैर | गैरजिम्मेवार |
| अधि, परि, सम् | अध्ययन (अधि + अयन), परिस्थिति (परि + स्थिति), सम्मान (सम् + मान) |
अजय (नाम), अन्धविश्वास र अप्ठ्यारो यहाँ उपसर्ग लागेका शब्दका रूपमा गनिँदैनन्।
जुन्को ताबेई जीवनीको पहिलो र दोस्रो अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका शब्द पहिचान गरी कापीमा टिप्नुहोस् र शिक्षकको सहायताले तिनको निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस्।
उत्तर
| शब्द | निर्माण प्रक्रिया |
|---|---|
| अभाव | अ + भाव |
| प्रतिकूलता | प्रति + कूलता |
| निराशा | निर् + आशा |
| प्रभाव | प्र + भाव |
| अमर | अ + मर |
| निरन्तर | निर् + अन्तर |
| अनुकरणीय | अनु + करणीय |
| आरोही | आ + रोही |
| आरोहण | आ + रोहण |
| विज्ञापन | वि + ज्ञापन |
| उपस्थित | उप + स्थित |
| अस्वस्थता | अ + स्वस्थता |
| अध्ययन | अधि + अयन |
| उत्तीर्ण | उत् + तीर्ण |
चन्द्रविन्दु
‘जुन्को ताबेई’ जीवनीबाट चन्द्रविन्दु प्रयोग भएका १० ओटा शब्द टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर
सिँगौरी, दिँदैन, चाहिँ, पाँचौँ, कैयौँ, आफैँ, सधैँ, हाँसोमा, अनेकौँ, काठमाडौँ, हिउँ, बाँकी, बाँधिए, हुँदै। (यीमध्ये कुनै १० ओटा टिपे पुग्छ।)
उपयुक्त ठाउँमा चन्द्रविन्दु राखी दिइएको अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
गाउ गाउमा बाटो विस्तार हुदै थियो। म चाहि टाढैबाट हेरिरहेको थिए। बाटानजिकै रहेको आपको रुख उखेलिन्छ कि जस्तो लाग्यो। मैले चिच्याउदै आप नउखेलौ है भने। म दौडिदै त्यहा पुगे। आपका रुखमा चरा चिरबिराउदै रहेछन्। तिनका गुडबाट बच्चाका आवाजसमेत सुनियो। म अझै नजिक पुगे। त्यहाँ आपको फूलमा भवरासमेत बसेका रहेछन्। मैले सडक विस्तारकर्तालाई भने, “तपाईले यता फुटपाथमा पर्ने आप जोगाइदिनू ल।” उहाले मुस्कुराउदै भन्नुभयो, “यहा तपाईले भनेको जस्तै हुन्छ। यो आप म पनि उखेल्दिन।”
उत्तर
गाउँ गाउँमा बाटो विस्तार हुँदै थियो। म चाहिँ टाढैबाट हेरिरहेको थिएँ। बाटानजिकै रहेको आँपको रुख उखेलिन्छ कि जस्तो लाग्यो। मैले चिच्याउँदै आँप नउखेलौँ है भनेँ। म दौडिँदै त्यहाँ पुगेँ। आँपका रुखमा चरा चिरबिराउँदै रहेछन्। तिनका गुँडबाट बच्चाका आवाजसमेत सुनियो। म अझै नजिक पुगेँ। त्यहाँ आँपको फूलमा भँवरासमेत बसेका रहेछन्। मैले सडक विस्तारकर्तालाई भनेँ, “तपाईँले यता फुटपाथमा पर्ने आँप जोगाइदिनू ल।” उहाँले मुस्कुराउँदै भन्नुभयो, “यहाँ तपाईँले भनेको जस्तै हुन्छ। यो आँप म पनि उखेल्दिनँ।”
सुनाइ र बोलाइ
सुनाइ पाठ १२ सुन्नुहोस् र दिइएका वाक्य ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्:
- क.अरनिकोको वास्तविक नाम बलबाहु हो।
- ख.अरनिको चित्रकारका टोलीनेता बनेर भारत पुगे।
- ग.चिनियाँ सम्राट्ले कला प्रतियोगिता आयोजना गरे।
- घ.अरनिकोको कलाकारिता चीनमा मात्र लोकप्रिय भयो।
उत्तर
- क.ठिक।
- ख.बेठिक। उनी बौद्ध गुम्बा बनाउने कलाकारको टोलीनेता भएर तिब्बतको ल्हासा पुगेका थिए।
- ग.ठिक।
- घ.बेठिक। उनको कलाकारिताको संसारभर प्रशंसा भयो।
सुनाइ पाठ १२ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.अरनिको कसरी कुशल मूर्तिकार बन्न पुगे?
- ख.अरनिकोले तिब्बतमा कुन शैलीको चैत्य निर्माण गरे?
- ग.चिनियाँ सम्राट्ले किन कला प्रतियोगिता आयोजना गरे?
- घ.अरनिकोलाई राष्ट्रले कसरी सम्मान गरेको छ?
उत्तर
- क.औपचारिक शिक्षा नपाए पनि अरनिको एक जना दक्ष मूर्तिकारको सङ्गतबाट कुशल मूर्तिकार बन्न पुगे।
- ख.अरनिकोले तिब्बतमा नेपाली शैलीको चैत्य निर्माण गरे।
- ग.चिनियाँ सम्राट्ले कलाको विकास गर्ने उद्देश्यले कला प्रतियोगिता आयोजना गरे।
- घ.राष्ट्रले अरनिकोलाई राष्ट्रिय विभूतिको सम्मान प्रदान गरेको छ।
सिर्जना र परियोजना कार्य
बुँदाबाट जीवनी
दिइएका बुँदाका आधारमा मार्क जुकरबर्गको जीवनी लेख्नुहोस्:
नाम: मार्क जुकरबर्ग
जन्म: सन् १९८४ मे १४
जन्मस्थान: ह्वाइट प्लेन्स, न्युयोर्क, अमेरिका
आमाबुबा: करेन केम्पनर, एडवर्ड जुकरबर्ग
शिक्षा तथा तालिम: बाल्यकालदेखि नै जिज्ञासु स्वभावका; सर्वप्रथम जुकनेट नामको सफ्टवेयर बनाएका; जुकनेट सफ्टवेयरले घर र बुबाको कार्यालयका कम्प्युटर जोडेका; सुरुमा आफू अध्ययनरत हार्वर्ड विश्वविद्यालयका विद्यार्थीले आपसमा सम्पर्क गर्न सक्ने सामाजिक सञ्जाल निर्माण गरेका; सन् २००४ फेब्रुअरी ४ मा सामाजिक सञ्जाल सुरुआत गरेका; सन् २००५ मा उक्त सञ्जाल ‘फेसबुक’ का रूपमा स्थापित भएको; कलिलो उमेरमा अरबपति बन्न सफल; सन् २०१० मा टाइम पत्रिकाको ‘पर्सन अफ द इयर’ बनेका; फेसबुकका संस्थापक अध्यक्ष; कम्प्युटरका नयाँ सफ्टवेयर र डिजाइनिङको खोजीमा तल्लीन
नमुना जीवनी
मार्क जुकरबर्ग
संसारका करोडौँ मानिसलाई एकअर्कासँग जोड्ने फेसबुकका संस्थापक मार्क जुकरबर्गको जन्म सन् १९८४ मे १४ मा अमेरिकाको न्युयोर्कको ह्वाइट प्लेन्समा भएको हो। उनका आमाबुबा करेन केम्पनर र एडवर्ड जुकरबर्ग हुन्।
बाल्यकालदेखि नै जिज्ञासु स्वभावका जुकरबर्गले सानै उमेरमा जुकनेट नामको सफ्टवेयर बनाए। यसले घर र बुबाको कार्यालयका कम्प्युटर जोड्थ्यो। पछि हार्वर्ड विश्वविद्यालयमा पढ्दा उनले त्यहाँका विद्यार्थीले आपसमा सम्पर्क गर्न सक्ने सामाजिक सञ्जाल बनाए।
सन् २००४ फेब्रुअरी ४ मा सुरु भएको यो सञ्जाल सन् २००५ मा ‘फेसबुक’ का रूपमा स्थापित भयो। यसको सफलताले उनलाई कलिलै उमेरमा अरबपति बनायो। उनी फेसबुकका संस्थापक अध्यक्ष हुन्। सन् २०१० मा उनी टाइम पत्रिकाको ‘पर्सन अफ द इयर’ बने।
उनी अहिले पनि कम्प्युटरका नयाँ सफ्टवेयर र डिजाइनको खोजीमा तल्लीन छन्। जुकरबर्गको जीवनले जिज्ञासा र सिपले सानो विचारलाई पनि संसारभर पुर्याउन सक्छ भन्ने देखाउँछ।
गाउँसमाजमा सबैले आदर गर्ने गाउँका एक जना शिक्षकको जीवनी तयार पारी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
कसरी गर्ने
शिक्षकलाई भेटेर वा चिन्ने मान्छेलाई सोधेर यी बुँदा टिप्नुहोस्: नाम, जन्म मिति र ठाउँ, आमाबुबा, पढाइ, शिक्षक बनेको साल, पढाएका विद्यालय, गाउँका लागि गरेका काम, पाएका सम्मान, विद्यार्थीले सम्झने कुरा। अनुमति लिएर मात्र जन्म मिति र घरको विवरण लेख्नुहोस्।
नमुनाको सुरु: वि.सं. २०१५ मा दोलखाको चरिकोटमा जन्मेका दिलबहादुर थापा गाउँका सबैका ‘थापा सर’ हुन्। गाउँमा माध्यमिक विद्यालय नभएकाले उनी दिनहुँ दुई घण्टा हिँडेर पढ्न जान्थे। वि.सं. २०३८ देखि उनले गाउँकै विद्यालयमा गणित पढाउन थाले…
यो नाम र विवरण नमुनाका लागि बनाइएको हो। तपाईँको जीवनीमा चाहिँ साँचो व्यक्तिको साँचो विवरण हुनुपर्छ।
