परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
25 प्रश्न
एकाइ 8 · फर्क आफ्नै देश
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पूर्वपठन: चित्रले सोधेको प्रश्न
दिइएको चित्र र विषयवस्तुका बारेमा समूहमा छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका बुँदा
- पहिलो चित्र: गरा, सडक, केबलकार र बिजुली सबै मानिसले बनाएका हुन्। यिनले देश बन्नु भनेको खेती, बाटो, ऊर्जा र पर्यटन सँगै अघि बढ्नु हो भन्ने देखाउँछन्।
- दोस्रो चित्र: विमानस्थलमा जाने र आउने दुवै हुन्छन्। कसैका लागि यो सपनाको ढोका हो, कसैका लागि बिछोडको।
- दुई चित्रको सम्बन्ध: पहिलो चित्रको विकास बनाउने हातहरू नै दोस्रो चित्रमा देश छोडेर गइरहेका छन् भने देश कसले बनाउला? यही प्रश्न यो कविताले उठाएको छ।
- कविताबारे: कवि स्रष्टा हुन्। उनले भाषाका माध्यमबाट पाठकलाई लोभ्याउँदै सन्देश दिन्छन्। कवितामा भाव वा विचार, भाषा र लय तीनै मिलेका हुन्छन्, त्यसैले यो लयबद्ध भएर मिठासका साथ वाचन गर्न सकिन्छ। यस कवितामा देश विकासका योजना र प्रतिबद्धता देशभक्तिका साथ आएका छन्।
शब्दभण्डार
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| साहस | जमाना |
| परदेश | खाँबो, थाम |
| प्वाँख | प्रचलन |
| खम्बा | कठिन अवस्थामा पनि काम गर्ने आँट |
| अक्कर | चराको भुत्ला |
| युग | विगतका घटनाको वर्णन |
| इतिहास | यताउति जान नसकिने अप्ठ्यारो स्थिति |
| विदेश |
उत्तर
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| साहस | कठिन अवस्थामा पनि काम गर्ने आँट |
| परदेश | विदेश |
| प्वाँख | चराको भुत्ला |
| खम्बा | खाँबो, थाम |
| अक्कर | यताउति जान नसकिने अप्ठ्यारो स्थिति |
| युग | जमाना |
| इतिहास | विगतका घटनाको वर्णन |
‘प्रचलन’ कुनै शब्दसँग मिल्दैन; यो बढी दिइएको विकल्प हो। परीक्षामा पनि यसरी एउटा विकल्प बढी दिइन्छ।
दिइएको अनुच्छेद पढी लघुतावाची शब्द टिपोट गर्नुहोस्:
आमाले काँक्रो चिर्नुभयो। मैले एक चिम्टी नुन र एक ढिँडी खुर्सानी पिसेँ। भाइले सबै जनालाई काँक्राका एक एकओटा चिरा बाँड्यो। सुवानी सानो लौरी टेकेर टुप्लुक्क आइपुगिन्। उनले कम्मरमा पटुकी, निधारमा टिकी र नाकमा फुली लगाएकी रहिछन्। उनी तिर्खाएकी हुनाले पहिले एक अम्खोरी पानी पिइन्, त्यसपछि एक चिरो काँक्रो खाइन्।
उत्तर
लघुतावाची शब्द: चिम्टी, ढिँडी, चिरा (चिरो), लौरी, पटुकी, टिकी, फुली, अम्खोरी।
‘सानो’ र ‘एकओटा’ पनि सानोपन वा सङ्ख्या बताउँछन्, तर यी विशेषण हुन्; लघुतावाची शब्द होइनन्।
दिइएका लघुतावाची शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: पोटी, पोथ्रो, त्यान्द्रो, चोइटो, पित्को, कर्द, ठेकी
उत्तर
- पोटी (लसुन वा प्याजको गानो): आमाले दालमा लसुनको एक पोटी थिचेर हाल्नुभयो।
- पोथ्रो (सानो रुख, लिङ्गुरो): बारीको डिलमा आरुको सानो पोथ्रो हुर्किँदै छ।
- त्यान्द्रो (रेसा, धागो जस्तो लामो टुक्रो): दाँतमा मासुको त्यान्द्रो अड्कियो।
- चोइटो (टुक्रिएर निस्केको सानो भाग): दाउरा चिर्दा काठको चोइटो उडेर खुट्टामा लाग्यो।
- पित्को (थोरै मात्रा): हजुरआमाले भातमा एक पित्को घिउ राखिदिनुभयो।
- कर्द (सानो चक्कु जस्तो हतियार): काकाले कर्दले बाँस ताछ्नुभयो।
- ठेकी (काठको सानो भाँडो): गोठालाले ठेकीमा दही ल्याए।
दिइएका शब्द प्रयोग गरी अनुच्छेद लेख्नुहोस्: स्वाभिमान, पसिना, परदेश, सपना, आरोही, ओसिलो, ऊर्जाशील, उर्वर
नमुना अनुच्छेद
मिङ्मा दश वर्ष परदेश बसेर गाउँ फर्किए। उनको सपना थियो, बाँझो बारीलाई फेरि उर्वर बनाउने। बिहानै उठेर उनी ओसिलो माटो खन्थे। उनको पसिना बगेपछि बारीमा स्याउ फल्न थाले। गाउँका ऊर्जाशील युवा पनि उनलाई देखेर काममा लागे। अरूको काम गरेर होइन, आफ्नै बारीबाट कमाएर बाँच्दा उनको स्वाभिमान बढ्यो। उनी भन्थे, “आरोही ले एक एक पाइला चालेर सगरमाथा चढे जस्तै हामी पनि एक एक बोट रोपेर गाउँ बनाउँछौँ।”
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: हिमाल, गोर्खाली, अदम्य, पहाड, सगरमाथा, इतिहास, पाइला, कोदाली
उत्तर
- हिमाल: हि-माल; ‘हि’ लाई नतन्काउने।
- गोर्खाली: ‘गो’ पछिको ‘र्’ स्पष्ट सुनिने गरी बोल्ने।
- अदम्य: ‘दम्य’ एकैसाथ बोल्ने; ‘अदमिय’ नभन्ने।
- पहाड: प-हाड; अन्त्यको ‘ड’ कडा, ‘पहार’ नभन्ने।
- सगरमाथा: स-गर-मा-था; बिचको ‘र’ नछुटाउने।
- इतिहास: इ-ति-हास; ‘इतियास’ नभन्ने।
- पाइला: पाइ-ला; ‘पाईला’ जस्तो नतन्काउने।
- कोदाली: को-दा-ली; ‘द’ लाई ‘ड’ नबनाउने।
‘फर्क आफ्नै देश’ कविता गति, यति, लय मिलाई लयबद्ध वाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्ने तरिका
- गति: वाचनको चाल हो। पहिचान बताउने सुरु बिस्तारै, ‘फर्क युवा हो फर्क’ मा अलि चर्को र छिटो पढ्नुहोस्।
- यति: स्वर रोकिने ठाउँ हो। यो कवितामा पङ्क्ति टुटेको ठाउँमा छोटो, र पूर्णविरामपछि लामो गरी रोकिनुहोस्।
- लय: यहाँ अक्षर गन्तीबाट होइन, शब्द र पदावलीको दोहोरोबाट लय आउँछ। ‘फर्क’, ‘भएर’ र ‘-नु छ’ आउँदा स्वर उस्तै राखेर दोहोरोलाई सुनिने बनाउनुहोस्।
- भाव: ‘म’ का श्लोक गर्व र अठोटका साथ, ‘हामी’ का श्लोक अरूलाई बोलाए जस्तो गरी पढ्नुहोस्।
‘फर्क आफ्नै देश’ कविता पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.हाम्रा पैताला के बोकेर हिँडेका छन्?
- ख.हामीले बाँकी युगलाई कस्तो बनाउनुपर्छ?
- ग.देशको सपनालाई कसरी रङ्ग्याउन बाँकी छ?
- घ.हामी कसका लागि देश भएर बाँच्नुपर्छ?
- ङ.देश बनाउने अभियानको सन्दर्भ कुन अनुच्छेदमा आएको छ?
उत्तर
- क.हाम्रा पैताला अदम्य साहस बोकेर हिँडेका छन्।
- ख.हामीले बाँकी युगलाई उर्वर बनाउनुपर्छ।
- ग.देशको सपनालाई डाँफेका प्वाँख जस्तै रङ्गीन बनाउन बाँकी छ।
- घ.हामी हाम्रो पिँढीका लागि देश भएर बाँच्नुपर्छ।
- ङ.देश बनाउने अभियानको सन्दर्भ दोस्रो अनुच्छेद (श्लोक) मा आएको छ।
‘फर्क आफ्नै देश’ कविताको चौथो श्लोक (‘गाउँमा चर्किएका’ देखि ‘बाँच्नु छ मलाई’ सम्म) पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.खेतमा चिरा परेका गरालाई कसरी ओसिलो बनाउनुपर्छ?
- ख.‘देशको खम्बा भएर बाँच्नु छ मलाई’ भन्नुको तात्पर्य के हो?
उत्तर
- क.खेतमा चिरा परेका गरालाई आफ्नै पसिनाले ओसिलो बनाउनुपर्छ, अर्थात् आफैँ मिहिनेत गरेर खेत फेरि उब्जाउ बनाउनुपर्छ।
- ख.खम्बाले घर थामे जस्तै आफू पनि देश थाम्ने बलियो आधार बन्नु छ भन्ने यसको तात्पर्य हो। देशको जिम्मेवारी अरूलाई नछोडी आफ्नै काँधमा लिएर बाँच्ने अठोट यसमा छ।
‘फर्क आफ्नै देश’ कविता पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.हामी कस्तो अभियानमा हिँड्नुपर्छ?
- ख.कुन अवस्थामा कविका आँखामा हिमाल हाँस्छ?
- ग.हामीले किन यो युगको गीत लेख्नुपर्छ?
- घ.अबको युगलाई कसरी उर्वर बनाउनुपर्छ?
उत्तर
क. हामी देश बनाउने अभियानमा हिँड्नुपर्छ। यसका लागि पैतालामा अदम्य साहस, छातीमा तराईको फाँट जस्तो फराकिलोपन र निधारमा आफ्नै माटाको रङ चाहिन्छ। यो कसैले अह्राएको काम होइन, आफ्नो माटोप्रतिको माया र जिम्मेवारीबाट जन्मिएको प्रयास हो। यसमा गाउँका चर्किएका घर टाल्ने, खेत उब्जाउ बनाउने र बाटो खन्ने काम पर्छन्। त्यसैले यो अभियानमा सबै युवाको पाइला चाहिन्छ।
ख. देश स्वतन्त्र भएर बाँचेको अवस्थामा कविका आँखामा हिमाल हाँस्छ। स्वतन्त्र हुनु भनेको अरूको भरमा नबाँच्नु हो। युवा गाउँ फर्किएर आफ्नै पसिना बगाउँदा देश आत्मनिर्भर बन्छ। अनि खेत हरिया हुन्छन्, गाउँ सुन्दर हुन्छन् र पहाडमा गुराँस फुल्छन्। त्यस्तो देश देख्दा हिमाल जस्तै कविको स्वाभिमान पनि खुसी हुन्छ। त्यसैले हिमाल हाँस्ने कुरा देशको आत्मनिर्भरतासँग जोडिएको छ।
ग. हरेक युगको कथा त्यस युगका मानिसले नै बनाउँछन्। हामी आज बाँचेका छौँ, त्यसैले आजको समयको जिम्मेवारी पनि हाम्रै हो। यो युगको गीत भनेको श्रम, पसिना र विकासको गीत हो। दृढ अठोट गरेर काम गरे मात्र आउने पिँढीले हाम्रो समयलाई गर्वका साथ सम्झन्छ। अरूले लेखिदिने कुरा पर्खियो भने देश पछि पर्छ। त्यसैले हामीले आफ्नै कामले यो युगको गीत लेख्नुपर्छ।
घ. अबको युगलाई आफ्नै पसिनाले सिँचेर उर्वर बनाउनुपर्छ। यसका लागि परदेशको जीवन छोडेर घरआँगनमा फर्किनुपर्छ। गाउँका चर्किएका घर टाल्नुपर्छ र सुकेका खेतमा मिहिनेत गर्नुपर्छ। खेतमा मलजल गर्दा उब्जनी बढे जस्तै देशमा श्रम गर्दा समृद्धि बढ्छ। यसरी आजको श्रमले भोलिको पुस्ताका लागि राम्रो फल दिन्छ। यही नै युगलाई उर्वर बनाउनु हो।
व्याख्या गर्नुहोस्: हामी हाम्रो पिँढीका लागि देश भएर बाँचौँ।
नमुना उत्तर
प्रस्तुत पङ्क्ति विक्रमपवन परियारको ‘फर्क आफ्नै देश’ कविताको अन्तिम श्लोकबाट लिइएको हो। कविले यहाँ युवालाई देशप्रतिको जिम्मेवारी बोध गराएका छन्।
मानिस देशमा बस्छ, तर कवि देश भएर बाँच्न भन्छन्। यसको अर्थ देशको दुःख आफ्नो दुःख र देशको उन्नति आफ्नो उन्नति ठान्नु हो। आफ्नो स्वार्थ मात्र नहेरी देशको हितमा काम गर्ने मानिस देश जस्तै भइदिन्छ। त्यस्तो जीवन आफ्ना लागि मात्र हुँदैन; आउने पिँढीले पनि त्यसैबाट बाटो पाउँछन्।
आज पनि धेरै युवा परदेशमा पसिना बगाइरहेका छन्। हामीले कृषि, उद्योग, पर्यटन र सिपका काममा देशमै लागेर राम्रो उदाहरण बसाल्यौँ भने अर्को पिँढीका लागि देश अझ बस्न लायक हुन्छ। त्यसैले यो पङ्क्ति आजको जीवनमा पनि उत्तिकै अर्थपूर्ण छ।
‘फर्क आफ्नै देश’ कवितामा नेपाली युवालाई किन स्वदेश फर्किन आह्वान गरिएको छ, चर्चा गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘फर्क आफ्नै देश’ कवितामा देश निर्माण युवाको काँधमा छ भन्ने विचार छ। त्यसैले कविले परदेशमा रहेका नेपाली युवालाई घर फर्किन बोलाएका छन्।
पहिलो कारण, गाउँ उजाड हुँदै छन्। घरका भित्ता चर्किएका छन् र खेतमा चिरा परेका छन्। यी काम गर्ने हातहरू परदेशमा छन्। दोस्रो कारण, नेपाली आफैँ साहसी र श्रमशील छन्। जुन पसिना अर्काको देशमा बगेको छ, त्यो आफ्नै भूमिमा बगे अबको युग उर्वर बन्छ। तेस्रो कारण, देश स्वतन्त्र भएर बाँच्नका लागि आत्मनिर्भर हुनुपर्छ। चौथो कारण, देशको इतिहास अरूले होइन, हामी आफैँले लेख्नुपर्छ। साथै कोदाली भएर बाटो खन्ने र पुल भएर सपना जोड्ने जनशक्ति चाहिन्छ।
यसरी गाउँको अवस्था, युवाको क्षमता र आउने पिँढीप्रतिको जिम्मेवारीका कारण कविले युवालाई स्वदेश फर्किन आह्वान गरेका छन्।
‘फर्क आफ्नै देश’ कविताको मूल सन्देश लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘फर्क आफ्नै देश’ कविताको मूल सन्देश हो: नेपाली युवाले आफ्नो साहस, सिप र श्रम आफ्नै देशमा लगाएर देश बनाउनुपर्छ। कविले गर्व गर्न मात्र होइन, काम गर्न बोलाएका छन्। गाउँका घर, खेत र बाटो बनाउनु नै देशभक्ति हो भन्ने कुरा कवितामा आएको छ। देश आत्मनिर्भर भए मात्र साँच्चै स्वतन्त्र हुन्छ। आफ्नो इतिहास आफैँले लेख्नुपर्छ र आउने पिँढीका लागि राम्रो उदाहरण छोड्नुपर्छ भन्ने सन्देश कविताले दिएको छ।
घाटु: गीतमा बाँचेको कथा
राजकुमार गुरुङको ‘घाटुनाच’ बाट लिएको, राजा परशुराम र रानी यम्फावतीको कथा भएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.घाटुनाच केमा आधारित हुन्छ?
- ख.घाटुनाचका नायक र नायिका को को हुन्?
- ग.राजाको स्वभाव कस्तो थियो?
- घ.रानी यम्फावती किन डाँको छोडेर रुन्छिन्?
उत्तर
- क.घाटुनाच लोकगाथामा आधारित हुन्छ।
- ख.घाटुनाचका नायक राजा परशुराम र नायिका रानी यम्फावती हुन्।
- ग.राजा अलि हठी स्वभावका थिए; त्यसैले उनले आत्मसमर्पण नगरी युद्ध लडे।
- घ.राजाको मृत्युपछि रानी सती जान लागेकी थिइन्। आफ्नो नाबालक छोरालाई छोडेर जानुपर्ने भएकाले छोरालाई अँगाल्दा उनी डाँको छोडेर रुन्छिन्।
राजकुमार गुरुङको ‘घाटुनाच’ बाट लिएको अनुच्छेद पढी सारांश लेख्नुहोस्।
नमुना सारांश
घाटु लोकगाथामा आधारित गीतिनाटक हो, तर यसलाई मुख्यतः नाच मानिन्छ। यसका लेखक अज्ञात छन् र पात्र काल्पनिक हुन्। राजा परशुराम र रानी यम्फावतीको विवाहपछि राजा आत्मसमर्पण नगरी युद्धमा लड्छन् र मारिन्छन्। रानीले सती जानुअघि सबै व्यवस्था मिलाई नाबालक छोरालाई अँगालेर रुँदा दरबारमा सबै रुन्छन्।
भाषिक प्रकार्य: प्रशंसा गर्ने
धादिङको सिम्ले गाउँकी रुक्सा थापाले सडक दुर्घटनामा एउटा हात र एउटा खुट्टा गुमाउनुपर्यो। उनी गुमेका हातखुट्टाको चिन्ता नलिई दिनहुँ नृत्य साधना गर्छिन्। उनको सफल नर्तकी बन्ने सपना छ। उनको नृत्य हेर्ने सबैले ताली बजाएर स्याबासी दिन्छन् र मुक्तकण्ठले प्रशंसा गर्छन्।
तपाईँ अरूले गरेका राम्रा कामको प्रशंसा कसरी गर्नुहुन्छ, अभिनयसहित कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना अभिनय
(विद्यालयको खेलकुद दिवस सकिएको छ। दौडमा दोस्रो भएकी बहिनी सबिना मैदानबाट आउँदै छिन्। दाजु विवेक ताली बजाउँदै अगाडि जान्छ।)
विवेक: स्याबास बहिनी! तिमी तेस्रो घुम्तीमा लडेर पनि उठेर दौडियौ। मैले यस्तो साहस कहिल्यै देखेको थिइनँ।
सबिना: तर दाइ, म त पहिलो भइनँ।
विवेक: (काँधमा हात राख्दै) लडेपछि पनि दोस्रो हुनु पहिलो हुनुभन्दा कम होइन। तिम्रो अनुहारको त्यो मुस्कान देखेर सबै दर्शकले ताली बजाए। म तिमीप्रति गर्व गर्छु।
यसमा प्रशंसा ठ्याक्कै एउटा कामको छ (लडेर पनि उठेको), साथमा ताली र काँधको हात छन्। आफ्नो कक्षामा यसै गरी कसैको साँचो राम्रो काम छानेर अभिनय गर्न सकिन्छ।
भाषिक संरचना: कारक र विभक्ति
अभ्यास: भाषिक संरचना
कारक र विभक्तिको तालिका पढ्नुहोस् र छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका बुँदा
- विभक्ति सात र कारक छ किन भए? (षष्ठी नामलाई नामसँग जोड्छ, क्रियासँग होइन।)
- ‘ले’ कुन कुन कारकमा आउँछ? (कर्ता र करण।)
- ‘बाट’ कुन कुन कारकमा आउँछ? (कर्ता, करण र अपादान।)
- ‘लाई’ कुन कुन कारकमा आउँछ? (कर्म र सम्प्रदान।)
- हरेक कारकको एक एक वाक्य आफैँ बनाएर साथीलाई सोध्नुहोस्।
दिइएका वाक्यमा गाढा पारिएको पदको कारक पहिचान गर्नुहोस्:
- क.अर्जेन्टिनाका खेलाडीले सन् २०२२ को विश्वकपको उपाधि जिते।
- ख.हामीले नयाँ कलमले लेख्यौँ।
- ग.वैतरणी धाममा पर्यटकका लागि आवासको व्यवस्था छ।
- घ.उहाँको खल्तीबाट मोबाइल खसेछ।
- ङ.टेबुलमा छरिएका किताब मिलाउनुहोस्।
उत्तर
- क.खेलाडीले: कर्ता कारक (कसले जिते?)।
- ख.कलमले: करण कारक (केले लेख्यौँ?)।
- ग.पर्यटकका लागि: सम्प्रदान कारक (कसका लागि व्यवस्था छ?)।
- घ.खल्तीबाट: अपादान कारक (कहाँबाट खस्यो?)।
- ङ.टेबुलमा: अधिकरण कारक (कहाँ छरिएका?)।
दिइएका वाक्यमा गाढा पारिएको पदमा लागेका विभक्तिका नाम लेख्नुहोस्:
- क.झुमाले चित्र बनाउन सकिन्।
- ख.मैले हातले भात खाएँ।
- ग.छेदेन रसुवाबाट काठमाडौँ हिँडे।
- घ.स्वयंसेवकले मेलामा सबैलाई पानीको बोतल दिए।
- ङ.आमाबुबालाई सम्मान गर्नुहोस्।
उत्तर
- क.झुमाले: प्रथमा विभक्ति (कर्ता)।
- ख.हातले: तृतीया विभक्ति (करण)।
- ग.रसुवाबाट: पञ्चमी विभक्ति (अपादान)।
- घ.मेलामा: सप्तमी विभक्ति (अधिकरण)।
- ङ.आमाबुबालाई: द्वितीया विभक्ति (कर्म)।
ले, लाई, देखि, नो, बाट, रा, मा विभक्ति प्रयोग गरी ‘अनुशासन’ शीर्षकमा एक अनुच्छेद लेख्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद
अनुशासन
अनुशासनले मानिसलाई सफल बनाउँछ। सानै उमेरदेखि समयमा उठ्ने, पढ्ने र खेल्ने बानी बसाल्नुपर्छ। आफ्नो काम आफैँ गर्ने विद्यार्थीबाट अरूले पनि सिक्छन्। हाम्रा गुरुहरू भन्नुहुन्छ, “अनुशासन विद्यालयमा मात्र होइन, घरमा र बाटोमा पनि चाहिन्छ।” अनुशासित मानिसले समाजमा सबैको विश्वास पाउँछ।
वर्णविन्यास: क्ष र छ
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएका शब्द शिक्षकबाट सुनेर लेख्नुहोस्:
छाता, क्षमा, ओछ्यान, क्षति, छेपारो, क्षण, अक्षर, क्षत्रिय, छवि, राक्षस, क्षितिज, छुचुन्द्रो, भिक्षु, साक्षर, अध्यक्ष, छुच्चो, कक्षा, पक्ष, छ्वास्स, लक्षण, छलाङ, क्षेप्यास्त्र, लक्ष्य, परिप्रेक्ष्य, आरक्षण, छेस्को, उपलक्ष्य, छुल्याहा, परिच्छेद, अनुच्छेद, चक्षु, छिचिमिरो
उत्तर
घरमा गर्दा कसैलाई पढ्न लगाउनुहोस्, वा शब्द ढाकेर आफैँ लेख्नुहोस्। लेखेपछि यस तालिकासँग मिलाउनुहोस्:
| समूह | शब्द |
|---|---|
| क्ष भएका | क्षमा, क्षति, क्षण, अक्षर, क्षत्रिय, राक्षस, क्षितिज, भिक्षु, साक्षर, अध्यक्ष, कक्षा, पक्ष, लक्षण, क्षेप्यास्त्र, लक्ष्य, परिप्रेक्ष्य, आरक्षण, उपलक्ष्य, चक्षु |
| छ भएका | छाता, ओछ्यान, छेपारो, छवि, छुचुन्द्रो, छुच्चो, छ्वास्स, छलाङ, छेस्को, छुल्याहा, परिच्छेद, अनुच्छेद, छिचिमिरो |
‘ओछ्यान’ मा छ्य छ, र ‘छ्वास्स’ मा छ्व छ। ‘परिप्रेक्ष्य’, ‘लक्ष्य’ र ‘उपलक्ष्य’ मा क्ष पछि य जोडिएको नबिर्सनुहोस्।
सुनाइ र बोलाइ
सुनाइ पाठ ८ सुन्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.कविलाई रुखमुनि ध्यानस्थ हुँदा कस्तो अनुभूति हुन्छ?
- ख.कविलाई रुखले के के दियो?
- ग.कविले किन रुखलाई अदृश्य भगवान् जस्तै ठाने?
- घ.यस कविताको सार के हो?
उत्तर
- क.कवि केही नखाई मौन बस्दा रुख नै एकोहोरो बोलिरहेको र सङ्गीतको तालमा गुनगुनाइरहेको अनुभूति हुन्छ। रुख कविकै शब्द बनेर बोल्छ।
- ख.कविलाई रुखले भोक लाग्दा फल, चर्को घाममा शीतलता र मीनपचासको जाडोमा न्यानो दियो।
- ग.कविले भगवान्लाई टाढा टाढासम्म खोजे, तर आफैँलाई रित्याएर, डढाएर र नङ्ग्याएर सबै कुरा दिने रुख आफ्नै सामु थियो। त्यसैले रुखलाई नै अदृश्य भगवान् ठाने।
- घ.रुखले आफू दुःख पाएर पनि मानिसलाई दिइरहन्छ। त्यसैले भगवान् टाढा खोज्नु पर्दैन; अरूका लागि आफैँलाई दिने रुख नै भगवान् जस्तै हो।
कविले रुखको महत्त्व कसरी दर्साएका छन्, कविताका आधारमा भन्नुहोस्।
नमुना उत्तर
कविले रुखले मानिसलाई गर्ने तीन सेवाबाट यसको महत्त्व देखाएका छन्। भोक लाग्दा रुखले आफैँलाई रित्याएर फल दिन्छ। चर्को घाममा आफैँ डढेर छहारी दिन्छ। जाडोमा आफैँ नाङ्गो भएर न्यानो दिन्छ। हरेक पटक रुखले आफ्नो केही गुमाएको छ, र मानिसले पाएको छ। अन्त्यमा कविले रुखलाई भगवान्को ठाउँमा राखेर यसको महत्त्व सबैभन्दा ठुलो देखाएका छन्।
सिर्जना र परियोजना कार्य
गद्य कविता लेख्ने तरिका
दिइएका शीर्षकमा गद्य कविता रचना गर्नुहोस्:
- क.किसान
- ख.वसन्त ऋतु
नमुना कविता
किसान
असारको हिलोमा
उसको पाइला बस्छ,
असोजको बालामा
मेरो थाल भरिन्छ।
उसका नङमा माटो छ,
उसका हातमा ठेला छन्,
उसको निधारमा
पानी जस्तै पसिना छ।
ऊ आकाश हेर्छ,
पानी पर्छ कि पर्दैन भनेर।
म थाल हेर्छु,
भात आयो कि आएन भनेर।
आज एक गाँस खानुअघि
एक पटक
उसका हात सम्झौँ।
वसन्त ऋतु
हिउँदको बाक्लो सिरक हटायो
डाँडाले,
रातो गुराँस सिउरियो
पहाडले।
नाङ्गा हाँगाले
मुठी खोले,
मुठीभरि
मुना निस्किए।
कोइली बोल्यो बारीको पारि,
पखेटा हल्लायो
हावाले।
जाडोमा दबिएका मनहरू पनि
आज
पालुवा फेर्दै छन्।
कुनै साहित्यिक पत्रिकामा प्रकाशित गद्य कविता खोजी कक्षामा सुनाउनुहोस्।
गर्ने तरिका
- १.विद्यालयको पुस्तकालय, नजिकको सार्वजनिक पुस्तकालय वा घरमा भएका पत्रिका हेर्नुहोस्। पत्रिकाको कविता खण्डमा गद्य कविता खोज्नुहोस्: पङ्क्ति बराबर छैनन् र अनुप्रास अनिवार्य छैन भने गद्य कविता हुन सक्छ।
- २.कवि, कविताको नाम, पत्रिकाको नाम र अङ्क टिप्नुहोस्।
- ३.घरमा तीन चार पटक बोलेर अभ्यास गर्नुहोस्; कहाँ रोकिने र कहाँ जोड दिने भन्ने चिनो लगाउनुहोस्।
- ४.कक्षामा सुनाउँदा सुरुमा कवि र पत्रिकाको नाम भन्नुहोस्। अन्त्यमा कविता किन मन पर्यो, एक वाक्यमा भन्नुहोस्।
