परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
27 प्रश्न
एकाइ 7 · पदमार्ग
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
शब्दभण्डार
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
शब्द: साँचो, नगर, हार, कलम, अर्थ, गोल, मास, जाल
अर्थ: पराजय, माला; दालको एक प्रकार, महिना; रसिलो, ताजा; धन, मतलब; झेल, पासो; निषेध, सहर; बाटुलो, अँगार; सत्य, ताल्चा खोल्ने साधन; लेख्ने साधन, कलमी
उत्तर
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| साँचो | सत्य, ताल्चा खोल्ने साधन |
| नगर | निषेध, सहर |
| हार | पराजय, माला |
| कलम | लेख्ने साधन, कलमी |
| अर्थ | धन, मतलब |
| गोल | बाटुलो, अँगार |
| मास | दालको एक प्रकार, महिना |
| जाल | झेल, पासो |
‘रसिलो, ताजा’ बढी दिइएको विकल्प हो। ‘नगर’ को ‘निषेध’ अर्थ त्यसो नगर भन्दा आउँछ, ‘नगर्नू’ भन्ने बुझाउने गरी।
दिइएका शब्दको अर्थ साथीसँग छलफल गरी लेख्नुहोस्: संयोग, पैदल, अपरिहार्य, वर्णन, जनविश्वास, समाधि, व्यापक, खाद्यान्न, खरिद
उत्तर
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| संयोग | अचानक हुने मिलन वा घटना |
| पैदल | खुट्टाले हिँडेर |
| अपरिहार्य | छोड्न नसकिने, अनिवार्य |
| वर्णन | कुनै कुराको विस्तारपूर्वक बयान |
| जनविश्वास | जनताको विश्वास |
| समाधि | कसैको मृत शरीर गाडिएको ठाउँ; ध्यानमा मग्न हुने काम |
| व्यापक | चारैतिर फैलिएको, ठुलो |
| खाद्यान्न | धान, मकै, गहुँ जस्ता खाइने अन्न |
| खरिद | मोल तिरेर किन्ने काम |
दिइएका शब्दको एकभन्दा बढी अर्थ खोजी लेख्नुहोस्: असार, हात, कल, खरी, ताल, दर, उत्तर
उत्तर
| शब्द | अर्थहरू |
|---|---|
| असार | विक्रम संवत्को तेस्रो महिना; सार नभएको, खोक्रो |
| हात | शरीरको अङ्ग; कुहिनादेखि माझी औँलाको टुप्पासम्मको नाप; अधिकार; तास जस्ता खेलको पटक |
| कल | यन्त्र, मेसिन; धाराको पानी खोल्ने बन्द गर्ने साधन; टेलिफोनको कुराकानी; केरा |
| खरी | सिलोटमा लेख्ने नरम सेतो ढुङ्गो; मादलको छालामा लगाइने मसला; एक प्रकारको रुख |
| ताल | पानी जमेको ठाउँ; बाजाको मात्रा; ताली; मौका |
| दर | वस्तुको भाउ; तिजको अघिल्लो राति खाइने खाना; ढोका |
| उत्तर | प्रश्नको जबाफ; एउटा दिशा; पछि आउने समय |
शब्दकोशबाट पाँचओटा अनेकार्थी शब्द खोजी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
नमुना
- पद: उनले प्रधानाध्यापकको पद सम्हालिन्। चेलाले गुरुको पदमा शिर झुकायो। (ओहोदा; खुट्टो)
- बाली: यसपालि धानको बाली राम्रो भयो। हजुरआमाको कानमा सुनका बाली छन्। (खेतको उब्जनी; कानको गहना)
- फल: हामीले रुखबाट पाकेको फल टिप्यौँ। मिहिनेतको फल मिठो हुन्छ। (रुखमा लाग्ने खाने वस्तु; नतिजा)
- धारा: गाउँको धारामा पानी आयो। संविधानको यो धारा पढ्नुहोस्। (पानी आउने ठाउँ; कानुनको भाग)
- तीर: नदीको तीरमा गाउँ छ। सिकारीले तीर हान्यो। (किनारा; काँड)
दिइएका शब्द प्रयोग गरी ‘परिश्रम’ शीर्षकमा एक अनुच्छेद लेख्नुहोस्: माध्यम, व्यवसाय, प्रस्ताव, पर्यावरण, स्थानीय, अनुभूति, सङ्घर्ष, परिसर, परिचित
नमुना अनुच्छेद
परिश्रम
परिश्रम सफलताको सबैभन्दा भरपर्दो माध्यम हो। हाम्रो गाउँकी परिचित किसान यास्मिनले सानो तरकारी खेतीबाट व्यवसाय सुरु गरिन्। सुरुमा उनले धेरै सङ्घर्ष गर्नुपर्यो। स्थानीय युवालाई सँगै काम गर्ने उनको प्रस्ताव धेरैले मानेनन्। तैपनि उनले बिहानदेखि बेलुकासम्म घरको परिसरमा माटो खनिन् र रासायनिक मल नहालेरै पर्यावरण जोगाइन्। आज उनका तरकारी बजारमा चर्चित छन्। ‘आफ्नै पसिनाको कमाइ खाँदाको अनुभूति बेग्लै हुन्छ,’ उनी भन्छिन्। परिश्रमले मान्छेलाई मात्र होइन, समाजलाई पनि अगाडि बढाउँछ।
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: व्यवसायी, वेलाबखत, शुभारम्भ, दौँतरी, भौगोलिक, छाँगाछहरा, भूस्वर्ग, हिमशृङ्खला, रीतिरिवाज, लेकबेँसी, अविस्मरणीय
उच्चारण गर्ने तरिका
टुक्रा पारेर बोल्नुहोस्: व्य-व-सा-यी, वे-ला-ब-खत, शु-भा-रम्-भ, दौँ-त-री, भौ-गो-लिक, छाँ-गा-छ-ह-रा, भू-स्वर्-ग, हिम-शृङ्-ख-ला, री-ति-रि-वाज, लेक-बेँ-सी, अ-विस्-म-र-णी-य। ‘दौँ’, ‘छाँ’, ‘बेँ’ मा नाकबाट स्वर निकाल्नुहोस्। ‘शृङ्’ मा ‘श’ र ‘ऋ’ को मात्रा छ।
‘पदमार्ग’ संवाद अभिनयसहित सस्वरवाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्दा
चार जनाले एक एक पात्र लिनुहोस्। कोष्ठकका शब्द नपढ्नुहोस्, गरेर देखाउनुहोस्: ईश्वरले चस्मा मिलाउन्, फातिमाले घडी हेरुन्। पात्रको स्वभावअनुसार बोल्नुहोस्: आङरिता शान्त र जानकार, फातिमा जिज्ञासु, ईश्वर रमाइलो गर्ने। ‘हुन्छ, हुन्छ, किन नहुनु’ सबै जना एकै स्वरमा भन्नुहोस्।
‘पदमार्ग’ संवाद पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.पदयात्रामा कुन कुन पक्षको जानकारी पाउन सकिन्छ?
- ख.पदयात्रामा सिम्रौनगढको परिवेश कस्तो छ?
- ग.बडिमालिका कहाँ पर्छ?
- घ.साथीबिच कसरी घनिष्ठता बढ्छ?
- ङ.‘सगरमाथा आधार शिविरसम्मको पदयात्रा गरेर हाम्रो अभियान शुभारम्भ गरौँ।’ भनाइ कसले भनेको हो?
उत्तर
- क.पदयात्रामा प्राकृतिक, धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक पक्षको जानकारी पाउन सकिन्छ।
- ख.सिम्रौनगढ बारा जिल्लाको तराईको ऐतिहासिक ठाउँ हो। त्यहाँको गढ परिसरमा कङ्काली माई, शिवलिङ्ग, रानीबास, विष्णु मन्दिर र मन्साराम बाबाको समाधि छन्, तर पुरातात्विक वस्तुको संरक्षण भएको छैन।
- ग.बडिमालिका बाजुरा जिल्लामा पर्छ।
- घ.वर्षको एक पटक एकअर्काको घरमा गएर भेटघाट गर्ने कामबाट साथीबिच हार्दिकता र घनिष्ठता बढ्छ।
- ङ.यो भनाइ आङरिताको हो।
‘पदमार्ग’ संवाद पढी दिइएका भनाइ कुन कुन पात्रका हुन्, भन्नुहोस्:
- क.अब सोच्नेभन्दा पनि समय मिलाउने हो, कि कसो साथीहरू?
- ख.संयोगले हामी दौँतरी मुलुकको पूर्व, पश्चिम, उत्तर र दक्षिणका परेछौँ।
- ग.मैले पोहोर साल अन्नपूर्ण आधार शिविरसम्मको पदयात्रा गरेको थिएँ।
- घ.होमस्टे सञ्चालनका लागि स्थानीय व्यक्तिलाई तालिम दिनुपर्छ।
- ङ.बल्ल घैँटामा घाम लाग्यो।
उत्तर
- क.सुप्रभा
- ख.सुप्रभा
- ग.ईश्वर
- घ.आङरिता
- ङ.फातिमा
‘पदमार्ग’ संवादको ‘मैले केही महिनाअगाडि … मन नै कटक्क भयो।’ संवादांश जस्ताको त्यस्तै लेख्नुहोस्।
लेख्दा ध्यान दिनुहोस्
यो अंश पाठ्यपुस्तकबाटै सार्ने अभ्यास हो: फातिमाले सिम्रौनगढको यात्रा सुनाएको लामो भनाइ। सारिसकेपछि साथीसँग कापी साटेर जाँच्नुहोस्। यी शब्दमा गल्ती हुने गर्छ: सिम्रौनगढ, नगरपालिका, नान्यदेव, कङ्काली, शिवलिङ्ग, जङ्गबहादुर, पुरातात्विक, संरक्षण। पञ्चम वर्ण (ङ्क, ङ्ग) र अल्पविराम, पूर्णविराम पनि जस्ताको तस्तै राख्नुहोस्।
‘पदमार्ग’ संवाद पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.कस्ता स्थानमा पदयात्रा गर्न सकिन्छ?
- ख.अन्नपूर्ण पदमार्गका विशेषता के के हुन्?
- ग.विदेशी किन नेपालको पर्वतीय पदयात्राप्रति आकर्षित छन्?
- घ.पर्यटन व्यवसायका माध्यमबाट कसरी रोजगारी बढाउन सकिन्छ?
उत्तर
- क.पदयात्रा हिमाल, पहाड र तराई सबैतिर गर्न सकिन्छ। प्राकृतिक दृश्य भएका ठाउँका साथै धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्त्वका ठाउँमा पनि पदयात्रा गर्न सकिन्छ।
- ख.अन्नपूर्ण पदमार्ग विश्वप्रसिद्ध छ। आङरिताका अनुसार यो संसारका चर्चित पदमार्गमध्ये पाँचौँ स्थानमा पर्छ। यो लमजुङको बेँसीसहरबाट सुरु हुन्छ र मनाङ, थोराङ ला हुँदै मुक्तिनाथ पुग्छ। बाटामा मार्फा, लेते र तातोपानीका मनमोहक दृश्य छन् र अन्नपूर्ण, धौलागिरि र माछापुच्छ्रे आँखैअगाडि देखिन्छन्।
- ग.नेपालका पर्वतीय पदमार्गमा हिमाल, लेकबेँसी, छाँगाछहरा र वनपाखाका मनमोहक दृश्य छन्। गाउँमा बास बस्दा स्थानीय जनजीवन, संस्कृति र परिकार नजिकबाट चिन्न पाइन्छ। नेपाल यिनै पदमार्गका कारण विश्वमा परिचित भएकाले विदेशी यसप्रति आकर्षित छन्।
- घ.पदमार्गमा होमस्टे चलाएर र स्थानीयलाई तालिम दिएर रोजगारी बढाउन सकिन्छ। साथै कसैले होमस्टेका लागि खाद्यान्न उब्जाउने, कसैले पथप्रदर्शक तालिम दिने, कसैले पदयात्रीका सामानको पसल चलाउने र कसैले छुर्पी, चिज, राडीपाखी जस्ता घरेलु उद्योग चलाउन सक्छन्।
व्याख्या गर्नुहोस्: नेपालका कैयौँ पदमार्ग प्राकृतिक, धार्मिक तथा ऐतिहासिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छन्।
नमुना उत्तर
प्रस्तुत वाक्य ‘पदमार्ग’ संवादबाट लिइएको हो। ईश्वरको अन्नपूर्ण यात्राको वर्णन सुनेपछि आङरिताले यो कुरा भनेका हुन्। नेपालका पदमार्गको महत्त्व एउटै किसिमको छैन। अन्नपूर्ण र सगरमाथा क्षेत्रका पदमार्गमा हिमाल, वनपाखा र छाँगाछहराको प्राकृतिक सौन्दर्य छ। बडिमालिका जस्ता पदमार्ग शक्तिपीठमा पुग्ने धार्मिक बाटा हुन्। सिम्रौनगढ जस्ता ठाउँले पुराना राज्यको ऐतिहासिक चिनो बोकेका छन्। यसरी एउटै पैदल यात्राले मान्छेलाई प्रकृति, आस्था र इतिहास तीनै कुरासँग जोड्छ। त्यसैले यिनको प्रचारप्रसार देशविदेशमा हुनु जरुरी छ भन्ने भाव यस वाक्यमा छ।
‘पदमार्ग’ संवादमा प्रयुक्त हिमाली परिवेशको वर्णन गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
संवादको हिमाली परिवेश नाम्चे बजार, सगरमाथा आधार शिविर, अन्नपूर्ण, लाङटाङ, माथिल्लो डोल्पा र मनास्लु क्षेत्रका पदमार्गमा देखिन्छ। यहाँ हिँड्दा लेकबेँसी, गाउँघर, भन्ज्याङ, चौतारी, छाँगाछहरा, वनपाखा र हिउँले ढाकिएका हिमालका मनमोहक दृश्य देखिन्छन्। यी उच्च हिमाली क्षेत्रका यात्रा दुईतीन हप्तासम्म लामा हुन्छन्। अन्नपूर्ण क्षेत्रमा थोराङ ला जस्तो अग्लो भन्ज्याङ छ, र अन्नपूर्ण, धौलागिरि र माछापुच्छ्रे आँखैअगाडि देखिन्छन्। ती दृश्य हेर्दा ईश्वरलाई भूस्वर्गको अनुभूति हुन्छ। होमस्टेमा बास बस्न र स्थानीय परिकार चाख्न पाइने भएकाले यहाँको प्रकृतिसँगै जनजीवन पनि नजिकबाट चिनिन्छ।
‘पदमार्ग विदेशी मुद्रा आर्जनको भरपर्दो माध्यम हो।’ यो भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
नेपाल पर्वतीय पदमार्गका कारण विश्वमा परिचित छ र विदेशी पर्यटक यहाँका पदमार्गमा आकर्षित छन्। यिनले बाटामा बास, खाना, पथप्रदर्शक, झोला, जुत्ता, उपहार सामग्री, छुर्पी र चिज जस्ता वस्तु र सेवामा खर्च गर्छन्। यो खर्च विदेशी मुद्राका रूपमा देशभित्र आउँछ।
हिमाल अरू देशले बनाउन सक्दैनन्, त्यसैले नेपालका पदमार्गको आकर्षण लामो समय रहन्छ। पदमार्ग व्यवस्थित गरे, होमस्टे चलाए र स्थानीय मानिसलाई तालिम दिए आम्दानी गाउँसम्मै पुग्छ। अन्नपूर्ण जस्ता पदमार्ग संसारभरि चर्चित भएकाले हरेक वर्ष पर्यटक आइरहन्छन्। त्यसैले पदमार्ग विदेशी मुद्रा आर्जनको भरपर्दो माध्यम हो।
‘पदमार्ग’ संवादको मुख्य सार लेखी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना सार
लामो समयपछि भेटेका चार साथी आङरिता, फातिमा, ईश्वर र सुप्रभाले वर्षको एक पटक एकअर्काको घरमा जाने र सगरमाथा आधार शिविरको पदयात्राबाट यसको थालनी गर्ने कुरा गरे। आङरिताले प्रकृतिमा रमाउँदै, गाउँमा बास बस्दै पैदल घुम्नु नै पदयात्रा हो र यसको अवधि ठाउँअनुसार फरक हुन्छ भने। ईश्वरले अन्नपूर्ण, सुप्रभाले बडिमालिका र फातिमाले सिम्रौनगढको अनुभव सुनाए। आङरिताले होमस्टे र तालिमबाट संस्कृति जोगिने, विदेशी मुद्रा आउने र रोजगारी बढ्ने बताए। खाद्यान्न, पसल र घरेलु उद्योगले पनि काम बढ्ने भएपछि सबैले पदमार्ग बहुआयामिक बाटो रहेछ भन्ने बुझे। अन्त्यमा उनीहरूले नयाँ वर्षमा आधार शिविर जाने निर्णय गरे।
पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेद मौन पठन गर्नुहोस्। त्यसको सार यस्तो छ: संवादमा पात्र बोलेको मात्र होइन, उनीहरूको काम र हाउभाउ पनि देखाइन्छ। हाउभाउ र पृष्ठभूमिका स्थान, समय र वातावरण कोष्ठकमा राखिन्छन्। तर्कवितर्कले संवाद रोचक बन्छ। भन्नुपर्ने कुरा पात्रकै मुखबाट आउँछ, भाषा पात्रको स्तरअनुसार हुन्छ, एउटै पात्र लामो बोलिरहँदैन र छलफलबाट निष्कर्ष झल्किन्छ। अब सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.संवादमा पात्रको हाउभाउलाई कहाँ राख्नुपर्छ?
- ख.संवादलाई रोचक बनाउन के गर्नुपर्छ?
- ग.संवादमा कस्तो भाषाशैली प्रयोग गर्नुपर्छ?
- घ.संवादमा के कुरालाई ध्यान दिनुपर्छ?
उत्तर
- क.संवादमा पात्रको हाउभाउलाई कोष्ठकभित्र राख्नुपर्छ।
- ख.संवादलाई रोचक बनाउन पात्रद्वारा सम्बन्धित विषयमा तर्कवितर्क गराउनुपर्छ।
- ग.संवादमा पात्रको स्तरअनुसारको भाषाशैली प्रयोग गर्नुपर्छ।
- घ.संवादमा हाउभाउ र पृष्ठभूमि कोष्ठकमा राख्ने, भन्नुपर्ने कुरा पात्रकै माध्यमबाट समेट्ने, एउटै पात्रलाई लामो नबोलाउने र छलफलबाट निष्कर्ष झल्काउने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ।
भाषिक प्रकार्य: उदाहरण दिएर पुष्टि गर्ने
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्:
विद्यालयबाट घर फर्कँदै गर्दा अतुल स्वस्तिकालाई सोध्छन्: पुस्तकालयको किताबमा ‘मानिसले प्रकृतिबाट धेरै कुरा सिक्छ’ भन्ने वाक्य छ, तर बुझिनँ, उदाहरणसहित बताइदेऊ न। स्वस्तिकाले चरा उडेको देखेर हवाईजहाज उडाएको, रुखबाट स्याउ झरेको देखेर गुरुत्वाकर्षणको नियम पत्ता लागेको र माछा पौडेको देखेर मानिसले पौडी खेल्न सिकेको उदाहरण दिन्छिन्। अतुल सन्तुष्ट हुन्छन्।
कसैले जिज्ञासा राख्दा तपाईँ कसरी स्पष्ट पार्नुहुन्छ, कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना
मेरो भाइ दीपकले ‘पढेको कुरा लेख्दा किन छिटो सम्झना हुन्छ?’ भनेर सोध्यो। मैले भनेँ, ‘एउटै कुरा आँखाले पढ्ने, मुखले भन्ने र हातले लेख्ने गरे मनमा धेरै पटक बस्छ। जस्तै: तिमीले गत हप्ता पहाडका नदीका नाम तीन पटक लेखेका थियौ, त्यसैले आज नहेरी भन्न सक्यौ। अर्को उदाहरण, शिक्षकले कालोपाटीमा लेखेको कुरा कापीमा सार्दा छिटो सम्झना हुन्छ।’ त्यसपछि उसले सँगै लेखेर हेर्यो र मेरो कुरा मान्यो।
यसरी पहिले मूल कुरा भनेँ, अनि आफ्नै अनुभवको उदाहरण दिएँ।
भाषिक संरचना: पूर्ण, अज्ञात र अभ्यस्त पक्ष
अभ्यास: भाषिक संरचना
दिइएको अनुच्छेदबाट पूर्ण पक्षका क्रियापद पहिचान गरी छलफल गर्नुहोस्:
बुबा हिजो फलफूल बेच्न बजार जानुभएको थियो। बुबासँग बहिनी पनि बजार गएकी थिइन्। म चाहिँ दिनभर घरमा बसेको थिएँ। आज आमा बैठकमा जानुभएको छ। आमासँग भाइ पनि हिँडेका छन्। भोलि १० बजे हजुरआमा अस्पताल पुग्नुभएको हुने छ। उहाँ अस्पतालमा आँखा जँचाएर दिउँसो घर फर्कनुभएको हुने छ। हजुरआमासँग म पनि हिँडेको हुने छु।
उत्तर
| काल | पूर्ण पक्षका क्रियापद |
|---|---|
| भूत | जानुभएको थियो, गएकी थिइन्, बसेको थिएँ |
| वर्तमान | जानुभएको छ, हिँडेका छन् |
| भविष्यत् | पुग्नुभएको हुने छ, फर्कनुभएको हुने छ, हिँडेको हुने छु |
दिइएको अनुच्छेद पढी अज्ञात र अभ्यस्त पक्षका क्रियापद पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
हिजो चौतारामा एक जना दाइ आउनुभएछ। उहाँसँग सारङ्गी पनि रहेछ। उहाँले सारङ्गी रेट्दै गीत गाउनुभएछ। उहाँले उहिलेका कुरा सुनाउनुभएछ। पहिले गाउँघरको जनजीवन कष्टकर हुन्थ्यो। गाउँघरका उत्पादनलाई बोकेर बजारसम्म पुर्याउनुपर्थ्यो। नुनतेल, कपडा जस्ता वस्तु बोकेर घरसम्म ल्याउनुपर्थ्यो। हाम्रा हजुरबुबा पनि यस्ता कुरा सुनाउनुहुन्थ्यो। भाइबहिनीहरू पुराना जमानाका कुरा सुनेर छक्क परेछन्।
उत्तर
| पक्ष | क्रियापद |
|---|---|
| अज्ञात | आउनुभएछ, रहेछ, गाउनुभएछ, सुनाउनुभएछ, परेछन् |
| अभ्यस्त | हुन्थ्यो, पुर्याउनुपर्थ्यो, ल्याउनुपर्थ्यो, सुनाउनुहुन्थ्यो |
कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा खाली ठाउँ भर्नुहोस्:
- क.उनीहरूले नेपाली चलचित्र ___। (हेर्: वर्तमान काल, पूर्ण पक्ष)
- ख.सुजनले भलिबल खेल ___। (जित्: भूत काल, पूर्ण पक्ष)
- ग.मनिषा परियोजना कार्य ___। (गर्: भविष्यत् काल, पूर्ण पक्ष)
- घ.म कविता प्रतियोगितामा प्रथम ___। (हु: अज्ञात पक्ष)
- ङ.मौरीले घरका खोपामा मह ___। (बनाउ: अभ्यस्त पक्ष)
- च.फुपूले मलाई उपहार ___। (ल्याउ: अज्ञात पक्ष)
- छ.तिमी राम्रो कविता ___। (लेख्: अभ्यस्त पक्ष)
उत्तर
- क.उनीहरूले नेपाली चलचित्र हेरेका छन्।
- ख.सुजनले भलिबल खेल जितेको थियो।
- ग.मनिषा परियोजना कार्य गरेकी हुने छिन्।
- घ.म कविता प्रतियोगितामा प्रथम भएछु।
- ङ.मौरीले घरका खोपामा मह बनाउँथ्यो।
- च.फुपूले मलाई उपहार ल्याउनुभएछ।
- छ.तिमी राम्रो कविता लेख्थ्यौ।
अज्ञात पक्ष जनाउने फरक फरक क्रियापदको प्रयोग गरी १० वाक्यमा आफ्नो समुदायमा भएको परिवर्तनबारे वर्णन गर्नुहोस्।
नमुना
पाँच वर्षपछि गाउँ फर्कँदा त धेरै कुरा बदलिएछन्। चौतारोसम्म पक्की सडक पुगेछ। बजारमा नयाँ स्वास्थ्य चौकी खुलेछ। हरेक घरमा धाराको पानी आएछ। गाउँका काकीहरूले सहकारी बनाउनुभएछ। युवाले बाँझो खेतमा तरकारी लगाएछन्। विद्यालयमा कम्प्युटर कक्षा सुरु भएछ। मेरी साथी मुना नै शिक्षिका बनिछन्। धेरै घरमा इन्टरनेट जोडिएछ। फोहोर बाटामा फाल्ने बानी पनि हटेछ।
अज्ञात पक्ष यहाँ किन मिल्यो? बोल्ने व्यक्तिले यी परिवर्तन हुँदा देखेको थिएन, फर्केपछि मात्र थाहा पायो।
वर्णविन्यास: ऋ र रि
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएको अनुच्छेद पढी ‘ऋ’, ‘रि’ प्रयोग भएका शब्द टिपोट गर्नुहोस्:
ऋषिराम र ऋषभीले बैङ्कबाट ऋण लिए। उनीहरू रिडीमा हस्तकलाका सामानको बिक्री कक्ष खोल्दै छन्। भोलि समुदायका ज्येष्ठ सदस्यबाट रिबन काटेर उक्त कक्ष उद्घाटन हुने छ। रिमा र ऋषभले रित पुर्याएर भोलिको कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने छन्।
उत्तर
‘ऋ’ भएका: ऋषिराम, ऋषभी, ऋण, ऋषभ।
‘रि’ भएका: रिडी, रिबन, रिमा, रित।
‘ऋ’, ‘रि’ प्रयोग भएका पाँच पाँचओटा शब्द सङ्कलन गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
उत्तर
| शब्द | वाक्यमा |
|---|---|
| ऋषि | पुराना ऋषि वनमा बसेर तपस्या गर्थे। |
| ऋण | किसानले बिउ किन्न सहकारीबाट ऋण लिए। |
| ऋतु | वसन्त ऋतुमा लालीगुराँस फुल्छ। |
| ऋचा | वेदका मन्त्रलाई ऋचा भनिन्छ। |
| ऋजु | उनको स्वभाव ऋजु छ, कसैलाई छल्दैनन्। |
| रिबन | मन्त्रीले रिबन काटेर पुल उद्घाटन गर्नुभयो। |
| रिक्सा | जनकपुरमा हामी रिक्सा चढेर मन्दिर पुग्यौँ। |
| रिस | रिस उठेको बेला बोल्नु हुँदैन। |
| रित्तो | भारी बिसाएपछि डोको रित्तो भयो। |
| रिकापी | आमाले रिकापीमा सेलरोटी राख्नुभयो। |
सुनाइ र बोलाइ
सुनाइ पाठ ७ सुन्नुहोस् र दिइएका वाक्य ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्:
- क.महिलाले लेखकलाई आश्चर्यचकित भएर हेरिन्।
- ख.मृत्युसहित हरेक रोगको ओखती हुन्छ।
- ग.लेखकका लागि सङ्गीत पुरातन कला हो।
- घ.लेखकसँग प्रकृति र सङ्गीत दुवै बुझ्ने थुप्रै साथी थिए।
उत्तर
- क.ठिक। ‘गाउँदै छु’ भन्ने उत्तर सुनेर महिलाले उनलाई आश्चर्यचकित भएर हेरिन्।
- ख.बेठिक। मृत्युबाहेक हरेक रोगको ओखती हुन्छ भनिएको छ।
- ग.ठिक। उनका लागि सङ्गीत पुरातन कला र मानवताको महान् संस्कृति हो।
- घ.बेठिक। उनीसँग साहित्य र सङ्गीत दुवै बुझ्ने थुप्रै व्यक्ति थिए; प्रकृति भनिएको छैन।
सुनाइ पाठ ७ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.सफलताको आधाभन्दा बढी श्रेय केलाई दिनुपर्छ?
- ख.लेखक कुन विषयलाई गर्व मान्थे?
- ग.सङ्गीत कसरी सर्वप्रिय छ?
- घ.कसले लेखकलाई सङ्गीत नछाड्नु भनेका थिए?
उत्तर
- क.सफलताको आधाभन्दा बढी श्रेय भावनात्मक पाटालाई दिनुपर्छ।
- ख.कुनै जमानामा माइकको अगाडि उभिन पाउनुलाई लेखक गर्वको विषय मान्थे।
- ग.सङ्गीतले बिगार्दैन, बनाउँछ मात्र; चोट दिँदैन, निको पार्छ; घृणा गर्दैन, मनको नजिक ल्याउँछ। त्यसैले यो सबैका लागि सर्वप्रिय छ।
- घ.दार्जिलिङ आएका बेला महाकवि देवकोटाले लेखकलाई ‘सङ्गीतको भविष्य उज्यालो छ, नछाड्नू’ भनेका थिए।
सिर्जना र परियोजना कार्य
संवाद लेख्ने तरिका
‘हाम्रो संस्कृति’ शीर्षकमा छोटो संवाद लेख्नुहोस्।
नमुना संवाद
हाम्रो संस्कृति
(विद्यालयको चौरमा दिउँसो खाजाको समय। विद्यालयको वार्षिकोत्सवमा के देखाउने भन्ने कुरा गर्दै रेश्मा, दावा र सलिम बसेका छन्।)
रेश्मा: वार्षिकोत्सवमा हामीले हिन्दी गीतमा नाच्ने कि?
दावा: (टाउको हल्लाउँदै) सधैँ त्यही त गरिन्छ नि। यसपालि आफ्नै संस्कृति देखाऊँ न।
सलिम: संस्कृति भनेको त पुरानो कुरा हो। अहिले कसले हेर्छ र?
दावा: (मुसुक्क हाँस्दै) तिमीले ईदमा बनाउने सेवई पुरानो भयो भनेर छोडेका छौ र?
सलिम: (हाँस्दै) अहँ, त्यो त छोड्न सक्दिनँ।
रेश्मा: संस्कृति भनेको त्यही रहेछ: खाना, चाड, बोली र नाच, जुन हामीले अहिले पनि बाँचिरहेका छौँ।
दावा: हाम्रो कक्षामै शेर्पा, मुस्लिम, नेवार, थारु सबै छन्। हरेकले आफ्नो घरको एउटा नाच वा परिकार ल्याए हुन्छ।
सलिम: (उत्साहित हुँदै) ठिक छ, म सेवई ल्याउँछु। तिमी सेलरोटी कि?
रेश्मा: म योमरी ल्याउँछु। दावा, तिमी सेलो नाच सिकाउने?
दावा: हुन्छ। एकअर्काको संस्कृति चिनेपछि सम्मान पनि बढ्छ।
सलिम: लौ, भोलि नै गुरुआमालाई भनौँ। (तीनै जना कक्षातिर लाग्छन्।)
तपाईँलाई मन पर्ने कुनै रेडियो कार्यक्रम सुन्नुहोस् र त्यसका मुख्य मुख्य विषयवस्तु टिपोट गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
टिपोट गर्ने तरिका
सुन्दा पूरा वाक्य नलेख्नुहोस्, छोटा बुँदा मात्र टिप्नुहोस्:
- कार्यक्रमको नाम, रेडियो र समय
- विषय: कार्यक्रम केबारे थियो?
- मुख्य बुँदा: तीनदेखि पाँच बुँदा
- मन परेको कुरा: एउटा
कक्षामा भन्दा यसरी सुरु गर्नुहोस्: ‘मैले हिजो बिहान … रेडियोको … कार्यक्रम सुनेँ। यसमा … बारे कुरा गरिएको थियो।’ अनि बुँदा भन्नुहोस् र अन्त्यमा आफ्नो विचार दिनुहोस्।
