परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
29 प्रश्न
एकाइ 6 · अमर पुत्र
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
शब्दभण्डार
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका अनुकरणात्मक शब्दलाई मिल्दो क्रियासँग जोडा मिलाउनुहोस्:
कपाकप, गजधुम्म, दन्दन्ती, निथ्रुक्क, डुङडुङ्ती, ट्वाल्ल, पिच्च, चुर्लुम्म
बल्नु, गनाउनु, भिज्नु, थुक्नु, खानु, बस्नु, डुब्नु, पर्नु, हेर्नु
उत्तर
कपाकप खानु; गजधुम्म बस्नु; दन्दन्ती बल्नु; निथ्रुक्क भिज्नु; डुङडुङ्ती गनाउनु; ट्वाल्ल पर्नु; पिच्च थुक्नु; चुर्लुम्म डुब्नु।
जोडा मिलाउने प्रश्नमा एउटा विकल्प बढी राखिन्छ, यहाँ ‘हेर्नु’ बढी छ। ‘ट्वाल्ल हेर्नु’ पनि भनिन्छ, त्यसैले यो जोडा लेखेमा पनि गलत हुँदैन; त्यसो भए ‘पर्नु’ बढी रहन्छ।
दिइएका अर्थ आउने शब्द ‘अमर पुत्र’ कथाबाट खोजेर लेख्नुहोस्:
- क.अचानक, एक्कासि
- ख.पेस्की
- ग.भर्खरै बनेको
- घ.बोली नफुट्ने अवस्था
- ङ.मिसिएको, मिलेको
उत्तर
- क.अपर्झट
- ख.बैना
- ग.नवनिर्मित
- घ.भक्कानो (शब्दकोशले यही अर्थ दिएको छ; कथाको ‘वाक्शक्ति लोप’ ले पनि बोल्न नसक्ने अवस्था बुझाउँछ)
- ङ.संयुक्त
‘अमर पुत्र’ कथाबाट सातओटा अनुकरणात्मक शब्द टिपोट गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
उत्तर
| शब्द | वाक्यमा |
|---|---|
| टङटङ | कालिगढको घरबाट दिनभरि टङटङ आवाज आइरहन्छ। |
| कुटकुट | सिकर्मी काका दिनभरि काठमा कुटकुट ठोकिरहनुभयो। |
| टुलुटुलु | बच्चाले आमालाई टुलुटुलु हेरिरह्यो। |
| हत्तपत्त | पानी पर्न थालेपछि मैले हत्तपत्त लुगा भित्र्याएँ। |
| जुरुक्क | शिक्षक कक्षामा आउनासाथ विद्यार्थी जुरुक्क उठे। |
| सुरुक्क | ऊ चिठी टेबुलमा सुरुक्क राखेर गयो। |
| टलपल | बिदाइका बेला आमाका आँखामा आँसु टलपल भए। |
दिइएका अनुकरणात्मक शब्द प्रयोग गरी एक अनुच्छेद लेख्नुहोस्: र्वाम्म, अकमक्क, ह्वाँह्वाँ, जर्याकजुरुक, ह्वालह्वाली, थचक्क, लुसुक्क, सरासर, टुप्लुक्क, चिटचिट
नमुना अनुच्छेद
बिहान दश बजेतिर हामी आँगनमा थचक्क बसेर मकै छोडाउँदै थियौँ। घाम चर्को भएकाले निधारमा चिटचिट पसिना आएको थियो। त्यसै बेला काका टुप्लुक्क आइपुग्नुभयो र सरासर भान्सातिर लाग्नुभयो। उहाँले बारीको छेउमा कोदालो र्वाम्म रोप्नुभएको के थियो, पानीको पाइप फुट्यो। पानी ह्वालह्वाली बग्यो र डराएर कान्छो भाइ ह्वाँह्वाँ रुन थाल्यो। हामी जर्याकजुरुक उठ्यौँ। म एकछिन अकमक्क परेँ। दिदी भने लुसुक्क भित्र पसेर धारो बन्द गर्ने साँचो लिएर आउनुभयो।
दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: वेदना, कुदृष्टि, बार्दली, गर्जन, अनायास, तडकभडक, सोचविचार, कालान्तर
उत्तर
- वेदना: साथीको बिछोडको वेदना उसको अनुहारमा देखिन्थ्यो।
- कुदृष्टि: अर्काको सम्पत्तिमा कुदृष्टि लगाउनु हुँदैन।
- बार्दली: हजुरबुबा बार्दलीमा बसेर घाम ताप्नुहुन्छ।
- गर्जन: बादलको गर्जन सुनेर बच्चा तर्सियो।
- अनायास: बाटामा पुरानो साथीसँग अनायास भेट भयो।
- तडकभडक: तडकभडकमा पैसा सक्नुभन्दा शिक्षामा लगानी गर्नु राम्रो।
- सोचविचार: सोचविचार नगरी गरेको काम पछि दुःखदायी हुन्छ।
- कालान्तर: उसको सानो पसल कालान्तरमा ठुलो व्यापार बन्यो।
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: अपर्झट, अङ्गप्रत्यङ्ग, शिल्पकारी, मस्तिष्क, सङ्गमरमर, विश्वविख्यात, उद्गार
उच्चारण गर्ने तरिका
टुक्रा पारेर बोल्नुहोस्: अ-पर्-झट, अङ्-ग-प्रत्-यङ्-ग, शिल्-प-का-री, मस्-तिष्-क, सङ्-ग-मर-मर, विश्-व-वि-ख्या-त, उद्-गार। ‘उद्गार’ मा ‘द्’ आधा छ, त्यसैले ‘उदगार’ होइन, ‘उद्गार’ भन्नुहोस्।
‘अमर पुत्र’ कथा पालैपालो सस्वरवाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्दा
संवाद पढ्दा पात्रको भाव ल्याउनुहोस्: ‘नदिने।’ छोटो र भारी छ, ‘आहा! क्या मनोहर मूर्ति!’ खुसीले भरिएको छ। कुटकुट कुटकुट मा गति मिलाउनुहोस्। अन्तिम अनुच्छेद बिस्तारै, शान्त स्वरमा पढ्नुहोस्।
‘अमर पुत्र’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.कुन सन्दर्भबाट कथा प्रारम्भ भएको छ?
- ख.कथामा कति जना पात्रबिच कुराकानी भएको छ?
- ग.कथामा मूर्ति बनाउनका लागि कति रकम पेस्की दिइएको छ?
- घ.कुन घटनामा कथा समाप्त भएको छ?
- ङ.‘अब यही मूर्ति भाजुलालको अमर पुत्र हुने छ।’ भन्ने प्रसङ्ग कथाको कुन अनुच्छेदमा छ?
उत्तर
- क.जुजुलाल बितेको बीस दिनपछि सानुमान र भाजुलालबिचको कुराकानीबाट कथा प्रारम्भ भएको छ।
- ख.नाम वा नाता खुलेका पाँच जना पात्रबिच कुराकानी भएको छ: भाजुलाल, सानुमान, भक्त, बुढी र बुहारी। झ्यालबाट बोलाउने एक जनाको पनि छोटो बोली छ।
- ग.दश रुपियाँ पेस्की दिइएको छ।
- घ.बुढी र बुहारीले मूर्तिमा जुजुलालको झल्को देखेर ‘बेच्नुहुँदैन’ भन्ने र त्यही मूर्ति भाजुलालको अमर पुत्र बन्ने घटनामा कथा समाप्त भएको छ।
- ङ.यो प्रसङ्ग कथाको अन्तिम अनुच्छेदमा छ।
‘अमर पुत्र’ कथा पढी दिइएका संवाद कसले कोसँग भनेका हुन्, भन्नुहोस्:
- क.के गर्न लाग्नुभयो भाजुलाल दाजु?
- ख.अगि बनाउन सक्नुहुन्न कि भनी किन होच्याएको त?
- ग.म कहिले लिन आऊँ त? १५ दिनपछि?
- घ.बनिसकेको मूर्ति नदिएर झन् बैनासमेत फिर्ता गर्नुभयो।
- ङ.बेच्नुहुँदैन। यो मूर्ति बेच्नुहुँदैन।
उत्तर
- क.सानुमानले भाजुलालसँग।
- ख.भाजुलालले भक्तसँग।
- ग.भक्तले भाजुलालसँग।
- घ.बुढी (भाजुलालकी श्रीमती) ले भाजुलालसँग।
- ङ.बुढी र बुहारी दुवैले भाजुलालसँग।
‘अमर पुत्र’ कथाको ‘तल्लो भर्याङबाट … तपाईँलाई दिने होइन।’ कथांश मौन पठन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.श्रीकृष्णको मूर्ति कहाँ राखिएको थियो?
- ख.भक्तको आत्माबाट के उद्गार निस्कियो?
- ग.कसका गलामा व्यथा थुप्रिएका थिए?
- घ.भाजुलालले कसलाई मूर्ति दिन चाहेनन्?
उत्तर
- क.श्रीकृष्णको मूर्ति सानो खटियामाथि अड्याएर राखिएको थियो।
- ख.भक्तको आत्माबाट ‘आहा! क्या मनोहर मूर्ति! कति लिनुहुन्छ यो मूर्तिको? अब कति दिनुपर्यो मैले?’ भन्ने उद्गार निस्कियो।
- ग.भाजुलालका गलामा व्यथा थुप्रिएका थिए।
- घ.भाजुलालले मूर्ति बनाउन लगाउने भक्तलाई मूर्ति दिन चाहेनन्।
दिइएका घटनालाई ‘अमर पुत्र’ कथाअनुसार क्रम मिलाएर लेख्नुहोस्:
- क.झ्यालबाट बोलाहटको आवाज आउनु
- ख.भाजुलालले अभिमानयुक्त वाणीमा आफ्नो पहिचान बताउनु
- ग.भाजुलाल र सानुमानबिच जुजुलालको मृत्युका विषयमा कुराकानी हुनु
- घ.मनोहर मूर्ति देखेर भक्त खुसी हुनु
- ङ.भाजुलालले भक्तलाई बैना फिर्ता दिनु
- च.भक्तले भाजुलाललाई श्रीकृष्णको मूर्ति देखाएर नमुना बताउनु
- छ.भाजुलालको छोरो मूर्तिका स्वरूपमा अमर बन्नु
- ज.भाजुलालले भक्तलाई मूर्ति नदिनाको कारणबारे श्रीमती र बुहारीलाई स्पष्ट पार्नु
उत्तर
ठिक क्रम: ग, क, च, ख, घ, ङ, ज, छ।
- १.भाजुलाल र सानुमानबिच जुजुलालको मृत्युका विषयमा कुराकानी हुनु
- २.झ्यालबाट बोलाहटको आवाज आउनु
- ३.भक्तले भाजुलाललाई श्रीकृष्णको मूर्ति देखाएर नमुना बताउनु
- ४.भाजुलालले अभिमानयुक्त वाणीमा आफ्नो पहिचान बताउनु
- ५.मनोहर मूर्ति देखेर भक्त खुसी हुनु
- ६.भाजुलालले भक्तलाई बैना फिर्ता दिनु
- ७.भाजुलालले भक्तलाई मूर्ति नदिनाको कारणबारे श्रीमती र बुहारीलाई स्पष्ट पार्नु
- ८.भाजुलालको छोरो मूर्तिका स्वरूपमा अमर बन्नु
‘अमर पुत्र’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.भाजुलाललाई केको चिन्ता पर्यो?
- ख.भक्तलाई भाजुलालले किन मूर्ति दिन सकेनन्?
- ग.भाजुलालले परिवारलाई कसरी सम्झाए?
- घ.कथाको मुख्य सन्देश के हो?
उत्तर
- क.एक मात्र छोरो जुजुलालको मृत्युपछि आफू मरेपछि आफ्नो शिल्पकारी कसले सम्हाल्ला र त्यो लोप हुने भयो भन्ने चिन्ता भाजुलाललाई पर्यो।
- ख.श्रीकृष्णको मूर्तिको रूप र भाव आफ्नै दिवङ्गत छोरो जुजुलालको जस्तो बनेकाले त्यो मूर्ति उनलाई प्राणभन्दा प्यारो भयो। त्यसैले उनले मूर्ति भक्तलाई दिन सकेनन्।
- ग.भाजुलालले क्षीण स्वरमा ‘श्रीकृष्णको मुकुट लगाएर मुरली लिएको यो मेरै छोरो हो, शङ्खमूलको चितामा खरानी पारिसकेको छोरो फेरि यहाँ आएको छ, गडेर हेर’ भनी परिवारलाई सम्झाए।
- घ.मान्छेको शरीर नासिए पनि कला र प्रेम अमर रहन्छन्; हृदयसँग जोडिएको कुराको मोल पैसाले तोक्न सकिँदैन भन्ने कथाको मुख्य सन्देश हो।
व्याख्या गर्नुहोस्: जुजुलालको मानव देह चिताको खरानी भएर नाश भए पनि सङ्गमरमरको आकर्षक मूर्तिका रूपमा कृष्णावतार छोरो त कालान्तरसम्म रहिरहला।
नमुना उत्तर
प्रस्तुत पङ्क्ति भीमनिधि तिवारीद्वारा लिखित ‘अमर पुत्र’ कथाको अन्तिम अनुच्छेदबाट लिइएको हो। भाजुलालको एक मात्र छोरो जुजुलालको मृत्यु भइसकेको छ। त्यही शोकमा उनले बनाएको श्रीकृष्णको मूर्तिमा छोरोकै रूप र भाव आएको छ। यसै सन्दर्भमा लेखकले भनेका छन्: जुजुलालको हाड र मासुको शरीर चितामा जलेर खरानी भइसक्यो, त्यो अब फर्किँदैन; तर श्रीकृष्णको रूपमा कुँदिएको उसको अनुहार सङ्गमरमरमा छ। ढुङ्गा सजिलै नासिँदैन, त्यसैले ऊ लामो समयसम्म संसारमा रहिरहन्छ। यस पङ्क्तिले मानिस नश्वर भए पनि कला र कलामा राखिएको प्रेम अमर हुन्छ भन्ने गहिरो भाव बोकेको छ।
भाजुलालले बनिसकेको मूर्ति भक्तलाई नदिनु उपयुक्त थियो वा थिएन, तर्क दिनुहोस्।
नमुना उत्तर
मेरो विचारमा भाजुलालले मूर्ति नदिनु उपयुक्त थियो। त्यो मूर्ति बजारमा बेच्ने सामान मात्र रहेन; त्यसमा उनको दिवङ्गत छोरोको अनुहार आएको थियो। छोरो गुमाएका बाबु, आमा र पत्नीका लागि त्यो सम्झनाको एक मात्र सहारा थियो। भाजुलालले भक्तलाई ठगेका पनि थिएनन्: बैना पूरै फिर्ता गरे र दश दिनमा अर्को मूर्ति बनाइदिने प्रस्ताव गरे।
तर अर्को पक्ष पनि छ। मूर्ति भक्तको अर्डरमा बनेको थियो, र भक्तलाई कारण नभनी फर्काउनु उचित थिएन; कारण खोलेर भनेको भए भक्तको रिस मर्न सक्थ्यो। घरमा चामलको गेडो नभएको बेला मूर्ति दिएको भए परिवारको खर्च पनि चल्थ्यो। तैपनि मान्छेका लागि पैसाभन्दा ठुला कुरा पनि हुन्छन्। त्यसैले मूर्ति नदिनु नै ठिक थियो, तर कारण बताएर नम्र भएर फर्काउनु अझ राम्रो हुन्थ्यो।
(उल्टो विचार पनि तर्क दिएर राख्न सकिन्छ। अङ्क विचारको होइन, तर्क र कथाबाट दिएको प्रमाणको हुन्छ।)
‘अमर पुत्र’ कथाका प्रमुख पात्र भाजुलाल र भक्तका चरित्रको तुलना एक अनुच्छेदमा लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
भाजुलाल र भक्त दुवै सरल र आस्थावान् मान्छे हुन्, तर तिनका सोच फरक छन्। भाजुलाल विश्वविख्यात शिल्पकार भएर पनि गरिब, शोकले गलेका, स्वाभिमानी र भावुक छन्; उनी छिट्टै रिसाउँछन् र छिट्टै मुस्कुराउँछन्। भक्त शान्त, नरम बोल्ने, धार्मिक र उदार छन्; मूर्तिका लागि उनी जति पनि मोल तिर्न तयार छन्। भाजुलालका लागि मूर्ति छोरो हो, भक्तका लागि भगवान्। भाजुलाल मोलभन्दा भावनालाई ठुलो मान्छन्; भक्त पनि मलाई धन चाहिँदैन भन्छन्, तर आफ्नो कुरा पूरा नहुँदा आवेशमा आएर बैना फिर्ता माग्छन्। यसरी भाजुलाल कथाका दुःखी र कला समर्पित पात्र हुन् भने भक्त आफ्नो आस्थामा दृढ, तर भाजुलालको पीडा नबुझ्ने पात्र हुन्।
‘अमर पुत्र’ कथाको सार लेख्नुहोस्।
नमुना सार
शिल्पकार भाजुलालको एक मात्र छोरो जुजुलाल अचानक बित्यो। बीस दिनपछि सानुमानसँग उनी आफ्नो सिप लोप हुने चिन्ता पोख्दै थिए। त्यसै बेला एक जना वैष्णव भक्त श्रीकृष्णको चित्र लिएर आए र सेतो सङ्गमरमरको मूर्ति बनाउन भने। ‘बनाउन सक्नुहुन्न कि’ भन्ने कुराले भाजुलालको अभिमान जाग्यो र उनले दश रुपियाँ बैना लिई काम थाले। मूर्ति सकिएपछि त्यसमा उनको आँखा अडियो र भक्त आउँदा उनले त्यो लुकाए। पन्ध्रौँ दिन मूर्ति देखेर भक्त लोभिए, तर भाजुलालले जति दिए पनि नदिने भने। रिसाएका भक्तले बैना फिर्ता लगे। चामल नभएको घरमा बुढी र बुहारीले करकर गरेपछि भाजुलालले मूर्ति आफ्नै छोरो भएको बताए। दुवैले मूर्तिमा जुजुको झल्को देखेर रुँदै ‘बेच्नुहुँदैन’ भने। यसरी त्यही मूर्ति भाजुलालको अमर पुत्र बन्यो।
‘अमर पुत्र’ कथाका आधारमा मानिस मरेर गए पनि कला अमर रहन्छ भन्ने कुरालाई पुष्टि गरी समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘अमर पुत्र’ कथाले मानिस मरणशील भए पनि कला लामो समयसम्म रहन्छ भन्ने कुरा सशक्त रूपमा देखाएको छ।
कथामा भाजुलालको छोरो जुजुलालको शरीर शङ्खमूलको चितामा खरानी भइसकेको छ। मानिसको शरीरको अन्त्य यस्तै हुन्छ। तर भाजुलालले सङ्गमरमरमा कुँदेको श्रीकृष्णको मूर्तिमा त्यही छोरोको अनुहार आउँछ। आमाले त्यसलाई छातीमा राखेर ‘मेरो जुजु’ भन्छिन् र पत्नीले लोग्नेको झल्को देख्छिन्। मरेको मान्छेले फेरि घरमा ठाउँ पायो। कलाले मृत्युको सीमा नाघेको यही प्रमाण हो।
कथामा अर्को प्रमाण पनि छ। भाजुलाल आफैँ बुढा र कमजोर छन्, तर उनका कलाकृति युरोप र अमेरिकाका सङ्ग्रहालयसम्म पुगेका छन्। भाजुलाल नरहे पनि ती कृति रहन्छन् र उनको नाम बोकिरहन्छन्। पूर्वपठनले पनि भनेको छ: कलाकै कारण मानव सभ्यता र इतिहास सुरक्षित रहन पुग्छ।
हाम्रा आफ्नै अनुभवले पनि यो कुरा पुष्टि गर्छन्। पाटनका मन्दिर बनाउने शिल्पीका नाम धेरैलाई थाहा छैन, तर उनीहरूको काम आज पनि उभिएको छ।
त्यसैले कथाले भन्न खोजेको कुरा साँचो छ: मानिसको जीवन छोटो हुन्छ, तर उसले हृदय हालेर बनाएको कला बाँचिरहन्छ।
भाषिक प्रकार्य: पश्चात्ताप
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्:
विद्यालय जान हतारमा रहेका विनायकलाई हजुरबुबाले बोलाएर पुर्जी र पैसा दिँदै फर्कँदा औषधी ल्याइदिन भन्नुहुन्छ। ‘मलाई हतार भयो, म सक्दिनँ’ भनेर झर्केर विनायक दगुर्छन्। अलि पर पुगेपछि उनलाई खल्लो लाग्छ, हजुरबुबाको काँपेको स्वर कानमा गुन्जिरहन्छ र पश्चात्ताप हुन्छ। छुट्टी भएपछि सरासर घर गएर माफी माग्ने र औषधी ल्याउने अठोट गर्छन्।
विनायकले जस्तै तपाईँले पनि कहिलेकाहीँ पश्चात्ताप बोध गर्नुभएको होला, आफूले पश्चात्ताप गरेको कुनै घटना कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना
गत वर्ष मेरी साथी यास्मिनले गणितको गृहकार्य बुझ्न नसकेर मलाई सोधिन्। मेरो खेल्ने बेला भएको थियो, त्यसैले मैले ‘आफैँ गर न’ भनेर झर्केर पठाएँ। भोलिपल्ट उनले गृहकार्य नगरेकाले गाली खाइन्। उनको अनुहार देखेर मलाई निकै नरमाइलो लाग्यो। मैले त्यसो गर्नु हुँदैनथ्यो। छुट्टीमा उनीकहाँ गएर मैले माफी मागेँ र हिसाब सँगै बसेर गर्यौँ। त्यस दिनदेखि कसैले सोध्दा म झर्किन्नँ।
भाषिक संरचना
अभ्यास: भाषिक संरचना
दिइएको अनुच्छेद पढी कालका अपूर्ण पक्षका क्रियापद टिपोट गर्नुहोस्:
हिजो साथीहरू भलिबल खेल्दै थिए। प्रतिस्पर्धा कडा हुँदै थियो। शिवानी सट्टा खेलाडीका रूपमा मैदानमा प्रवेश गर्दै थिइन्। आज पनि खेल रोचक हुँदै छ। दर्शक ताली बजाएर हौसला प्रदान गर्दै छन्। सूर्य काका सिट्ठी बजाउँदै हुनुहुन्छ। सुस्मिता चिच्याउँदै छिन्। भोलि खेल सकिँदै हुने छ। प्रदेश सरकारका मुख्यमन्त्री आउँदै हुनुहुने छ। हामी उहाँलाई स्वागत गर्दै हुने छौँ। विजयी खेलाडीले पुरस्कार पाउँदै हुने छन्।
उत्तर
| काल | अपूर्ण पक्षका क्रियापद |
|---|---|
| भूत | खेल्दै थिए, हुँदै थियो, गर्दै थिइन् |
| वर्तमान | हुँदै छ, गर्दै छन्, बजाउँदै हुनुहुन्छ, चिच्याउँदै छिन् |
| भविष्यत् | सकिँदै हुने छ, आउँदै हुनुहुने छ, गर्दै हुने छौँ, पाउँदै हुने छन् |
कोष्ठकमा दिइएका धातुका आधारमा खाली ठाउँमा क्रियापद भरेर वाक्य पूरा गर्नुहोस्:
- क.हाम्रो विद्यालयमा नयाँ भवन ___। (बन्: वर्तमान, अपूर्ण पक्ष)
- ख.सूचना प्रविधिमा दक्ष शिक्षक ___। (आउ: भूत, अपूर्ण पक्ष)
- ग.विद्यालयमा इन्टरनेट पनि ___। (राख्: वर्तमान, अपूर्ण पक्ष)
- घ.विद्यार्थी पढाइ लेखाइमा आकर्षित ___। (हु: भविष्यत्, अपूर्ण पक्ष)
- ङ.विद्यालयको शैक्षिक उपलब्धि ___। (बढ्: भूत, अपूर्ण पक्ष)
- च.विद्यालयले प्रगति ___। (गर्: भविष्यत्, अपूर्ण पक्ष)
उत्तर
- क.हाम्रो विद्यालयमा नयाँ भवन बन्दै छ।
- ख.सूचना प्रविधिमा दक्ष शिक्षक आउँदै थिए। (आदर देखाउँदा: आउँदै हुनुहुन्थ्यो)
- ग.विद्यालयमा इन्टरनेट पनि राख्दै छ। (कर्ता विद्यालय बुझिन्छ; ‘राखिँदै छ’ पनि मिल्छ)
- घ.विद्यार्थी पढाइ लेखाइमा आकर्षित हुँदै हुने छन्।
- ङ.विद्यालयको शैक्षिक उपलब्धि बढ्दै थियो।
- च.विद्यालयले प्रगति गर्दै हुने छ।
दिइएका धातुबाट बन्ने भविष्यत् कालका अपूर्ण पक्षका क्रियापद प्रयोग गरी अनुच्छेद लेख्नुहोस्: पुग्, गर्, बढाउ, सिकाउ, सक्, पाउ, भन्, जान्, चढ्, रमाउ
नमुना अनुच्छेद
आउँदो शनिबार यति बेला हामी दामन डाँडामा पुग्दै हुने छौँ। कक्षाका साथी बसमा बाटोको योजना गर्दै हुने छन्। चालक काका गाडीको गति बढाउँदै हुनुहुने छ। शिक्षक विद्यार्थीलाई नक्सा हेर्न सिकाउँदै हुनुहुने छ। दिउँसोतिर हामी खाजा सक्दै हुने छौँ। साथीहरू हिमालको दृश्य हेर्ने मौका पाउँदै हुने छन्। गाइड ठाउँको इतिहास भन्दै हुने छन्। हामी नयाँ कुरा जान्दै हुने छौँ। केही साथी डाँडाको टावर चढ्दै हुने छन्। सबै जना रमाउँदै हुने छन्।
दिइएको अनुच्छेद पढी बाक्ला अक्षरका शब्दको बनोट प्रक्रिया देखाउनुहोस्:
अब त गाउँ गाउँमा बिजुली बत्ती पुगिसकेको छ। बाटोघाटोको पनि राम्रो सुविधा छ। बिरामी पर्दा उपचारका लागि खर्चबर्च बोकेर सहर धाउनुपर्दैन। सबैले आआफ्ना काम गरेर जीविका चलाएका छन्। खनखाँचोमा ऐँचोपैँचो चल्छ। छरछिमेकमा भारोपर्म चल्छ। सहरमा जस्तो तरकारीसरकारी, पानीसानीमा त एक पैसा पनि खर्च हुँदैन।
उत्तर
| द्वित्व शब्द | बनोट प्रक्रिया | किसिम |
|---|---|---|
| बाटोघाटो | बाटो + बाटो = बाटोघाटो | परिवर्तित |
| खर्चबर्च | खर्च + खर्च = खर्चबर्च | परिवर्तित |
| आआफ्ना | आफ्ना + आफ्ना = आआफ्ना | आंशिक |
| खनखाँचो | खाँचो + खाँचो = खनखाँचो | आंशिक |
| ऐँचोपैँचो | पैँचो + पैँचो = ऐँचोपैँचो | परिवर्तित |
| छरछिमेक | छिमेक + छिमेक = छरछिमेक | आंशिक |
| तरकारीसरकारी | तरकारी + तरकारी = तरकारीसरकारी | परिवर्तित |
| पानीसानी | पानी + पानी = पानीसानी | परिवर्तित |
अनुच्छेदको गाउँ गाउँ पनि द्वित्व हो: गाउँ + गाउँ = गाउँ गाउँ (पूर्ण)। भारोपर्म भने भारा र पर्म दुई शब्द जोडिएर बनेको समस्त शब्द हो, त्यसैले यो द्वित्व होइन।
‘अमर पुत्र’ कथाबाट पाँचओटा द्वित्व प्रक्रियाबाट बनेका शब्द टिपोट गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
उत्तर
| शब्द | वाक्यमा |
|---|---|
| कति कति | मेलामा कति कति मान्छे आएका थिए। |
| कस्तो कस्तो | बाटामा कस्तो कस्तो आवाज सुनियो। |
| मोटा मोटा | किसानले मोटा मोटा मुला बारीबाट उखेले। |
| सोधी सोधी | बाटो सोधी सोधी हामी मन्दिर पुग्यौँ। |
| छिन छिन | छिन छिनमा बादल गर्जन्थ्यो। |
कथामा डेढ डेढ, दुई दुई, सिङ्गा सिङ्गा, एक एक, लेटी लेटी जस्ता अरू शब्द पनि छन्।
वर्णविन्यास: य र ए
अभ्यास: वर्णविन्यास
‘अमर पुत्र’ कथाबाट ‘य’, ‘ए’ प्रयोग भएका पाँच पाँचओटा शब्द खोजेर लेख्नुहोस्।
उत्तर
‘य’ भएका: यसै, यस, यति, यही, भयो।
‘ए’ भएका: एउटा, एक, एकान्त, एकोहोरो, आएको।
दिइएका वाक्य शुद्ध पारी लेख्नुहोस्:
- क.एथार्थ, यकराज र गाएत्रीलगाएत पाँच जना गाएक रेडियो नेपालद्वारा आयोजित गाएन प्रतियोगितामा सहभागी भये।
- ख.आमाले ल्याइदिनुभयको यउटा यकाङ्कीको किताब मैले यघार दिनमा पढेर सिध्यायँ।
उत्तर
- क.यथार्थ, एकराज र गायत्रीलगायत पाँच जना गायक रेडियो नेपालद्वारा आयोजित गायन प्रतियोगितामा सहभागी भए।
- ख.आमाले ल्याइदिनुभएको एउटा एकाङ्कीको किताब मैले एघार दिनमा पढेर सिध्याएँ।
सुनाइ र बोलाइ
सुनाइ पाठ ६ सुन्नुहोस् र खाली ठाउँमा मिल्दो शब्द राखी भन्नुहोस्:
- क.तिमी त पाण्डु र ___का जेष्ठ सुपुत्र हौ।
- ख.पाण्डवहरू नै ___ हुने छन्।
- ग.कर्णको प्रश्नले श्रीकृष्ण ___ भए।
- घ.कर्तव्यको निष्ठाले व्यक्तिको ___लाई अझ दृढ बनाउँछ।
उत्तर
- क.तिमी त पाण्डु र कुन्तीका जेष्ठ सुपुत्र हौ।
- ख.पाण्डवहरू नै विजयी हुने छन्।
- ग.कर्णको प्रश्नले श्रीकृष्ण निरुत्तर भए।
- घ.कर्तव्यको निष्ठाले व्यक्तिको चरित्रलाई अझ दृढ बनाउँछ।
सुनाइ पाठ ६ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.श्रीकृष्ण किन हस्तिनापुरबाट फर्कन लागे?
- ख.कर्णको कुन प्रश्नले श्रीकृष्णलाई निरुत्तर बनायो?
- ग.श्रीकृष्णले कर्णलाई के भनेर सम्झाए?
- घ.‘कर्तव्यप्रति कर्णको निष्ठा’ कथाबाट के शिक्षा पाइन्छ?
नमुना उत्तर
- क.पाण्डवले पठाएको शान्ति प्रस्ताव कौरवले अस्वीकार गरेपछि श्रीकृष्ण हस्तिनापुरबाट फर्कन लागे।
- ख.‘तपाईँले मलाई मेरो कर्तव्य पथबाट किन विमुख गर्न चाहनुहुन्छ?’ भन्ने कर्णको प्रश्नले श्रीकृष्णलाई निरुत्तर बनायो।
- ग.श्रीकृष्णले कर्णलाई तिमी सूतपुत्र होइनौ, पाण्डु र कुन्तीका जेठा छोरा हौ भनेर सम्झाए। दुर्योधनको साथ छाडेर पाण्डवको पक्षमा आए तिम्रो राज्याभिषेक गरी राजकाज तिमीलाई नै सुम्पिने छन् भन्ने कुरा पनि भने।
- घ.कर्तव्यप्रतिको निष्ठाले चरित्रलाई दृढ बनाउँछ भन्ने शिक्षा पाइन्छ। दृढ मान्छेलाई ठुला आश्वासन र लोभले डगमगाउन सक्दैनन्। ऊ निर्भीक हुन्छ, सही बाटामा अगाडि बढ्छ र उसको आत्मसम्मान पनि बढ्छ। सबैले हेला गर्दा सम्मान दिने दुर्योधनको भरोसा तोडेर जित्ने पक्षमा जान कर्णले मानेनन्।
सिर्जना र परियोजना कार्य
कथा लेख्ने तरिका
‘साइबर अपराध’ शीर्षकमा कथा लेख्नुहोस्।
नमुना कथा
साइबर अपराध
लोचनको मोबाइलमा एक साँझ सन्देश आयो: ‘बधाई छ! तपाईँले पचास हजार रुपियाँ जित्नुभयो। तलको लिङ्कमा थिच्नुहोस्।’ लोचन कक्षा ९ मा पढ्थ्यो। पचास हजार त उसले कहिल्यै देखेको थिएन। उसले लिङ्क थिच्यो। एउटा पाना खुल्यो, र त्यसमा आमाको मोबाइल वालेटको नम्बर र गोप्य अङ्क माग्यो।
भोलिपल्ट बिहान आमाको अनुहार पहेँलो थियो। “स्कुलको फिसका लागि राखेको पैसा वालेटमा छैन,” उहाँले भन्नुभयो।
लोचनको मुटु ढक्क भयो। ऊ केही बोल्न सकेन। विद्यालयमा पनि उसको मन लागेन। कम्प्युटर पढाउने उर्मिला मिसले उसको अनुहार देखेर सोध्नुभयो, “के भयो लोचन?” ऊ रोयो र सबै कुरा भन्यो।
मिसले गाली गर्नुभएन। उहाँले लोचनलाई लिएर आमाकहाँ जानुभयो, वालेट कम्पनीलाई तुरुन्तै खबर गर्नुभयो र प्रहरीको साइबर ब्युरोमा उजुरी दिनुभयो। “गोप्य अङ्क कसैलाई दिनु हुँदैन,” मिसले भन्नुभयो। “नचिनेको लिङ्कमा थिच्नु चोरलाई ढोका खोलिदिनु हो।”
केही हप्तापछि उजुरीको जवाफ आयो। सबै पैसा त फर्किएन, तर लोचनले अर्को कुरा गर्यो। कक्षामा उभिएर उसले आफ्नै गल्तीको कथा सुनायो। त्यस दिन उसका साथीले पनि आफ्ना मोबाइलको गोप्य अङ्क बदले।
आफूलाई मन परेको कथाबाट विषयवस्तु, पात्र र परिवेश टिपोट गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना टिपोट (‘अमर पुत्र’ कै आधारमा)
- विषयवस्तु: छोरो गुमाएका शिल्पकारले बनाएको मूर्तिमा छोरोकै रूप आउँछ र उनी त्यो बेच्दैनन्।
- पात्र: भाजुलाल (मुख्य), भक्त, सानुमान, बुढी, बुहारी।
- परिवेश: ओमबहालको सानो घर; चैतको महिना; गरिबी र शोकको वातावरण।
आफूले रोजेको कथाका लागि यही तीन शीर्षकमा टिप्नुहोस् र कक्षामा दुई मिनेटमा भन्नुहोस्। सुरुमा कथा र लेखकको नाम भन्न नबिर्सनुहोस्।
