परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
25 प्रश्न
एकाइ 5 · मानव अधिकार
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
शब्दभण्डार
अभ्यास: शब्दभण्डार
‘मानव अधिकार’ निबन्धबाट दिइएका अर्थ बुझाउने शब्द खोजेर लेख्नुहोस्:
- क.आफूले पूरा गर्नुपर्ने जिम्मेवारी
- ख.आफू जन्मिएको ठाउँ
- ग.आफ्नो प्रतिष्ठा र महत्त्वमाथिको गरिमा
- घ.धेरै उमेर भएका नागरिक
- ङ.न्याय दिलाउने ठाउँ
उत्तर
- क.दायित्व
- ख.जन्मभूमि
- ग.मर्यादा
- घ.ज्येष्ठ नागरिक
- ङ.न्यायालय
दिइएका शब्द पढी समावेशक र समावेश्य शब्दबारे छलफल गर्नुहोस्:
- क.अन्न: चामल, दाल, मकै, कोदो, भटमास
- ख.तरकारी: साग, सिमी, बोडी, करेला, काउली
- ग.फूल: सयपत्री, मखमली, लालीगुराँस, बाबरी, गुलाफ
- घ.कपडा: साडी, चोलो, सर्ट, पाइन्ट, कोट
- ङ.भाँडा: कुकर, डाडु, पन्यु, कराही, थाल
- च.भाषा: नेपाली, मैथिली, गुरुङ, राई, चेपाङ
- छ.किताब: मुनामदन, महाभारत, रामायण, शाकुन्तल, गौरी
- ज.पुरुष: हरि, श्याम, विनोद, सुजित, शाश्वत
- झ.महिला: रिता, लाक्पा, अङ्किता, रिहाना, सञ्चिता
- ञ.महादेश: एसिया, युरोप, अफ्रिका, उत्तर अमेरिका, अन्टार्टिका
छलफलका बुँदा
हरेक हरफमा दुई विन्दुअगाडिको शब्द समावेशक हो र पछाडिका शब्द समावेश्य हुन्। जाँच्ने सजिलो उपाय: ‘चामल एक किसिमको अन्न हो’ भन्न मिल्छ, तर ‘अन्न एक किसिमको चामल हो’ भन्न मिल्दैन। साना वर्गको नाम ठुलो वर्गभित्र पर्छ, उल्टो पर्दैन।
ध्यान दिनुहोस्: समावेश्य शब्दको सूची पूरा हुनु पर्दैन। ‘महादेश’ मुनि यहाँ पाँचओटा मात्र दिइएका छन्; दक्षिण अमेरिका र अस्ट्रेलिया पनि थप्न सकिन्छ।
उपयुक्त समावेशक र समावेश्य शब्दका बिच जोडा मिलाउनुहोस्:
विषय, चरो, धातु, देश, खेल, ऋतु, हिमाल
नेपाल, फुटबल, चाँदी, गणित, सगरमाथा, डाँफे, हेमन्त, सयपत्री
उत्तर
विषय: गणित; चरो: डाँफे; धातु: चाँदी; देश: नेपाल; खेल: फुटबल; ऋतु: हेमन्त; हिमाल: सगरमाथा।
‘सयपत्री’ कुनै शब्दसँग मिल्दैन, किनकि ‘फूल’ यहाँ दिइएको छैन। जोडा मिलाउने प्रश्नमा यस्तो एउटा शब्द बढी दिइन्छ।
दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: बाल्यकालीन, प्रणाम, दायित्व, आभास, रीतिरिवाज, मर्यादा, बहुभाषिक, विकृति
उत्तर
| शब्द | वाक्यमा |
|---|---|
| बाल्यकालीन | हजुरबुबा आफ्ना बाल्यकालीन साथीलाई भेट्दा खुब रमाउनुहुन्छ। |
| प्रणाम | हामीले गुरुलाई दुई हात जोडेर प्रणाम गर्यौँ। |
| दायित्व | वृद्ध आमाबुबाको हेरचाह गर्नु सन्तानको दायित्व हो। |
| आभास | आकाश कालो भएपछि पानी पर्ने आभास भयो। |
| रीतिरिवाज | हरेक जातिका आफ्नै रीतिरिवाज हुन्छन्। |
| मर्यादा | बोल्दा अरूको मर्यादा राख्नुपर्छ। |
| बहुभाषिक | नेपाल एउटा बहुभाषिक देश हो। |
| विकृति | भोजमा खानेकुरा फाल्नु समाजको विकृति हो। |
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: उपदेश, कर्तव्य, राष्ट्रिय, स्वास्थ्योपचार, अधिकारकर्मी, बहुसांस्कृतिक, राष्ट्रसङ्घ
टुक्रा टुक्रा गरी
उप-देश; कर्-तव्-य; राष्-ट्रि-य; स्वास्-थ्यो-प-चार; अधि-कार-कर्-मी; बहु-सांस्-कृ-तिक; राष्-ट्र-सङ्-घ।
‘कर्तव्य’ लाई ‘कर्तब्य’ झैँ बोलिन्छ, तर लेख्दा व नै राखिन्छ। ‘राष्ट्रिय’ मा ह्रस्व रि छ; ‘राष्ट्रीय’ नलेख्नुहोस्।
‘मानव अधिकार’ निबन्ध पढी सोधिएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.मुलुकको सर्वोच्च कानुन कुन हो?
- ख.असल नागरिकको कर्तव्य के हो?
- ग.मानव अधिकारका बारेमा कसले कुरा बुझाउनुभएको थियो?
- घ.नेपाली विश्वमा कसरी उदाहरणीय बन्ने गरेका छन्?
- ङ.निबन्धको अन्तिम अनुच्छेदमा कुन कुन विषयवस्तु समेटिएको छ?
उत्तर
- क.मुलुकको सर्वोच्च कानुन संविधान हो।
- ख.देशप्रतिको कर्तव्य सम्झनु, असहाय र वृद्धवृद्धाको सेवा गर्नु, असल नेतृत्व छान्नु र राष्ट्रका लागि केही गर्नु असल नागरिकको कर्तव्य हो।
- ग.मानव अधिकारका बारेमा गुरुहरूले कुरा बुझाउनुभएको थियो।
- घ.विविधताभित्रको एकता र सहिष्णुताका कारण नेपाली विश्वमा उदाहरणीय बन्ने गरेका छन्।
- ङ.अन्तिम अनुच्छेदमा स्वतन्त्र भएर लेख्ने इच्छा, मानवीय समस्यामा कलम चलाउने र चेतना फैलाउने रहर, मानव अधिकारवादी बन्ने अठोट, आयोगमार्फत पहल गर्ने सोच, चरित्रहत्या नगर्ने र गोपनीयता राख्ने बुझाइ र प्रतिबद्धता समेटिएका छन्।
निबन्धको दोस्रो र तेस्रो अनुच्छेद (‘मलाई आफ्ना अभिभावकप्रति’ देखि ‘देशलाई बिर्सिँदैन’ सम्म) मौन पठन गर्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.म पात्रको जन्मदर्ता कसले गर्नुभएको थियो?
- ख.म पात्रको नागरिकता कति वर्षको हुँदा बनाइएको थियो?
- ग.म पात्रका लागि नागरिकता पाउनु भनेको के के पाउनु जस्तै थियो?
- घ.म पात्र किन खुसीले गदगद भएका थिए?
उत्तर
- क.म पात्रको जन्मदर्ता अभिभावकले गराउनुभएको थियो।
- ख.म पात्रको नागरिकता १६ वर्ष पुगेपछि बनाइएको थियो।
- ग.म पात्रका लागि नागरिकता पाउनु भनेको नेपालको राष्ट्रिय पहिचान धारण गर्नु र आफूलाई असल नागरिकका रूपमा चिनाउनु थियो।
- घ.नागरिकता पाएको क्षणमा मनमा राष्ट्रियताको भावना उर्लिएर आएकाले म पात्र खुसीले गदगद भएका थिए।
‘मानव अधिकार’ निबन्धका आधारमा दिइएका विषयवस्तुको क्रम मिलाएर कापीमा लेख्नुहोस्:
- पक्राउ परिरहँदा पक्राउ गर्नुको कारण खुलाइन्छ कि खुलाइँदैन भन्ने खुलदुली हुनु
- नागरिकता भएपछि सरकारबाट पाउने धेरै सुविधा पाउनु
- स्वतन्त्र भएर हिँडडुल गर्न तथा आफ्ना असल विचार व्यक्त गर्न रोकावट नहुनु
- सच्चा मानव अधिकारका पक्षमा लागिरहने मानव अधिकारवादी बन्ने अठोट गर्नु
- १६ वर्ष पुगेपछि मेरो नागरिकता बन्नु
- संयुक्त राष्ट्रसङ्घले मानव अधिकारका क्षेत्रमा विशेष अधिकार निर्धारण गर्नु
- मलाई घर, परिवार र समाजले धेरै कुरा सिकाउनु
उत्तर
- १.मलाई घर, परिवार र समाजले धेरै कुरा सिकाउनु
- २.१६ वर्ष पुगेपछि मेरो नागरिकता बन्नु
- ३.नागरिकता भएपछि सरकारबाट पाउने धेरै सुविधा पाउनु
- ४.स्वतन्त्र भएर हिँडडुल गर्न तथा आफ्ना असल विचार व्यक्त गर्न रोकावट नहुनु
- ५.संयुक्त राष्ट्रसङ्घले मानव अधिकारका क्षेत्रमा विशेष अधिकार निर्धारण गर्नु
- ६.पक्राउ परिरहँदा पक्राउ गर्नुको कारण खुलाइन्छ कि खुलाइँदैन भन्ने खुलदुली हुनु
- ७.सच्चा मानव अधिकारका पक्षमा लागिरहने मानव अधिकारवादी बन्ने अठोट गर्नु
‘मानव अधिकार’ निबन्ध पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.नागरिकता पाएपछि म पात्रमा कस्तो प्रभाव परेको थियो?
- ख.मानिसले स्वतन्त्र भएर गर्न पाउने कुरा के के हुन्?
- ग.हामीले कसरी मानव अधिकारको प्रयोग गरिरहेका छौँ?
- घ.दण्डसजाय भोग्नुपर्दा कुन कुन कुरामा सचेत हुनु आवश्यक छ?
- ङ.संयुक्त राष्ट्रसङ्घले मानव अधिकारका बारेमा कस्ता अधिकार निर्धारण गरेको छ?
उत्तर
- क.नागरिकता पाएपछि म पात्रमा राष्ट्रियताको भावना उर्लियो। उनले खुसीले गदगद हुँदै धर्ती ढोगे, देशप्रतिको कर्तव्य सम्झे र असल नागरिक बन्ने चेतना पाए।
- ख.मानिसले स्वतन्त्र भएर हिँडडुल गर्न, असल विचार व्यक्त गर्न, चाहेजति पढ्न, उपचार पाउन, सुरक्षित घरमा बस्न, वैध सम्पत्ति जोड्न, आफ्नो चलनअनुसार सांस्कृतिक कार्यक्रममा भाग लिन र आफ्नो भाषा, संस्कृति र लिपि जोगाउन पाउँछ।
- ग.हामी भेदभाव नगरी मिलेर बसेर, एकअर्काको भाषा र संस्कृतिको सम्मान गरेर, मतदान गरेर असल नेतृत्व छानेर र विविधताभित्र एकता र सहिष्णुता कायम गरेर मानव अधिकारको प्रयोग गरिरहेका छौँ।
- घ.कस्तो कानुन लागु हुन्छ, पक्राउको कारण खुलाइन्छ कि खुलाइँदैन, शारीरिक वा मानसिक यातना र अपमानजनक व्यवहार हुन्छ कि हुँदैन, र न्यायालयले दोषी नठहराएसम्म कसैले दोषी भन्छ कि भन्दैन भन्ने कुरामा सचेत हुनुपर्छ।
- ङ.निबन्धअनुसार संयुक्त राष्ट्रसङ्घले मानवका आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, नागरिक र राजनीतिक अधिकार तोकेको छ र सन् १९८९ मा बाल अधिकारसम्बन्धी महासन्धि जारी गरेको छ।
‘मानव अधिकार’ निबन्धको अन्तिम अनुच्छेदबाट चारओटा प्रश्न बनाउनुहोस्।
नमुना प्रश्न
- क.म पात्रले कस्तो लेखकका रूपमा चिनिने धोको राखेका थिए?
- ख.चेतना फैलाउन उनी कुन कुन माध्यम प्रयोग गर्न चाहन्छन्?
- ग.अधिकार नपाउनेका लागि उनी कुन संस्थामार्फत पहल गर्न चाहन्छन्?
- घ.अधिकारका लागि पहल गर्दा के के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ?
व्याख्या गर्नुहोस्: मानवका आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, नागरिक र राजनीतिक अधिकार हुन्छन्।
नमुना व्याख्या
प्रस्तुत पङ्क्ति ‘मानव अधिकार’ निबन्धबाट लिइएको हो। यसमा मानव अधिकार एउटै कुरा नभएर जीवनका धेरै पाटामा फैलिएको छ भन्ने कुरा बताइएको छ।
आर्थिक अधिकार भनेको काम गर्न, पेसा रोज्न र वैध सम्पत्ति जोड्न पाउनु हो। सामाजिक अधिकार भनेको शिक्षा, स्वास्थ्य र सुरक्षित आवास पाउनु हो। सांस्कृतिक अधिकार भनेको आफ्नो भाषा, लिपि, चाडपर्व र रीतिरिवाज जोगाउन पाउनु हो। नागरिक अधिकार भनेको स्वतन्त्र भएर हिँड्न, बोल्न र न्याय पाउनु हो। राजनीतिक अधिकार भनेको मतदान गर्न र नेतृत्व छान्न पाउनु हो।
यी पाँचैओटा एकअर्कासँग जोडिएका छन्। पढ्न नपाएको मान्छेले राम्रो काम पाउन गाह्रो हुन्छ; बोल्न नपाएको मान्छेले आफ्नो अरू अधिकार माग्न सक्दैन। त्यसैले मान्छेको जीवन मर्यादित हुन यी सबै अधिकार चाहिन्छन्।
‘मेरो रीतिरिवाज र पेसा व्यवसायमाथि कसैबाट हस्तक्षेप हुनुहुँदैन।’ यस भनाइलाई निबन्धका आधारमा प्रस्ट पार्नुहोस्।
नमुना उत्तर
यस भनाइले हरेक मान्छेलाई आफ्नै ढङ्गले बाँच्न पाउने स्वतन्त्रता हुन्छ भन्ने बुझाउँछ। नेपाल बहुभाषिक, बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक देश हो। यहाँ सबैले आआफ्ना रीतिरिवाज र परम्पराअनुसार सांस्कृतिक कार्यक्रममा भाग लिन पाउँछन् र आफ्नो भाषा, संस्कृति र लिपि जोगाउन पाउँछन्। त्यसैगरी कानुनले मानेको जुनसुकै पेसा गर्न पाउनु पनि मान्छेको अधिकार हो। कसैको चाड मनाउने तरिका वा पेसालाई अर्कैले रोक्यो वा होच्यायो भने उसको मर्यादामा चोट पुग्छ। त्यसैले निबन्धको ‘म’ यो कुरालाई मानव अधिकारको विषय ठान्छ। तर यो स्वतन्त्रता अरूको अधिकार नकुल्चने र कानुनभित्र रहने हुनुपर्छ।
निबन्धको सातौँ अनुच्छेद (‘नेपाल एउटा बहुभाषिक’ देखि ‘सदुपयोग पनि हो’ सम्म) बाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिपोट गर्नुहोस् र सारांश लेख्नुहोस्।
नमुना
बुँदा:
- १.नेपाल बहुभाषिक, बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक देश हो।
- २.यहाँ सबै मानव स्वतन्त्र र समान छन्; सबैको मर्यादा उच्च छ।
- ३.लिङ्ग वा बसोबासको ठाउँले मान्छेमा फरक पार्दैन; भोक र निद्रा सबैमा उस्तै छन्।
- ४.विविधतामा एकता र सहिष्णुताले नेपाली उदाहरणीय बनेका छन्, र यही मानव अधिकारको सदुपयोग हो।
सारांश: बहुभाषिक, बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक नेपालमा सबै मानव स्वतन्त्र र समान छन्। लिङ्ग वा ठाउँले मान्छेमा फरक पार्दैन। विविधतामा एकता र सहिष्णुता नै मानव अधिकारको सही सदुपयोग हो।
‘मानव अधिकार’ निबन्धको सार लेख्नुहोस्।
नमुना सार
मान्छे भएकै कारण हरेकले स्वतन्त्रता, समानता र मर्यादासहित बाँच्न पाउनुपर्छ। निबन्धको ‘म’ अभिभावकको संरक्षणमा हुर्कियो, उसको जन्मदर्ता भयो र १६ वर्षमा नागरिकता पायो। नागरिकताले उसमा राष्ट्रियताको भावना जगायो र ऊ स्वयंसेवी बन्यो। असहाय र वृद्धवृद्धाले सेवा पाउनु उनीहरूको अधिकार हो भन्ने उसले बुझ्यो। संविधान, ऐन र संयुक्त राष्ट्रसङ्घले मानव अधिकार र बाल अधिकार सुनिश्चित गरेका छन्। बाँच्न पाउने, विकास, संरक्षण र सहभागिता बाल अधिकारका चार खम्बा हुन्। विविधतामा एकता नेपालीको विशेषता हो। गल्ती भए पनि मान्छेको मानव अधिकार रहन्छ। ‘म’ मानव अधिकारवादी बनी अरूको गोपनीयता राख्दै अधिकारको पक्षमा लागिरहने प्रतिबद्धता जनाउँछ।
‘मानव अधिकार’ निबन्धका आधारमा मानव अधिकारका विषयक्षेत्रको कसरी उपयोग भएको पाउनुभएको छ, समीक्षा गर्नुहोस्।
नमुना समीक्षा
‘मानव अधिकार’ निबन्धमा एउटा मान्छेको जीवनबाटै मानव अधिकारका विषयक्षेत्रको उपयोग देखाइएको छ।
नागरिक अधिकार को उपयोग जन्मदर्ता, नागरिकता र स्वतन्त्र रूपमा लेख्ने इच्छामा देखिन्छ। राजनीतिक अधिकार को उपयोग ‘म’ ले मतदाता परिचयपत्र बनाएर नेतृत्व छान्दा भएको छ। सांस्कृतिक अधिकार को उपयोग भाषा, संस्कृति र लिपि जोगाउन पाउनुमा छ। आर्थिक र सामाजिक अधिकार को उपयोग पढ्न, उपचार पाउन, सुरक्षित घरमा बस्न र वैध सम्पत्ति जोड्न पाउनुमा छ। बाल अधिकार चार खम्बामा अडेको छ।
निबन्धको बलियो पक्ष के हो भने यसले अधिकारलाई कर्तव्यसँग जोडेको छ: ‘म’ सेवा गर्छ, खबरदारी गर्छ र अरूको गोपनीयता पनि राख्छ। तर ‘सबै समान छन्’ भन्ने कुरा अलि बढी आशावादी छ; व्यवहारमा भेदभाव अझै हटिसकेको छैन। त्यसैले अधिकारको उपयोग कानुनमा लेखिएर मात्र पुग्दैन, हरेक नागरिकको सचेतनाले पूरा हुन्छ।
दयावीर सधैँ अस्पताल जान्छन्। पैसाको अभावले उपचार गर्न नसकेका मान्छे चिन्छन्, तिनलाई औषधी र खानेकुरा किनिदिन्छन् र उपचार नहुन्जेल हेरचाहमा खटिरहन्छन्। त्यस्तै तपाईँलाई पनि कोही कसैप्रति सेवा गर्ने इच्छा जाग्छ होला, किन र कुन कारणले त्यस्तो इच्छा जागेको हो, कारणसहित कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना प्रस्तुति
मलाई हाम्रो टोलका एक्लै बस्ने वृद्धवृद्धाको सेवा गर्ने इच्छा जाग्छ। यस्तो इच्छा जाग्नुको कारण मेरी हजुरआमा हुनुहुन्छ। उहाँ बिरामी हुँदा छिमेकीले औषधी ल्याइदिएका थिए, अनि मैले सहयोगको मूल्य बुझेँ। एक्लै बस्नेको घरमा कोही पनि पानी ल्याइदिने हुँदैन। त्यसैले म बिदाका दिन उहाँहरूको पानी भरिदिन, पसलबाट सामान ल्याइदिन र गफ गर्न जान चाहन्छु। वृद्धवृद्धाले सहयोग पाउनु दया होइन, उहाँहरूको अधिकार हो भन्ने कुरा मैले यही पाठबाट बुझेँ।
भाषिक संरचना: काल
अभ्यास: भाषिक संरचना
दातारामले व्यावसायिक खेती गर्ने निर्णय लिएको, तालिम पाएको, परिवारसँग खेतबारीमा काम गरिरहेको र भविष्यमा अन्न फल्ने, युवा विदेश जानु नपर्ने कुरा भएको अनुच्छेद पढ्नुहोस्। त्यहाँ रेखाङ्कन गरिएका यी शब्दबारे छलफल गर्नुहोस्: लिनुभयो, पाउनुभयो, थाल्नुभयो, थालेका छन्, बोक्छन्, जान्छन्, गरिरहन्छन्, उब्जाउँछन्, फल्ने छ, पाउने छन्, जानुपर्ने छैन, पोख्ने छन्, हुने छ, लिने छ।
छलफलका बुँदा
| काल | क्रियापद | किन |
|---|---|---|
| भूत | लिनुभयो, पाउनुभयो, थाल्नुभयो | भइसकेको काम; आदरार्थी रूप ‘नुभयो’ |
| वर्तमान | थालेका छन्, बोक्छन्, जान्छन्, गरिरहन्छन्, उब्जाउँछन् | अहिले हुने वा दैनिक हुने काम; अन्त्यमा ‘छन्’ |
| भविष्यत् | फल्ने छ, पाउने छन्, जानुपर्ने छैन, पोख्ने छन्, हुने छ, लिने छ | पछि हुने काम; ‘ने’ पछि ‘छ’ को रूप |
अनुच्छेद भूतबाट वर्तमान हुँदै भविष्यत्तिर गएको छ: दातारामले के गर्नुभयो, अहिले के हुन्छ, पछि के होला। यसरी कालले घटनाको समय क्रममा राख्छ।
दिइएका भूत, वर्तमान तथा भविष्यत् कालका क्रियापद पहिचान गरी अलग अलग तालिका बनाई कापीमा लेख्नुहोस्: खायो, भयो, आएँ, बसी, हिँड्यौँ, बस्छ, हिँड्छु, खान्छौ, पढ्छे, लेख्छन्, पढ्ने छु, जाने छौँ, आउने छस्, लेख्ने छौ, सुत्ने छ, भन्नुहुने छ, दिन्छे, लिन्छु, आउँछ्यौ, हुन्छ, बस्छिन्, भए, आए, लेख्यौँ, पढ्यौ, भनिन्, हेरी
उत्तर
| भूत | वर्तमान | भविष्यत् |
|---|---|---|
| खायो, भयो, आएँ, बसी, हिँड्यौँ, भए, आए, लेख्यौँ, पढ्यौ, भनिन्, हेरी | बस्छ, हिँड्छु, खान्छौ, पढ्छे, लेख्छन्, दिन्छे, लिन्छु, आउँछ्यौ, हुन्छ, बस्छिन् | पढ्ने छु, जाने छौँ, आउने छस्, लेख्ने छौ, सुत्ने छ, भन्नुहुने छ |
‘बसी’ र ‘हेरी’ स्त्रीलिङ्गी कर्ताका भूत कालका रूप हुन्: ऊ बसी, उसले हेरी।
उठ्छु, धुन्छु, खान्छु, जान्छु, पढ्छु, खेल्छु, फर्किन्छु जस्ता वर्तमान कालका क्रियापद प्रयोग गरी एउटा अनुच्छेद लेख्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद
म हरेक बिहान छ बजे उठ्छु। उठेपछि मुख धुन्छु र आमालाई घरको काममा सघाउँछु। नौ बजे खाना खान्छु। त्यसपछि साथीहरूसँग विद्यालय जान्छु। विद्यालयमा मन लगाएर पढ्छु। खाजाको समयमा चौरमा भलिबल खेल्छु। चार बजे घर फर्किन्छु र बेलुका गृहकार्य गर्छु।
कोष्ठकमा दिइएका निर्देशनअनुसार दिइएका वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.सरिता कम्प्युटर सिक्दै छिन्। (भूत काल)
- ख.म दिनभरि गृहकार्यमा व्यस्त रहन्छु। (भविष्यत् काल)
- ग.तपाईँले हामीलाई नृत्य सिकाउनुभयो। (वर्तमान काल)
- घ.तिमी पोखरीका माछालाई चारो हाल्ने छौ। (भूत काल)
- ङ.उनीहरू फुटबल खेलेर विश्वप्रसिद्ध भए। (भविष्यत् काल)
उत्तर
- क.सरिता कम्प्युटर सिक्दै थिइन्।
- ख.म दिनभरि गृहकार्यमा व्यस्त रहने छु।
- ग.तपाईँ हामीलाई नृत्य सिकाउनुहुन्छ।
- घ.तिमीले पोखरीका माछालाई चारो हाल्यौ।
- ङ.उनीहरू फुटबल खेलेर विश्वप्रसिद्ध हुने छन्।
‘ग’ र ‘घ’ मा ‘ले’ को फरक हेर्नुहोस्: सकर्मक क्रियाको भूत कालमा कर्तामा ‘ले’ चाहिन्छ, वर्तमान र भविष्यत्मा सामान्यतया चाहिँदैन।
वर्णविन्यास: ब, व र ओ
‘मानव अधिकार’ निबन्धबाट ‘ब’, ‘व’, ‘ओ’ प्रयोग भएका पाँच पाँचओटा शब्द खोजेर लेख्नुहोस्।
उत्तर
ब: बाल्यकाल, बुझ्न, बिस्तारै, बालबालिका, बिरामी
व: मानव, वसन्त, व्यवहार, कर्तव्य, स्वतन्त्र
ओ: स्वर ‘ओ’ लेखिएको शब्द निबन्धमा चारओटा हो, र पूर्वपठनमा जाओस् छ। ओकारको मात्रा लागेका शब्द भने धेरै छन्: मेरो, आफ्नो, भएको, यो, थियो जस्ता शब्दबाट पाँचओटा छान्न सकिन्छ।
दिइएका शब्द शिक्षकबाट सुनेर लेख्नुहोस्: ओखती, बतास, बारुलो, बिजुली, बेस, ओखल, बोक्रो, बोसो, बहुव्रीहि, विराम, ओथारो, वैदिक, वैज्ञानिक, ओखलढुङ्गा, वैभव, वैर, वैश्य, वर्ष, वार्ता, वार्षिक, वृक्ष, वृत्ति, बृहत्, बाहु, ओखर, ब्रह्मचारी, ब्राह्मण, ब्रह्मर्षि, ब्रह्मा, ओदान, वकिल, वारिस, वास्ता, वडा, वकालत, आवाज, फेवा, खुवा, चुवा, ओलाङचुङगोला, तौलिहवा, धुवाँ, ब्राह्मी, बहुमत, ओभानो, बोधार्थ, बधू, बटुवा, बाक्लो, बुच्चो, बिखालु, बराजु, वर्तमान, बाह्य, ब्रह्म, वैष्णव, वर्ग, ब्रह्माण्ड
समूह पारेर सम्झने तरिका
सुरुमा ओ: ओखती, ओखल, ओखर, ओखलढुङ्गा, ओथारो, ओदान, ओभानो, ओलाङचुङगोला
सुरुमा व: विराम, वैदिक, वैज्ञानिक, वैभव, वैर, वैश्य, वैष्णव, वर्ष, वार्ता, वार्षिक, वर्तमान, वर्ग, वृक्ष, वृत्ति, वकिल, वकालत, वारिस, वास्ता, वडा
सुरुमा ब: बतास, बारुलो, बिजुली, बेस, बोक्रो, बोसो, बहुव्रीहि, बृहत्, बाहु, ब्रह्म, ब्रह्मा, ब्रह्मचारी, ब्रह्मर्षि, ब्रह्माण्ड, ब्राह्मण, ब्राह्मी, बहुमत, बोधार्थ, बधू, बटुवा, बाक्लो, बुच्चो, बिखालु, बराजु, बाह्य
बिचमा व: आवाज, फेवा, खुवा, चुवा, तौलिहवा, धुवाँ, बटुवा
लेखेपछि साथीसँग कापी साटेर जाँच्नुहोस् र नमिलेका शब्द शब्दकोशमा हेर्नुहोस्। ‘बहुव्रीहि’ मा ब र व दुवै छन्: बहु मा ब र व्रीहि मा व।
सुनाइ र बोलाइ
सुनाइ पाठ ५ सुन्नुहोस् र दिइएका वाक्य ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्:
- क.केरा विश्वको दुर्लभ फल हो।
- ख.केरा पाक्दा फरक फरक रङका पनि देखिन सक्छन्।
- ग.केरा स्वादिलो वस्तु हो, यसमा प्रशस्त पौष्टिक गुण पाइन्छ।
- घ.केरामा कुनै रोग लाग्दैन।
उत्तर
- क.बेठिक। केरा संसारका जुनसुकै ठाउँमा पाउन सकिन्छ, त्यसैले यो दुर्लभ फल होइन।
- ख.ठिक। जातअनुसार पाक्दा कुनै केरा पहेँला देखिन्छन्, कुनै हरिया नै हुन्छन्।
- ग.ठिक। केरा स्वादिलो फल हो र यसमा धेरै प्रकारका पौष्टिक तत्त्व पाइन्छन्।
- घ.बेठिक। केरामा गबारो जस्ता रोग लाग्न सक्छन्; रोग लागे झाङका केही केरा मर्न र कोथा नबढ्न सक्छन्।
सुनाइ पाठ ५ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.केरामा कस्ता पौष्टिक तत्त्व पाइन्छन्?
- ख.केराका प्रजातिलाई कसरी छुट्याउन सकिन्छ?
- ग.नेपालका कुन कुन ठाउँमा केरा खेती राम्रो हुन्छ?
- घ.केरा कसरी रोपिन्छ?
उत्तर
- क.केरामा भिटामिन ए, बी, सी, पोटासियम र फाइबर आदि पौष्टिक तत्त्व पाइन्छन्।
- ख.मालभोग, रोबस्टा र बसराई जस्ता प्रजातिलाई बोटको उचाइ, फल लागेको घरी र पाक्दाको रङ हेरेर छुट्याउन सकिन्छ।
- ग.नेपालको तराई, पहाड र भित्री मधेस सबै ठाउँमा केरा खेती गर्न सकिन्छ। तराईका मोरङ, सुनसरी, नवलपरासी र कैलाली बढी उपयुक्त मानिन्छन्। धेरै चिसो र धेरै गर्मी नहुने ठाउँमा केरा राम्रो हुन्छ।
- घ.पहिले दुईदेखि तीन मिटरको फरकमा आधा मिटर लम्बाइ, चौडाइ र गहिराइको खाडल खनिन्छ। खाडलमा पाकेको गोबर वा कम्पोस्ट मल राखेपछि केराको सकर रोपिन्छ। पानी नजम्ने बलौटे वा दोमट माटो उपयुक्त हुन्छ, र प्रत्येक छ छ हप्तामा मल हालिन्छ। रोप्ने राम्रो समय पुसदेखि फागुनको पहिलो हप्तासम्म हो।
अर्को प्रश्न
शिक्षक निर्देशिकाले यही सुनाइबाट अर्को प्रश्न पनि दिएको छ: केराको हलुवा बनाएर खाने चलन कहाँ छ? उत्तर: अफ्रिकातिर कतै कतै भातकै साटो केराको हलुवा बनाएर खाने चलन छ।
सिर्जना र परियोजना कार्य
आत्मपरक निबन्ध लेख्ने तरिका
‘देशप्रति मेरो कर्तव्य’ शीर्षकमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस्।
नमुना निबन्ध
देशप्रति मेरो कर्तव्य
म नेपाली हुँ। मेरो नाम, मेरो भाषा र मेरो सपना यही माटोसँग जोडिएका छन्। देशले मलाई विद्यालय, बाटो र सुरक्षा दिएको छ। त्यसैले देशप्रति मेरो पनि कर्तव्य छ भन्ने मलाई लाग्छ।
मेरो पहिलो कर्तव्य राम्ररी पढ्नु हो। पढेको मान्छेले देशलाई धेरै दिन सक्छ। म विद्यालयमा सिकेको कुरा घरमा र टोलमा पनि बाँड्छु। दोस्रो कर्तव्य संविधान र कानुन मान्नु हो। म बाटोमा फोहोर फाल्दिनँ, सार्वजनिक सम्पत्ति बिगार्दिनँ र अरूलाई पनि त्यसो नगर्न भन्छु।
ठुलो भएपछि म मतदान गर्छु र असल नेतृत्व छान्छु। मेरो टोलका वृद्धवृद्धा र असहायलाई सघाउनु पनि मेरै कर्तव्य हो। हरेक जात, भाषा र धर्मका साथीलाई म समान ठान्छु। आफ्नो अधिकार माग्दा अरूको अधिकार पनि सम्झन्छु। मेरो गल्ती भयो भने त्यो स्वीकार गर्छु र सच्याउँछु।
देशका लागि ठुलै काम मात्र चाहिँदैन। सानो काम इमानदारीसाथ गर्दा पनि देश बन्छ। त्यसैले आजैदेखि म आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्ने अठोट गर्छु।
