परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
29 प्रश्न
एकाइ 11 · एकजोर जुत्ता
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 3 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
शब्दभण्डार
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र अर्थबारे छलफल गर्नुहोस्:
| शब्द | एउटा अर्थ | अर्को अर्थ |
|---|---|---|
| असार | सार नभएको | आषाढ महिना |
| खोटो | नचल्ने पैसा | सल्लाको चोप |
| वर | दुलहा | नजिक |
| पक्ष | विवादको एक पाटो | पन्ध्र दिन |
| फल | परिणाम | फलफूल |
| जाल | पासो | झेल |
| नगर | सहर | निषेध |
| जग | पानी खाने भाँडो | घरको आधार |
| नाल | बन्दुकको नली | फोहोर बग्ने बाटो |
| हुस्सु | कुहिरो | मूर्ख |
छलफलका उदाहरण
| शब्द | पहिलो अर्थमा | दोस्रो अर्थमा |
|---|---|---|
| असार | उनको असार कुरा कसैले सुनेनन्। | असारमा रोपाइँ सुरु हुन्छ। |
| खोटो | त्यो खोटो पैसा पसलेले लिएनन्। | खोटोले आगो छिटो सल्कन्छ। |
| वर | वर घोडा चढेर आयो। | खोलाको वर एउटा चौतारो छ। |
| पक्ष | दुवै पक्षका कुरा सुन्नुपर्छ। | दसैँ शुक्ल पक्षमा पर्छ। |
| फल | मिहिनेतको फल मिठो हुन्छ। | आँप गर्मीमा पाक्ने मिठो फल हो। |
| जाल | माझीले नदीमा जाल हाले। | ठगको जालमा कोही नपरौँ। |
| नगर | भक्तपुर पुरानो नगर हो। | बाटोमा फोहोर नगर। |
| जग | घर बनाउन पहिले जग हालिन्छ। | जगमा पानी राखेर टेबलमा राख। |
| नाल | बन्दुकको नालबाट धुवाँ निस्क्यो। | नाल थुनिएर फोहोर पानी जम्यो। |
| हुस्सु | बिहान डाँडामा हुस्सु लागेको थियो। | यस्तो सानो कुरा नबुझ्ने कस्तो हुस्सु! |
नगर को ‘निषेध’ अर्थ गर्नु को उल्टो आज्ञाबाट आएको हो: नगर = नगर्नू।
दिइएका शब्द पढ्नुहोस् र शिक्षकसँग छलफल गरी तिनको अर्थ लेख्नुहोस्: सभ्य, मलिन, दोमन, खिन्न, जिज्ञासु, आश्चर्यपूर्ण, गम्भीर, खुलस्त, अचानक, तरङ्ग, निवास
उत्तर
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| सभ्य | भद्र, शिष्ट |
| मलिन | ओइलाएको, उदास, निस्तेज |
| दोमन | यसो गरूँ कि उसो गरूँको अवस्था, दोधार |
| खिन्न | उदास, दिक्क |
| जिज्ञासु | जान्न चाहने |
| आश्चर्यपूर्ण | अचम्मले भरिएको |
| गम्भीर | चिन्ता वा विचारमा डुबेको, नहाँस्ने |
| खुलस्त | नलुकाई भनिएको, स्पष्ट |
| अचानक | एक्कासि |
| तरङ्ग | पानीको लहर |
| निवास | बस्ने ठाउँ |
दिइएको अनुच्छेदबाट अनेकार्थी शब्द टिपोट गरी तिनको अर्थ लेख्नुहोस्:
पोहोर साल दाइको बिहे भयो। हामीले सालको टपरीमा सेल, कसार खायौँ। बिहेको लठारो सकियो। आमाबुबा हाम्रो भविष्यका बारेमा ताप लिइरहनुहुन्थ्यो। हामी भने घामका तापमा मस्त हुन्थ्यौँ। सानो भाइ पिङको लठारोमा झुन्डिरहन्थ्यो। सानी बहिनी, पिठिउँमा खेलौना पुतली बोकेर हिँड्थी। घरी घरी बगैँचामा पुगेर पुतली समाउन खोज्थी। हामी खल्तीमा सुन्तलाका दाना बोकेर तालमा माछा हेर्न पुग्थ्यौँ। हाम्रो ताल देखेर आमाबुबा छक्क पर्नुहुन्थ्यो। कुखुरालाई दाना दिने कामसमेत आमाबुबाले नै गर्नुपर्थ्यो।
उत्तर
| शब्द | अनुच्छेदको पहिलो प्रयोग | अनुच्छेदको दोस्रो प्रयोग |
|---|---|---|
| साल | पोहोर साल: वर्ष | सालको टपरी: साल रुखको पात |
| लठारो | बिहेको लठारो: झमेला | पिङको लठारो: मोटो डोरी |
| ताप | भविष्यको ताप: पिर, चिन्ता | घामको ताप: गर्मी |
| पुतली | खेलौना पुतली: मान्छे जस्तो खेलौना | बगैँचाको पुतली: पखेटा भएको किरो |
| दाना | सुन्तलाका दाना: गेडा | कुखुराको दाना: पशुपक्षीको आहार |
| ताल | तालमा माछा: पानी जमेको ठाउँ | हाम्रो ताल: चाल, ढङ्ग |
दिइएका अनेकार्थी शब्दलाई फरक फरक अर्थ आउने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: उत्तर, कल, गोल, तर, मास, हार
उत्तर
| शब्द | पहिलो अर्थमा | दोस्रो अर्थमा |
|---|---|---|
| उत्तर | नेपालको उत्तरमा हिमाल छन्। | प्रश्नको उत्तर सोचेर लेख्नुहोस्। |
| कल | धाराको कल बिग्रेको छ। | आमाको कल आएपछि म घर गएँ। |
| गोल | पृथ्वी गोल छ। | खेलाडीले अन्तिम मिनेटमा गोल गरे। |
| तर | पैसा थोरै थियो तर मन ठुलो थियो। | तातो दुधमा बाक्लो तर बस्यो। |
| मास | आज मासको दाल पाकेको छ। | बाह्र मासमा एक वर्ष हुन्छ। |
| हार | पाहुनालाई फूलको हार लगाइदियौँ। | यो हारले टोली निराश भयो। |
दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: किनमेल, सप्तरङ्गी, पुलकित, अचानक, शङ्कालु, खुलस्त, संवाद, निन्याउरो
उत्तर
- दसैँअघि बजारमा किनमेल गर्नेको भिड लाग्छ।
- पानी परेपछि आकाशमा सप्तरङ्गी इन्द्रेनी देखियो।
- छात्रवृत्ति पाएको खबरले दिदीको मन पुलकित भयो।
- कक्षामा पढिरहेका बेला अचानक बत्ती गयो।
- शङ्कालु मान्छेले राम्रो कुरामा पनि खोट देख्छ।
- गुरुले समस्याको कारण खुलस्त भन्न लगाउनुभयो।
- दुई देशका नेताबिच संवाद सुरु भयो।
- परीक्षामा कम अङ्क आएपछि भाइले निन्याउरो मुख लगायो।
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: तीक्ष्ण, आशङ्का, काँपिरहेको, नानाभाँती, शङ्कालु, टिलपिलाउनु, मतमतान्तर, परिस्थिति
उच्चारण गर्ने तरिका
टुक्रा पारेर बोल्नुहोस्: ती-क्ष्ण, आ-शङ्-का, काँ-पि-र-हे-को, ना-ना-भाँ-ती, शङ्-का-लु, टिल-पि-ला-उ-नु, मत-म-तान्-तर, प-रि-स्थि-ति। तीक्ष्ण मा ‘क्ष्ण’ एकैसाथ बोलिन्छ। काँ र भाँ मा स्वर नाकबाट पनि निस्कन्छ। मतमतान्तर मा ‘मत’ दुई पटक प्रस्ट सुनिनुपर्छ।
‘एकजोर जुत्ता’ कथा पालैपालो सस्वरवाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्दा
बिचको संवाद पात्रको स्वरमा पढ्नुहोस्: गुलाफी सुरुमा चञ्चल, अन्त्यमा तल्लो र सुक्खा स्वरमा; हर्कबहादुर रोकिँदै, अड्किँदै। ‘…’ मा एकछिन रोकिनुहोस्। कथाको अन्तिम अनुच्छेद बिस्तारै पढ्नुहोस्।
‘एकजोर जुत्ता’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.कथा कुन घटनाबाट प्रारम्भ भएको छ?
- ख.हर्कबहादुरको परिवारमा कति जना सदस्य छन्?
- ग.गुलाफीले बजारबाट के ल्याइदिन अनुरोध गरिन्?
- घ.जुत्ताको रङ कस्तो थियो?
- ङ.कथामा कति जना पात्र छन्?
उत्तर
- क.गुलाफी भान्साकोठामा भाँडा माझिरहेको घटनाबाट कथा प्रारम्भ भएको छ।
- ख.हर्कबहादुरको परिवारमा छ जना सदस्य छन्।
- ग.गुलाफीले बजारबाट एकजोर जुत्ता ल्याइदिन अनुरोध गरिन्।
- घ.जुत्ताको रङ कालो थियो।
- ङ.कथामा देखिने पात्र सात जना छन्: म, गुलाफी, हर्कबहादुर, उनकी पत्नी, गङ्गा, उमा र गोविन्द। गौरी मिस र गाउँलेको नाम वा कुरा मात्र आउँछ।
‘एकजोर जुत्ता’ कथाको ‘एक दिन गुलाफी … एक दिन भाँडो फुट्छ।’ कथांश मौन पठन गरी दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.कथांशमा कस्तो परिवेश देखाइएको छ?
- ख.गुलाफीको परिवारमा किन हलचल आयो?
उत्तर
- क.कथांशमा दसैँअघिको एउटा साँझ, गाढा भइसकेको अँध्यारो र झ्यालबाट छरिएको मधुरो प्रकाश देखाइएको छ। गरिब घरको भुइँमा गुन्द्री ओछ्याएर परिवारका सबै बसेका छन्, र बिचमा जुत्ताको पोको छ। बाआमाको चर्को स्वरले वातावरण तनावपूर्ण छ।
- ख.‘म’ पात्रले गुलाफीलाई मात्र जुत्ता ल्याइदिएकाले परिवारमा हलचल आयो। बाआमाले त्यो मान्छेको मनमा खोट छ भन्ने शङ्का गरे।
‘एकजोर जुत्ता’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.हर्कबहादुरको पारिवारिक अवस्था कस्तो छ?
- ख.गुलाफीलाई मात्र किन जुत्ता किनिएको रहेछ?
- ग.हर्कबहादुरको घरमा कसरी तनावको वातावरण सिर्जना भयो?
- घ.‘एकजोर जुत्ता’ कथाबाट पाइने सन्देश के हो?
उत्तर
- क.हर्कबहादुरको परिवारमा पति, पत्नी, तीन छोरी र एक छोरा गरी छ जना छन्। उनका जोडिएका दुई कच्ची घर छन्, र एउटा भाडामा दिएका छन्। जेठी छोरीलाई भाडावालको घरधन्दामा खटाएका छन्। बालबालिका विद्यालय जान्छन्, तर चाडमा सबैलाई जुत्ता किन्न सक्ने अवस्था छैन। यसरी उनको परिवार गरिब तर इज्जतको चिन्ता गर्ने छ।
- ख.गुलाफीले नै दसैँमा लगाउन जुत्ता ल्याइदिन भनेकी थिइन् र धागाले नाप पनि दिएकी थिइन्। बजारमा ‘म’ लाई घरका अरू सदस्यको पनि सम्झना आयो, तर सबैलाई पुर्याउन रकम नपुग्ने देखियो। त्यसैले गुलाफीको रहर नमार्न उनलाई मात्र जुत्ता किनिएको रहेछ।
- ग.गुलाफीलाई मात्र जुत्ता आएकाले भाइबहिनीको मन खिन्न र ईर्ष्यालु भयो। दसैँमा गुलाफीले मात्र त्यस्तो जुत्ता लगाउँदा अरूलाई नकिनिदिएको देखिने र गाउँलेले कुरा काट्ने डर हर्कबहादुरलाई भयो। बाआमाले ‘म’ को नियतमा शङ्का गरे, र घरमा चर्को विवाद भयो। यसरी जुत्ताका कारण तनाव सिर्जना भयो।
- घ.असल मनले गरेको काम पनि परिवार र समाजको अवस्था नबुझी गर्दा पीडा बन्न सक्छ। बालबालिकाबिच समान व्यवहार गर्नुपर्छ, र शङ्का गर्नुभन्दा खुलेर कुरा गर्नुपर्छ भन्ने यसको सन्देश हो।
भाव विस्तार गर्नुहोस्: एउटा शान्त घरको तलाउमा तनावरूपी तरङ्ग सिर्जना भएको थियो।
नमुना उत्तर
प्रस्तुत वाक्य ‘एकजोर जुत्ता’ कथाबाट लिइएको हो। यहाँ घरलाई शान्त तलाउ र तनावलाई तरङ्ग भनिएको छ। शान्त तलाउको पानी स्थिर हुन्छ, तर सानो ढुङ्गो खसाल्दा पनि तरङ्ग घेरा घेरा गरी छेउसम्म पुग्छ। हर्कबहादुरको घर गरिब भए पनि शान्त थियो। ‘म’ पात्रले गुलाफीका लागि ल्याइदिएको एकजोर जुत्ता त्यही ढुङ्गो बन्यो। पहिले भाइबहिनीमा ईर्ष्या जाग्यो, त्यसपछि हर्कबहादुरलाई गाउँले के भन्लान् भन्ने डर लाग्यो, र अन्त्यमा बाआमाको मनमा ‘म’ को नियतबारे शङ्का उठ्यो। यसबाट के बुझिन्छ भने सानो घटनाले पनि परिवारको सम्बन्धमा ठुलो असर पार्न सक्छ। त्यसैले कुनै काम गर्नुअघि त्यसले अरूको मनमा के असर पार्ला भन्ने सोच्नुपर्छ।
‘एकजोर जुत्ता’ कथाको सुरु, बिच र अन्तिममा के के घटना घटेका छन्, मुख्य मुख्य घटनाको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
सुरु
- गुलाफीले बजार जान लागेका ‘म’ सँग दसैँका लागि कालो जुत्ता ल्याइदिन अनुरोध गर्नु
- गुलाफीले धागाले खुट्टा नापेर दिनु
बिच
- बजारमा ‘म’ को मन दोमन हुनु; गुलाफीलाई जुत्ता र अरूलाई चकलेट किन्नु
- जुत्ता पाएर गुलाफी अत्यन्त खुसी हुनु
- गुलाफीबाहेक अरूको व्यवहार फेरिनु
- हर्कबहादुरले गाउँलेले कुरा काट्ने डर सुनाउनु
- बाआमाले ‘म’ को नियतमा शङ्का गर्दै घरमा विवाद हुनु
अन्तिम
- गुलाफीले ‘ठुलो भयो’ भन्ने बहाना गरेर जुत्ता फिर्ता गर्नु
- जुत्ता भुइँमा राखेर आँसु झार्दै गुलाफी त्यहाँबाट जानु
‘एकजोर जुत्ता’ कथाको सार लेख्नुहोस्।
नमुना सार
हर्कबहादुरको घरमा भाडामा बस्ने ‘म’ को घरधन्दा उनकी जेठी छोरी गुलाफीले गर्छिन्। ‘म’ सदरमुकाम जान लाग्दा गुलाफीले दसैँका लागि गौरी मिसको जस्तो कालो जुत्ता ल्याइदिन भन्छिन् र धागाले नाप दिन्छिन्। सबैलाई पुर्याउन पैसा नपुगेकाले ‘म’ गुलाफीलाई जुत्ता र अरूलाई चकलेट ल्याउँछन्। जुत्ता पाएर गुलाफी खुसी हुन्छिन्, तर भाइबहिनीको मन खिन्न हुन्छ। गुलाफीलाई मात्र जुत्ता दिएकामा गाउँलेले कुरा काट्ने डर हर्कबहादुर सुनाउँछन्। एक साँझ बाआमाले ‘म’ को मनमा खोट छ भनेर गुलाफीलाई सोधेको ‘म’ झ्यालबाट देख्छन्। भोलिपल्ट गुलाफी ‘जुत्ता ठुलो भयो’ भन्ने बहाना गर्दै आँसुसहित जुत्ता फिर्ता गर्छिन्।
‘एकजोर जुत्ता’ कथाकी गुलाफीको चरित्र चित्रण गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
गुलाफी ‘एकजोर जुत्ता’ कथाकी प्रमुख पात्र हुन्। कथा उनकै वरिपरि घुमेकाले उनी केन्द्रीय पात्र पनि हुन्। उनी हर्कबहादुरकी जेठी छोरी हुन्, र विद्यालय जानुका साथै ‘म’ को घरधन्दा पनि गर्छिन्। काममा इमानदार, बोलीव्यवहारमा शिष्ट र सभ्य गुलाफीमा बालसुलभ रहर र उत्साह भरिएको छ। शिक्षिकाको जस्तो जुत्ता लगाउने सपना देख्नु र धागाले खुट्टा नापेर ल्याउनुमा उनको चञ्चलता र चलाखी देखिन्छ। तर उनी घरको गरिबी र बाआमाको आज्ञाबाहिर जान सक्दिनन्। मन परेको जुत्ता ‘ठुलो भयो’ भन्ने बहाना गरेर फिर्ता गर्नुमा उनको विवशता देखिन्छ। बाआमाको अगाडि मौन बस्नु र आँसु झार्नुले उनी कोमल मनकी र आज्ञाकारी छोरी हुन् भन्ने देखाउँछन्। यसरी गुलाफी गरिब परिवारका रहर मारेर बाँच्नुपर्ने किशोरीहरूको प्रतिनिधि पात्र हुन्।
‘एकजोर जुत्ता’ कथामा कस्तो परिवेशको वर्णन गरिएको छ, एक अनुच्छेदमा लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘एकजोर जुत्ता’ कथामा गाउँको गरिब घरको परिवेश वर्णन गरिएको छ। घटना हर्कबहादुरका जोडिएका दुई कच्ची घर, भान्सा, आँगन र सदरमुकामको महँगो बजारमा घटेका छन्। समय दसैँ नजिकिएको बेला हो: घर कमेरोले पोत्ने, आँगन सफा गर्ने र विद्यालय बिदा हुने चहलपहल छ। साँझको मधुरो प्रकाश, भुइँको गुन्द्री र बिचमा राखिएको जुत्ताको पोकोले परिवारको अवस्था देखाउँछन्। बाहिरी परिवेशसँगै कथामा मनको परिवेश पनि छ: गरिबी, लोकलाजको डर, ईर्ष्या र शङ्काले सुरुको रमाइलो वातावरणलाई तनावपूर्ण बनाएको छ।
गुलाफीले म पात्रलाई जुत्ता फिर्ता दिनु उपयुक्त थियो कि थिएन, ‘एकजोर जुत्ता’ कथाका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘एकजोर जुत्ता’ कथामा गुलाफीले मन परेको जुत्ता फिर्ता गरेकी छन्। मेरो विचारमा उनको अवस्थामा त्यो निर्णय उपयुक्त थियो, यद्यपि त्यो न्यायपूर्ण भने थिएन।
उपयुक्त ठहरिने कारण धेरै छन्। गुलाफी बाआमाको संरक्षणमा बसेकी किशोरी हुन्। बाआमाले जुत्ता राख्न दिएका थिएनन्। त्यो जुत्ता राख्दा घरमा झगडा बढ्ने, भाइबहिनीको मन दुख्ने र गाउँमा कुरा चल्ने डर थियो। जुत्ता फिर्ता गरेपछि घरको शान्ति फर्कने बाटो खुल्यो।
तर यो निर्णयले उनको निर्दोष रहरको मृत्यु पनि भयो। उनले कुनै गल्ती गरेकी थिइनन्। उनको सट्टा ठुलाले एकअर्कासँग खुलेर कुरा गरेका भए, ‘म’ ले सबैका लागि सानोतिनो उपहार ल्याएका भए वा जुत्ताको मोल बुबाबाट लिने गरी कुरा मिलाएका भए उनलाई रुनुपर्दैनथ्यो।
त्यसैले गुलाफीले जुत्ता फिर्ता गर्नु त्यस बेलाको परिस्थितिमा उपयुक्त थियो। तर त्यो बाध्यताको निर्णय थियो, उनको इच्छाको होइन। कथाले यही पीडा देखाएको छ।
भाषिक प्रकार्य: सोधपुछ गर्ने
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्:
स्वरूप र प्रसन्ना कक्षा आठमा पढ्छन्। शिक्षकले उनीहरूलाई नापतौलका नामबारे परियोजना कार्य दिनुभयो। उनीहरू कापी र कलम लिएर घरनजिकैको पसलमा गए र पसलेसँग सोधपुछ गरे। माना, पाथी, मुरी, केजी, क्विन्टल त उनीहरूलाई थाहा थियो; कुरुवा, बिसौली, धार्नीबारे चाहिँ त्यही दिन थाहा पाए। घर फर्केर उनीहरूले नाम चार्टपेपरमा लेखे।
स्वरूप र प्रसन्ना जस्तै तपाईँलाई जान्न मन लागेका कुनै नयाँ विषयका सन्दर्भमा जानकार व्यक्तिसँग कसरी सोधपुछ गर्नुहुन्छ, कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना
मलाई हाम्रो गाउँको पुरानो धारा कहिले बनेको हो भन्ने जान्न मन लाग्यो। मैले पहिले तीनओटा प्रश्न कापीमा टिपेँ: कहिले बन्यो? कसले बनायो? पानी कहाँबाट आउँछ? त्यसपछि टोलका हजुरबुबालाई भेटेर मैले भनेँ, ‘नमस्ते हजुरबुबा, मैले विद्यालयको परियोजना कार्यका लागि हाम्रो धाराबारे जान्नु छ। हजुरसँग केही सोध्न मिल्छ?’ उहाँले ‘हुन्छ’ भन्नुभएपछि मैले एउटा एउटा गरी सोधेँ र उहाँका कुरा टिपेँ। ‘गुठी’ शब्द नबुझेकाले ‘गुठी भनेको के हो, भनिदिनुहुन्छ कि?’ भनेर फेरि सोधेँ। अन्त्यमा धन्यवाद दिएर मैले बुझेको कुरा एक पटक उहाँलाई सुनाएँ।
भाषिक संरचना: लिङ्ग, वचन र समास
अभ्यास: भाषिक संरचना
दिइएका वाक्य पढ्नुहोस् र तिनका भिन्नताबारे छलफल गर्नुहोस्:
| पुलिङ्ग | स्त्रीलिङ्ग |
|---|---|
| क.भान्जा चित्रकलामा प्रथम भए। | क.भान्जी चित्रकलामा प्रथम भइन्। |
| ख.उनले चलचित्र हेरेका छन्। | ख.उनले चलचित्र हेरेकी छन्। |
| ग.गुरुले कविता सुनाउनुभयो। | ग.गुरुआमाले कविता सुनाउनुभयो। |
| घ.गोरु चउरमा चर्दै छ। | घ.गाई चउरमा चर्दै छ। |
| ङ.फुपाजु र म मनकामना गयौँ। | ङ.फुपू र म मनकामना गयौँ। |
छलफलका बुँदा
- क.नाम र क्रियापद दुवै बदलिए: भान्जा, भए; भान्जी, भइन्।
- ख.उनले उही छ; हेरेका र हेरेकी ले लिङ्ग देखाउँछन्।
- ग.नाम मात्र बदलियो। सुनाउनुभयो उच्च आदरको रूप भएकाले दुवैमा उही छ।
- घ.नाम मात्र बदलियो। पशुपक्षीको क्रियापद पुलिङ्गमै रहन्छ, त्यसैले गाई सँग पनि चर्दै छ आएको छ।
- ङ.नाम मात्र बदलियो, किनभने प्रथम पुरुष बहुवचनको गयौँ मा लिङ्गको भेद हुँदैन।
दिइएका वाक्य पढ्नुहोस् र तिनका भिन्नताबारे छलफल गर्नुहोस्:
| एकवचन | बहुवचन |
|---|---|
| क.मैले चेस खेल जितेँ। | क.हामीले चेस खेल जित्यौँ। |
| ख.तिम्रा भाइबहिनी ज्ञानी छन्। | ख.तिमीहरूका भाइबहिनी ज्ञानी छन्। |
| ग.चराले रुखमा गुँड बनायो। | ग.चराले रुखमा गुँड बनाए। |
| घ.परेवाले बिस्कुन खाएछ। | घ.परेवाले बिस्कुन खाएछन्। |
| ङ.यो नानी अग्ली छे। | ङ.यी नानीहरू अग्ला छन्। |
छलफलका बुँदा
- क.मैले → हामीले, जितेँ → जित्यौँ।
- ख.भाइबहिनी दुवैतिर धेरै छन्; फरक भेदकमा छ: एक जनाका र धेरै जनाका।
- ग.र घ. नाम उही छ; क्रियापदले मात्र वचन देखाउँछ।
- ङ.चारै पद बदलिए। बहुवचनमा अग्ली होइन, अग्ला आउँछ।
कोष्ठकमा दिइएको निर्देशनअनुसार वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.दाजुले राम्रो घर बनाउनुभयो। (स्त्रीलिङ्ग)
- ख.मैले आफ्नो काम पूरा गरेकी छु। (पुलिङ्ग)
- ग.यो कुकुरले टोक्न सक्छ। (बहुवचन)
- घ.हामी असल विद्यार्थी हौँ। (एकवचन)
- ङ.सानिमा मसँगै आउनुभयो। (पुलिङ्ग)
- च.मेरो भाइ विद्यालय गयो। (स्त्रीलिङ्ग)
उत्तर
- क.दिदीले राम्रो घर बनाउनुभयो।
- ख.मैले आफ्नो काम पूरा गरेको छु।
- ग.यी कुकुरले टोक्न सक्छन्। (यी कुकुरहरूले टोक्न सक्छन् पनि ठिक।)
- घ.म असल विद्यार्थी हुँ।
- ङ.सानाबा मसँगै आउनुभयो। (सानाबा भनेको सानिमाका पति हो।)
- च.मेरी बहिनी विद्यालय गई।
दिइएको अनुच्छेदलाई पुलिङ्गमा बदली पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
आमा र काकी मेला हेर्न जानुभएछ। उहाँहरूले मेलामा माइजूलाई भेट्नुभएछ। तीनै जनालाई सँगसँगै देखेर बहिनी छक्क परिछन्। मलाई यो कुरा साथीले सुनाएकी थिइन्। अब भोलि चाहिँ ठुलाबुबा र दिदी मेलामा जाने सल्लाह भएको छ।
उत्तर
बुबा र काका मेला हेर्न जानुभएछ। उहाँहरूले मेलामा मामालाई भेट्नुभएछ। तीनै जनालाई सँगसँगै देखेर भाइ छक्क परेछन्। मलाई यो कुरा साथीले सुनाएका थिए। अब भोलि चाहिँ ठुलाबुबा र दाजु मेलामा जाने सल्लाह भएको छ।
ठुलाबुबा पहिल्यै पुलिङ्ग हो। उच्च आदरका जानुभएछ र भेट्नुभएछ बदलिँदैनन्।
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र बाक्ला अक्षरका समस्त शब्द र तिनका विग्रहबारे छलफल गर्नुहोस्:
ठुल्दाइ हिजोआज व्यापारमा व्यस्त हुनुहुन्छ। साँझबिहान पसलमा निकै भिड हुन्छ। उहाँले नुनतेल, तरकारी र खाद्यान्न बेच्नुहुन्छ। व्यापारमा नाफानोक्सान हुन सक्छ तर इमानदारिता गुमाउनुहुँदैन भन्ने उहाँको विचार छ। ‘वास्तवमा दशनङ्ग्रा खियाएर काम गर्ने श्रमजीवी समाजका गहना हुन्।’ मैले गुरुआमाको यो सन्देशलाई झलक्क सम्झिएँ।
छलफलका बुँदा
| समस्त शब्द | विग्रह | के फर्क्यो? |
|---|---|---|
| ठुल्दाइ | ठुलो दाइ | ‘ठुल्’ पूरा ‘ठुलो’ भयो |
| हिजोआज | हिजो र आज | ‘र’ |
| साँझबिहान | साँझ र बिहान | ‘र’ |
| नाफानोक्सान | नाफा वा नोक्सान | ‘वा’ |
| दशनङ्ग्रा | दश नङ्ग्राको समूह | ‘को समूह’ |
| श्रमजीवी | श्रमले जिउने | ‘ले’ र ‘जीवी’ को अर्थ |
| गुरुआमा | गुरु आमा | दुई शब्द छुट्टिए; अर्थ शिक्षिका |
हिजोआज र साँझबिहान को विग्रह कतिपय किताबमा ‘हिजो आज’ र ‘साँझ बिहान’ मात्र लेखिएको भेटिन्छ। ‘र’ राखेर लेख्दा हटेको शब्द फर्काउने नियम पूरा हुन्छ। अनुच्छेदको नुनतेल (नुन, तेल आदि) पनि समस्त शब्द हो।
दिइएका शब्द समास भए विग्रह र विग्रह भए समास गर्नुहोस्: पूजालाई सामग्री, त्रिभुज, गहुँ झैँ गोरो, प्रतिवर्ष, माना र पाथी, सयपत्री, दशगजा, डाँडादेखि पारि, न फेद न टुप्पो, लामा कान छन् जसका
उत्तर
| दिइएको | उत्तर |
|---|---|
| पूजालाई सामग्री | पूजासामग्री |
| त्रिभुज | तीन भुजाको समूह |
| गहुँ झैँ गोरो | गहुँगोरो |
| प्रतिवर्ष | हरेक वर्ष |
| माना र पाथी | मानापाथी |
| सयपत्री | सय पत्र छन् जसका, त्यो (फूल) |
| दशगजा | दश गजको समूह |
| डाँडादेखि पारि | डाँडापारि |
| न फेद न टुप्पो | फेदटुप्पो |
| लामा कान छन् जसका | लामकाने |
दशगजा भनेको सिमानामा छाडिएको दश गज चौडा जमिन हो।
वर्णविन्यास: हलन्त र अजन्त
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएका शब्द पढ्नुहोस् र कक्षामा छलफल गर्नुहोस्:
| हलन्त | अजन्त |
|---|---|
| दण्डवत्, भगवान्, जगत्, विद्युत्, स्वागतम्, जान्छन्, पढ्, गर्छेस् | सूचना, बजार, गरिब, बतास, केवल, सहित, झलमल, खुसखुस, स्याबास |
छलफलका बुँदा
दण्डवत्, भगवान्, जगत्, विद्युत्, स्वागतम् तत्सम शब्द हुन्, र संस्कृतमै व्यञ्जनमा टुङ्गिन्छन्। जान्छन्, पढ्, गर्छेस् क्रियापद हुन्। अजन्त पट्टिका शब्द बोल्दा हलन्त जस्ता सुनिए पनि लेख्दा तिनमा हलन्त चिह्न लाग्दैन।
दिइएका हलन्त र अजन्त शब्द छुट्याएर तालिकामा लेख्नुहोस्। प्रत्येक तालिकाका चार चारओटा शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
क्याबात्, लेख्छन्, पुरस्कार, पाश्चात्य, विराट, यावत्, सम्बोधन, आशिष्, शैक्षिक, उफ्, कृतज्ञ, साक्षात्, वर्णन, सिकार, वातावरण, श्रीमान्, प्रकार, जलन, आकाश, बादल, अखबार
उत्तर
| हलन्त | अजन्त |
|---|---|
| क्याबात्, लेख्छन्, यावत्, आशिष्, उफ्, साक्षात्, श्रीमान् | पुरस्कार, पाश्चात्य, विराट, सम्बोधन, शैक्षिक, कृतज्ञ, वर्णन, सिकार, वातावरण, प्रकार, जलन, आकाश, बादल, अखबार |
क्याबात् यस सूचीमा हलन्त लेखिएकाले हलन्तमा राखिएको छ। नेपाली बृहत् शब्दकोशमा भने यो शब्द अजन्त, क्याबात छ।
हलन्तका वाक्य:
- दिदीहरू हरेक दिन दैनिकी लेख्छन्।
- बुढा बाजेले नातिलाई आशिष् दिनुभयो।
- उफ्! आज त साह्रै गर्मी भयो।
- मन्दिरमा पुग्दा साक्षात् देवता देखे जस्तो लाग्यो।
अजन्तका वाक्य:
- प्रतियोगितामा दिदीले प्रथम पुरस्कार पाइन्।
- हामी शिक्षकप्रति सधैँ कृतज्ञ छौँ।
- आज आकाशमा कालो बादल लागेको छ।
- हजुरबुबा बिहान अखबार पढ्नुहुन्छ।
सुनाइ र बोलाइ
सुनाइ पाठ ११ सुन्नुहोस् र दिइएका वाक्य ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्:
- क.डाक्टरको विरोधमा नाराबाजी चलेको थियो।
- ख.बिरामीको बाबुले डाक्टरको कान समाते।
- ग.बच्चाको टाउकाको शल्यक्रिया गर्नुपर्ने भयो।
- घ.डाक्टरलाई मातृशोक परेको थियो।
उत्तर
- क.ठिक।
- ख.बेठिक। बिरामीको बाबुले डाक्टरको कठालो समाते।
- ग.ठिक।
- घ.बेठिक। डाक्टरलाई पुत्रशोक परेको थियो: उनको छोराको केही दिनअघि दुर्घटनामा मृत्यु भएको थियो।
सुनाइ पाठ ११ का आधारमा दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.बच्चा किन बेहोस भएको थियो?
- ख.डाक्टरले कस्तो कोट लगाएका थिए?
- ग.नर्सले कोसँग कुरा गरिन्?
- घ.डाक्टरले बिरामीका बाबुलाई के भने?
उत्तर
- क.बच्चा चार तल्लाबाट खसेकाले बेहोस भएको थियो।
- ख.डाक्टरले सेतो कोट लगाएका थिए।
- ग.नर्सले बिरामीका बाबुसँग कुरा गरिन्।
- घ.डाक्टरले सुरुमा ‘पहिले म घाइते बच्चाको उपचार गर्छु, त्यसपछि कुरा गरौँला’ भने। शल्यक्रियापछि ‘चिन्ता लिनु पर्दैन, ऊ अब खतरामुक्त छ’ भने।
सिर्जना र परियोजना कार्य
बुँदाबाट कथा लेख्ने तरिका
दिइएका बुँदाका आधारमा कथा लेख्नुहोस्:
- क.एक जना युवक दुध बेच्न बजारतिर लाग्नु
- ख.दुध बेचेर आएको पैसाले कुखुरो किन्ने योजना बनाउनु
- ग.कुखुरा धेरै भएपछि तिनलाई पनि बेचेर बाख्रा किन्ने योजना बनाउनु
- घ.त्यसपछि बाख्रापालन व्यवसाय सुरु गरी केही वर्षमा नै धनी बनेको सपना देख्नु
- ङ.आफू सम्पन्न भएपछि महँगा महँगा जुत्ता, कपडा, मोबाइल आदि किन्ने कल्पनामा डुब्नु
- च.कल्पना गर्दै हिँड्दा ढुङ्गामा ठेस लाग्नु र भाँडाको सबै दुध पोखिनु
- छ.काम एकातिर मन चाहिँ अर्कैतिर हुँदा आफूसँग भएको पनि गुमाउनु
नमुना कथा
पोखिएको सपना
एक बिहान गोपाल ठेकीमा दुध बोकेर गाउँबाट बजारतिर लाग्यो। बाटो लामो थियो, त्यसैले ऊ हिँड्दै सोच्न थाल्यो। “आज दुध बेचेर आएको पैसाले एउटा कुखुरो किन्छु। कुखुराले फुल पार्छ, फुलबाट चल्ला निस्कन्छन्।”
उसको कल्पना अगाडि बढ्यो। कुखुरा धेरै भएपछि तिनलाई बेचेर बाख्रा किन्ने योजना बन्यो। बाख्रापालन सुरु गरेपछि केही वर्षमै ऊ गाउँकै धनी मान्छे भएको देखियो। “अनि म महँगो जुत्ता लगाउँछु, राम्रा कपडा र ठुलो मोबाइल बोक्छु। सबैले मलाई नमस्ते गर्नेछन्!” उसको शिर ठाडो भयो, र ऊ मुसुक्क हाँस्यो।
त्यही बेला उसको खुट्टा बाटोको ढुङ्गामा ठोक्कियो। ऊ लडखडायो, र ठेकी भुइँमा खस्यो। सबै दुध बाटोभरि पोखियो। गोपाल ट्वाल्ल परेर हेरिरह्यो। न दुध रह्यो, न पैसा, न कुखुरो, न बाख्रा।
काम एकातिर र मन अर्कैतिर हुँदा आफूसँग भएको कुरा पनि गुम्छ।
तपाईँलाई मन परेको कथाबाट मुख्य मुख्य कथावस्तु टिपोट गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना: ‘खरायो र कछुवा’
- खरायोले आफू छिटो दौडने भन्दै कछुवालाई जिस्क्याउनु
- कछुवाले दौडको चुनौती दिनु
- दौड सुरु भएपछि खरायो धेरै अगाडि पुग्नु
- ‘कछुवा त धेरै पछाडि छ’ भन्दै खरायो रुखमुनि सुत्नु
- कछुवा नरोकिई बिस्तारै हिँडिरहनु
- खरायो ब्युँझिँदा कछुवाले दौड जितिसकेको हुनु
- घमण्ड गर्नेले हार्छ, लगनशीलले जित्छ भन्ने शिक्षा पाइनु
प्रस्तुत गर्दा कथाको नाम र आफूले कहाँबाट सुनेको भन्ने कुरा सुरुमा भन्नुहोस्। बुँदा हेरेर भन्नुहोस्, पढेर होइन।
