परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
27 प्रश्न
एकाइ 10 · हजुरआमाको जन्मोत्सव
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
शब्दभण्डार
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
शब्द: स्मरणीय, आमाजू, निर्माता, उत्सव, साइनु, साढुभाइ, सरम, फ्रेम
अर्थ: निर्माण गर्नेवाला; काम सम्पन्न गर्नु; नातागोता; सालीको पति; लाज; कुनै विशेष अवसरमा खुसियाली बनाउने काम; सम्झना गर्न लायक; पतिकी दिदी; तस्बिर, ऐना आदिमा रहने चौतर्फी बार
उत्तर
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| स्मरणीय | सम्झना गर्न लायक |
| आमाजू | पतिकी दिदी |
| निर्माता | निर्माण गर्नेवाला |
| उत्सव | कुनै विशेष अवसरमा खुसियाली बनाउने काम |
| साइनु | नातागोता |
| साढुभाइ | सालीको पति |
| सरम | लाज |
| फ्रेम | तस्बिर, ऐना आदिमा रहने चौतर्फी बार |
‘काम सम्पन्न गर्नु’ बढी दिइएको विकल्प हो।
दिइएका अर्थ बुझाउने शब्द ‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादबाट खोजेर लेख्नुहोस्:
- क.कुनै खुसियालीका सन्दर्भमा दिइने भेट
- ख.हातले समाई टेकेर हिँडिने साधन
- ग.राम्ररी चिनारी गराउने काम
- घ.आफूलाई प्रभावित पार्ने आन्तरिक इन्द्रिय
- ङ.भ्रम पैदा हुने स्थिति
उत्तर
- क.उपहार
- ख.लट्ठी
- ग.परिचय
- घ.मन
- ङ.अलमल
दिइएका बाक्ला शब्दका ठाउँमा उस्तै अर्थ आउने शब्द राखी अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
मानिस स्वयम् वातावरण प्रदूषणको कारण हो। हामी घरका फोहोर बाटामा फाल्छौँ। बाहिरबाट हेर्दा मात्र सभ्य देखिन चाहन्छौँ। हाम्रा कारणले सन्ततिले दुःख झेल्ने परिस्थिति सिर्जना गर्नुहुँदैन।
उत्तर
मान्छे आफैँ वातावरण प्रदूषणको कारण हो। हामी घरका फोहोर सडकमा फाल्छौँ। बाहिरबाट हेर्दा मात्र शिष्ट देखिन चाहन्छौँ। हाम्रा कारणले सन्तानले कष्ट झेल्ने अवस्था सिर्जना गर्नुहुँदैन।
दिइएका शब्दका उल्टो अर्थ दिने शब्द पाठबाट पहिचान गरी ती शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: झगडा, घृणा, आस, परिचित, स्पष्ट, अभागी, अशान्त, पराई
उत्तर
| शब्द | उल्टो अर्थ | वाक्यमा |
|---|---|---|
| झगडा | मिलेर (मेलमिलाप) | दाजुभाइ मिलेर बसे घर सुखी हुन्छ। |
| घृणा | ममता | आमाको ममता कहिल्यै सकिँदैन। |
| आस | निराशा | नतिजा सुनेपछि उसको मुहारमा निराशा छायो। |
| परिचित | अपरिचित | अपरिचित मान्छेलाई घरभित्र नबोलाउनुहोस्। |
| स्पष्ट | अस्पष्ट | पुरानो चिठीका अक्षर अस्पष्ट भएकाले पढ्न सकिएन। |
| अभागी | भाग्यमानी | ठुलो परिवारमा हुर्कने बच्चा भाग्यमानी हुन्छ। |
| अशान्त | शान्त | ध्यान गरेपछि मन शान्त भयो। |
| पराई | आफन्त | चाडपर्वमा आफन्त भेला हुन्छन्। |
मिलेर, ममता, भाग्यमानी, शान्त, आफन्त पाठमै छन्। निराशा, अपरिचित र अस्पष्ट ठ्याक्कै त्यही रूपमा पाठमा छैनन्; पाठमा ‘आस नगर्नु’, ‘परिचित नहुनु’ र ‘अलमल’ भन्ने भाव मात्र छ, त्यसैले ठिक उल्टो अर्थको शब्द दिइएको हो।
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: परिवार, बङ्गारा, हर्षविभोर, उपहार, साढुभाइ, पाहुना, द्विविधा, गृहकार्य, आशीर्वाद
उच्चारण गर्ने तरिका
टुक्रा पारेर बोल्नुहोस्: प-रि-वार, बङ्-गा-रा, हर्-ष-वि-भोर, उ-प-हार, सा-ढु-भा-इ, पा-हु-ना, द्वि-वि-धा, गृ-ह-कार्-य, आ-शीर्-वाद। ‘ष’ र ‘श’ बोल्दा ‘स’ जस्तै सुनिन्छन्, ‘व’ प्रायः ‘ब’ जस्तो सुनिन्छ। ‘द्वि’ मा द र व सँगै बोलिन्छन्। ‘गृ’ मा ग र ऋको मात्रा छ, बोल्दा ‘ग्रि’ सुनिन्छ।
‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवाद तोकिएको समयमा पालैपालो सस्वरवाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्दा
कोष्ठकका शब्द नपढ्नुहोस्, गरेर देखाउनुहोस्। स्वर मनको अवस्थाअनुसार बदल्नुहोस्: चिन्तामा छिटो, सम्झनामा बिस्तारै, लाज लाग्दा तल्लो स्वरमा, अन्त्यमा खुसीले। ‘…’ मा एकछिन रोकिनुहोस्। यसरी ‘ओहो!’, ‘धत्!’ जस्ता शब्द स्वरले नै जीवित हुन्छन्।
‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवाद पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.विनोदकी हजुरआमा कति वर्षकी हुनुभएछ?
- ख.फुपू फुपाजु कहिले घरमा आउनुभएको थियो?
- ग.हजुरआमाले कहाँ पैसा राख्नुहुन्थ्यो?
- घ.विनोदका घरमा के कार्यक्रम हुँदै छ?
- ङ.परिवारमा सबैभन्दा बढी उमेरका व्यक्तिको जन्मोत्सव मनाएको सम्झना नभएको प्रसङ्ग मनोवादको कुन अनुच्छेदमा छ?
उत्तर
- क.विनोदकी हजुरआमा ८४ वर्षकी हुनुभएछ।
- ख.फुपू र फुपाजु आमाको मुख हेर्ने दिन घरमा आउनुभएको थियो।
- ग.हजुरआमाले पुरानो थैलीमा पैसा राख्नुहुन्थ्यो।
- घ.विनोदका घरमा हजुरआमाको जन्मोत्सव र चौरासी पूजाको कार्यक्रम हुँदै छ।
- ङ.यो प्रसङ्ग ‘हैन, साथीलाई भए…’ बाट सुरु हुने दोस्रो अनुच्छेदमा छ। (सुरुको कोष्ठकको परिचय नगनी; त्यसलाई पनि गन्ने हो भने तेस्रो हुन्छ।)
‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादको तेस्रो अनुच्छेद शिक्षकबाट सुनेर लेख्नुहोस्।
लेख्दा ध्यान दिनुहोस्
सुरुको कोष्ठक नगन्दा यो अनुच्छेद ‘मेरी हजुरआमा, परिवारका भविष्य निर्माता…’ बाट सुरु हुन्छ। सारिसकेपछि पाठ्यपुस्तकसँग दाँजेर आफैँ जाँच्नुहोस्। यी शब्दमा गल्ती हुने गर्छ: ममतामयी, वात्सल्य, खानी, नबिझाउने, निधारभरि, चाउरी, मिजास, खेतबारी, चिन्तित। विस्मयादिबोधक चिह्न (!) र प्रश्नवाचक चिह्न (?) पनि नछुटाउनुहोस्।
‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवाद पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.विनोदकी हजुरआमाको स्वास्थ्य कस्तो छ?
- ख.विनोदले हजुरआमाबाट कुन कुन नाता थाहा पाएका थिए?
- ग.हजुरआमाले विनोदलाई कसरी चिनाउनुहुन्छ?
- घ.‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादको सन्देश के हो?
उत्तर
- क.८४ वर्षको उमेरमा निधारमा चाउरी परेको, गाला भित्र पसेको र लट्ठी टेकेर हिँड्नुपर्ने भए पनि उहाँको स्वास्थ्य राम्रो छ। उहाँ दिनहुँ खेतबारीसम्म पुगेर आउनुहुन्छ। उहाँका कान राम्ररी सुन्छन् र आँखामा चस्मा लगाउनु पर्दैन।
- ख.विनोदले हजुरआमाबाट दिदी, भिनाजु, देवर, देवरानी, साढुभाइ र साली जस्ता नाता थाहा पाएका थिए।
- ग.घरमा जो आए पनि हजुरआमाले विनोदलाई बोलाएर छेउमा राख्नुहुन्छ र पाहुनासँग ‘मेरो नाति’ भनेर चिनाइहाल्नुहुन्छ। उहाँ साइनु पनि बुझाउनुहुन्छ।
- घ.उपहारको मोल यसको मूल्यले होइन, हृदयको भावनाले तोक्छ। बुढापाकाको सम्मान गर्नुपर्छ, नातासम्बन्ध चिन्नुपर्छ र आफ्नै सिर्जनाबाट पनि मायाको उपहार दिन सकिन्छ भन्ने यसको सन्देश हो।
‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादको सार लेख्नुहोस्।
नमुना सार
बझाङका विनोद चन्द हजुरआमाको ८४ औँ जन्मदिन र चौरासी पूजामा के उपहार दिने भन्ने सोचमा छन्। यो जन्मोत्सव साथीको जन्मदिन जस्तो साधारण होइन, किनभने हजुरआमा ममताकी खानी र नातागोतामा सबैभन्दा जेठी हुनुहुन्छ। कहिले उपहार दिनैपर्छ भन्ने लाग्छ, कहिले आफू कान्छो सदस्य भएकाले नदिए हुन्छ भन्ने लाग्छ। हजुरआमाले सिकाएका नातासम्बन्ध, नन्द र आमाजू नचिनेको घटना र साथीहरूले ‘भाग्यमानी’ भनेको कुरा उनले सम्झन्छन्। पैसा थोरै छ, उपहार नलिनुभए के गर्ने भन्ने डर पनि छ। दुई घण्टा घोत्लिएपछि उनलाई आफूले बनाएको हजुरआमाको तस्बिर सम्झना आउँछ। त्यसलाई फ्रेममा हालेर मालासहित दिने निर्णय गरेर उनी प्रसन्न हुँदै खाना खान जान्छन्।
भाव विस्तार गर्नुहोस्: उपहार हृदयबाट समर्पण गरेर दिइन्छ।
नमुना उत्तर
प्रस्तुत वाक्य ‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ मनोवादबाट लिइएको हो। उपहार बजारको सामान मात्र होइन, दिनेको मनको चिनो हो। साँचो उपहार देखाउन वा बदलामा केही पाउन दिइँदैन। दिने मान्छेले आफ्नो माया र सम्मान त्यसमा राखेर निःस्वार्थ भावले सुम्पन्छ। त्यसैले सानो फूल पनि ठुलो हुन सक्छ, र महँगो सामान पनि मन नभए खल्लो हुन सक्छ। विनोदले आफ्नै हातले बनाएको तस्बिर यसको उदाहरण हो। उपहारले दिने र लिनेबिचको आत्मीयता बढाउँछ। त्यसैले उपहारको मूल्य होइन, त्यसपछाडिको हृदय महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने भाव यस वाक्यमा छ।
‘जन्मोत्सवमा महँगा सामान नै उपहार दिनुपर्छ भन्ने धारणा गलत हो।’ भन्ने कुरा मनोवादका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
उपहारको अर्थ मूल्यमा होइन, भावनामा हुन्छ। विनोदसँग खाजाखर्च जोगाएको थोरै पैसा मात्र छ। महँगो सामान नै चाहिने भए उनले हजुरआमालाई केही दिन सक्दैनथे। तर उनले हप्ता दिनअघि आफैँ बनाएको पूर्णकदको तस्बिर, फ्रेम र बगैँचाका फूलको माला नै सबैभन्दा राम्रो उपहार ठहर्याउँछ।
हजुरआमाको खुसी पनि नातिले सम्झेकोमा हुन्छ: ‘नातिले मलाई यस्तो दियो’ भन्ने गर्वमा, सामानको मोलमा होइन। विनोद आफैँ भन्छन्: उपहार हृदयबाट समर्पण गरेर दिइन्छ, र उपहार आफैँमा भरिपूर्ण हुन्छ। त्यसैले जन्मोत्सवमा महँगा सामान नै दिनुपर्छ भन्ने धारणा गलत हो।
मानौँ, साथीकी दिदीको विवाह हुँदै छ। तपाईँ उक्त विवाहमा जान सक्नुभएन। तपाईँ नगएका कारण साथीले खल्लो महसुस गरे। यस्तो अवस्थामा साथीलाई कसरी सम्झाउनुहुन्छ, लेखेर प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना
साथी रिजवान, दिदीको विवाहमा नआएकोमा तिमीलाई नमिठो लाग्यो भन्ने मैले थाहा पाएँ। साँच्चै, मलाई पनि नराम्रो लागेको छ। त्यस दिन बिहानैदेखि बुबालाई ज्वरो आएकाले उहाँलाई अस्पताल लैजानुपर्यो, र घरमा अरू कोही थिएन। तिमीलाई फोन गर्न पनि मैले बिर्सेँ, त्यो मेरै गल्ती हो। तिमीले बोलाएको कुरा मैले सानो ठानेको होइन। दिदी घर आउँदा म भेट्न आउँछु र बधाई दिन्छु। मैले तिमीहरूको फोटो हेरेँ, कति रमाइलो रहेछ! भोलि विद्यालयमा सबै कुरा सुन्छु, है?
सम्झाउँदा यी कुरामा ध्यान दिनुहोस्: पहिले साथीको भावना स्वीकार गर्ने, नआउनुको साँचो कारण भन्ने, आफ्नो गल्ती भए मान्ने, र अब के गर्छु भनी बताउने।
मनोवादको ‘एक पटक दसैँमा … उहाँसँगै बस्छु।’ अंश पढी मुख्य मुख्य विषयवस्तु टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर
- दसैँमा काकाकाकी र ठुलाबुबा, ठुलीआमासँग अरू दुई जना आउनु
- हजुरआमाले उहाँहरू नन्द र आमाजू हुन् भन्नु; विनोद ट्वाल्ल परेर ‘अँ’ मात्र भन्नु
- हजुरआमाले पटक पटक नातासम्बन्ध बुझाउनु
- विनोदले दिदी, भिनाजु, देवर, देवरानी, साढुभाइ र सालीबारे बुझेको हुनु
- नन्द र आमाजू नबुझेकाले अलमलिएर नचिनीकनै नमस्कार गर्नु
- पर्सि पनि हजुरआमाले छेउमा राखेर पाहुनालाई चिनाउनुहुने ठान्नु
- भोलि वेलैमा उपहार ल्याएर उहाँसँगै बस्ने निर्णय गर्नु
पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेद पढ्नुहोस्। त्यसको सार यस्तो छ: आफैँसँग गरिने एकोहोरो कुराकानी मनोवाद हो, यसलाई एकालाप पनि भनिन्छ। पात्रका विचार शृङ्खलाबद्ध हुँदैनन्, त्यसैले छरिएको सोचाइलाई व्यवस्थित गरेर राखिन्छ। अनुभूति, सम्झना, विचार र प्रतिक्रिया समेटिन्छन्। आफैँ प्रश्न गरी आफैँ उत्तर खोजिन्छ, केही कल्पना र खुलदुली मिसाइन्छ र प्रथम पुरुष शैली प्रयोग गरिन्छ। एक्कासि सोच बदल्नुपर्दा अपूर्ण वाक्य वा कोष्ठकको सङ्केत राखिन्छ। सोचाइ निष्कर्षमा पुगेपछि मनोवाद टुङ्गिन्छ। अब सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.मनोवादको अर्को नाम के हो?
- ख.मनोवादमा पात्रका विचार कसरी आउँछन्?
- ग.मनोवादमा कस्ता पक्षलाई समेट्नुपर्छ?
- घ.मनोवादभित्र कुन अवस्थामा अपूर्ण वाक्य वा कोष्ठकको प्रयोग गर्न सकिन्छ?
उत्तर
- क.मनोवादको अर्को नाम एकालाप हो।
- ख.मनोवादमा पात्रका विचार शृङ्खलाबद्ध रूपमा आउँदैनन्; छरिएका हुन्छन्।
- ग.मनोवादमा अनुभूति, सम्झना, विचार र प्रतिक्रिया जस्ता पक्ष समेट्नुपर्छ।
- घ.एक्कासि सोच परिवर्तन गर्नुपर्दा मनोवादमा अपूर्ण वाक्य वा कोष्ठकको सङ्केत प्रयोग गर्न सकिन्छ।
भाषिक प्रकार्य: समस्या प्रस्तुत गर्ने
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्:
विद्यालयमा शनिबार वनभोज जाने सूचना आयो र हरेक विद्यार्थीले ५०० रुपियाँ बुझाउनुपर्ने भयो। नोर्बुकी आमालाई तत्काल अस्पताल लैजानुपर्ने भएकाले बुबाले पैसा दिन सक्नुभएन। अरू सबैले पैसा बुझाए, नोर्बुले सकेनन्। आयोजकले बोलाएर सोध्दा नोर्बुले निःसङ्कोच समस्या सुनाए, र आयोजकले उनलाई निःशुल्क लैजाने निर्णय गरे।
नोर्बुले जस्तै तपाईँको दैनिक जीवनमा परेको कुनै स्मरणीय समस्या कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना
कक्षा सातमा पढ्दा मेरो एउटा आँखाले कालोपाटीका अक्षर धमिलो देख्न थाल्यो। साथीहरूले हाँस्लान् भन्ने डरले मैले कसैलाई भनिनँ। गृहकार्य छुट्न थाल्यो र शिक्षकले गाली गर्नुभयो। एक दिन मैले निर्धक्क भएर भनेँ: ‘गुरु, मैले पछाडिबाट कालोपाटी राम्ररी देख्न सकिरहेको छैन। त्यसैले नोट छुट्यो। मलाई अगाडि राखिदिनुहोस् न।’ गुरुले मलाई अगाडिको बेन्चमा राख्नुभयो र बुबालाई भनेर आँखा जँचाउन लगाउनुभयो। अहिले म चस्मा लगाएर राम्ररी पढ्न सक्छु। त्यो दिन नबोलेको भए मेरो पढाइ बिग्रन्थ्यो।
भाषिक संरचना: संयोजक, विस्मयादिबोधक र निपात
अभ्यास: भाषिक संरचना
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र संयोजक पद पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
जब सुमित्राले माध्यमिक शिक्षा पूरा गरिन् तब उनले सूचना सञ्चार विषय लिएर उच्च शिक्षा अध्ययन गर्ने निधो गरिन्। गाउँमा सूचना सञ्चार विषय पढाउने क्याम्पस थिएन तर उनी निराश भइनन्। उनी सहर गइन् र अध्ययनलाई निरन्तरता दिइन्। जहिले उनले पढाइ पूरा गर्छिन् तहिले गाउँ फर्किएर क्याम्पसमा सो विषय पढाउने इच्छा व्यक्त गरेकी छन्। उनको यो धारणा प्रशंसायोग्य छ किनभने शिक्षित नागरिकले राष्ट्रसेवा नगरे मुलुक पछाडि पर्छ। मैले पनि यस्तै सोच बनाएको छु अनि तपाईँको विचार के छ नि?
उत्तर
संयोजक पद: जब … तब, तर, र, जहिले … तहिले, किनभने, अनि।
अन्तिम वाक्यको नि संयोजक होइन, निपात हो।
दिइएको कुराकानी पढ्नुहोस् र विस्मयादिबोधक पद पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
ललिता: आत्था! मेरो हात काट्यो दाइ। हेर्नुहोस् त।
विपिन: लौ न नि! निकै रगत बगेछ। खै खै हात यता देऊ।
ललिता: अरे! तपाईँले त झनै दुखाइदिनुभयो।
विपिन: ए! बाबा, काटेको ठाउँमा अलि अलि त दुख्छ नि। एकछिन सहन गर है, म कपडा बेरिदिन्छु।
ललिता: ओहो! रगत अझै रोकिएन नि दाइ?
विपिन: बिचरा! कति डराएकी, ल हिँड अब स्वास्थ्यचौकी जाऔँ।
उत्तर
विस्मयादिबोधक पद: आत्था!, लौ!, अरे!, ए!, ओहो!, बिचरा!
भावअनुसार: आत्था पीडा, लौ र ए अत्तालिएको अचम्म, अरे र ओहो अचम्म, बिचरा दया। ‘लौ न नि!’ मा न र नि निपात हुन्, पूरै भनाइले अत्तालिएको भाव पोखेको छ। ‘ए! बाबा’ मा बाबा बोलाउन आएको शब्द हो। ‘ल हिँड’ को ल ले अनुरोध गरेको छ, त्यो निपात हो।
दिइएको अनुच्छेदबाट संयोजक, विस्मयादिबोधक र निपात पत्ता लगाई अलग अलग तालिकामा लेख्नुहोस्:
रञ्जन आँगनमा खेल्दै थिए अनि उनकी आमा चाहिँ पिँढीमा बसेर चामल केलाउँदै हुनुहुन्थ्यो। रञ्जन आम्मै! कति ठुलो सर्प भनेर एक्कासि चिच्याए। जब रञ्जन चिच्याए तब उनकी आमाले जुरुक्क उठेर यताउति हेर्न थाल्नुभयो। कस्तो अचम्म! आमाले कहीँ पनि सर्प देख्नुभएन तर आँगनको डिलमा झार पो हल्लिइरहेको थियो। आमा लट्ठी बोकेर त्यहाँ पुगेपछि भने सर्पले टाउको उठायो। बाफरे! सर्प त निकै ठुलो रहेछ। आमाले छोरालाई भन्नुभयो, “बाबु! यता आऊ है नत्र सर्पले डस्न सक्छ नि।” लौ, हेर्दाहेर्दै फेरि सर्प गायब भयो किनभने त्यो दुलाभित्र पस्यो।
उत्तर
| संयोजक | विस्मयादिबोधक | निपात |
|---|---|---|
| अनि | आम्मै! | चाहिँ |
| जब … तब | बाफरे! | पो |
| तर | लौ | भने |
| नत्र | त | |
| किनभने | है | |
| नि | ||
| पनि |
कस्तो अचम्म! ले पनि अचम्मकै भाव पोखेको छ, तर यो एउटा पद होइन, पदावली हो। बाबु! बोलाउन आएको नाम हो। ‘कहीँ पनि’ को पनि ले जोड थपेको छ, त्यसैले यहाँ निपात हो।
दिइएका निपातलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: रे, नि, त, पो, है, क्या, न, ब्यारे
उत्तर
| निपात | वाक्यमा |
|---|---|
| रे | भोलि विद्यालय बिदा छ रे। |
| नि | मैले त गृहकार्य सकेँ नि। |
| त | तिमी त साह्रै छिटो आयौ। |
| पो | आज पो मेरो जन्मदिन रहेछ! |
| है | बाटामा होसियार हुनू है। |
| क्या | कति राम्रो गीत क्या! |
| न | मलाई पनि सिकाइदेऊ न। |
| ब्यारे | त्यसो नगर ब्यारे, म मिलाउँछु। |
पाँच पाँचओटा संयोजक र विस्मयादिबोधक पद प्रयोग गरी ‘साथीलाई पर्खँदा’ शीर्षकमा मनोवाद लेख्नुहोस्।
नमुना मनोवाद
साथीलाई पर्खँदा
(स्थान: बसपार्कको चौतारो। समय: बिहान ९ बजे। पात्र: सुजाता। उनी घडी हेर्दै बसेकी छन्।)
ओहो! नौ बजिसकेछ। लोचनले आठ बजे नै आउँछु भनेको थियो तर अझै आएको छैन। जब पनि कहीँ जाने कुरा हुन्छ तब यस्तै हुन्छ। (उठेर सडकतिर हेर्दै) छ्या! यो धुवाँ पनि कस्तो! बस छुट्यो भने के गर्ने? फोन गरूँ कि अलि पर्खूँ? (मोबाइल झिक्दै) बाफरे! ब्याट्री त थोरै मात्र रहेछ। अहिले फोन गर्दिनँ, किनभने घर पुगेपछि सूचना पठाउनुपर्छ। (एकछिन चुप लागेर) हरे! ऊ बिरामी पो भयो कि? अनि म यहाँ रिसाएर बसेकी छु? हिजो रुगा लागेको थियो। (टाढा हेर्दै) आहा! त्यो रातो झोला बोकेर दौडेको त लोचन नै हो। (हाँस्दै) पर्खनु दुःख रहेछ, साथी देख्नु आनन्द।
संयोजक: तर, जब … तब, कि, किनभने, अनि। विस्मयादिबोधक: ओहो!, छ्या!, बाफरे!, हरे!, आहा!
वर्णविन्यास: ज्ञ र ग्य
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएको अनुच्छेदबाट ‘ग्यँ’, ‘ज्ञ’ प्रयोग भएका शब्द टिपोट गर्नुहोस्:
बुबाले जाँतामा दुई फग्ल्याँटा पारेर मासको दाल पिँध्नुभयो। मैले पनि जिज्ञासा लागेर उहाँले जस्तै गरी पिँध्न खोजेँ। उहाँले मलाई कस्तो कोग्ल्याँटो केटो होला भनेर झपार्नुभयो। त्यसै वेला सडकमा ग्याइँगुइँ आवाज आयो। पल्लो गाउँमा यज्ञ गरिँदै रहेछ। ज्ञानी सन्तहरू यज्ञको प्रचार गर्दै हिँडेका रहेछन्। मलाई यस युगमा ज्ञानविज्ञानका साथै अध्यात्मको महत्त्व झनै बढेको जस्तो लाग्यो। वास्तवमा जीवन र जगत्मा कैयौँ रहस्य अज्ञात नै हुन्छन्। यद्यपि ती सबै रहस्य ज्ञातव्य हुन्छन् तर सबैले बुझ्दैनन्। मलाई चाहिँ बुबासँगै बसेर भए पनि गोल्याँसो फुकाए जस्तै अध्यात्मको रहस्य फुकाउनुपर्ने भएको छ।
उत्तर
‘ग्यँ’ जस्तो सुनिने शब्द: फग्ल्याँटा, कोग्ल्याँटो, ग्याइँगुइँ, गोल्याँसो।
‘ज्ञ’ भएका शब्द: जिज्ञासा, यज्ञ, ज्ञानी, ज्ञानविज्ञान, अज्ञात, ज्ञातव्य।
दिइएको अनुच्छेदलाई शुद्ध गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
यसै वर्ष ज्ञिनिज बुकमा नाम लेखाउने प्रतिग्याँ थियो तर काम गर्दा गर्दै फुर्सद भएन। अर्को वर्ष चाहिँ विग्यँले सिकाए झैँ ज्ञानी बनेर म त्यसतर्फ लाग्छु नै। विज्ञानको चमत्कार जस्तै मेरो प्रग्याँले जे गर्छ त्यो नौलो आविष्कार हुने छ।
उत्तर
यसै वर्ष गिनिज बुकमा नाम लेखाउने प्रतिज्ञा थियो तर काम गर्दागर्दै फुर्सद भएन। अर्को वर्ष चाहिँ विज्ञले सिकाए झैँ ज्ञानी बनेर म त्यसतर्फ लाग्छु नै। विज्ञानको चमत्कार जस्तै मेरो प्रज्ञाले जे गर्छ त्यो नौलो आविष्कार हुने छ।
सुनाइ र बोलाइ
सुनाइ पाठ १० सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.समीक्षा किन खुसी भएकी हुन्?
- ख.समीक्षाले कुन प्रतिस्पर्धामा उपाधि जितिन्?
- ग.कसको सुझावअनुसार समीक्षाले तयारी गरिन्?
- घ.समीक्षाले कस्तो लक्ष्य लिएकी छन्?
उत्तर
- क.काठमाडौँमा भएको राष्ट्रव्यापी निबन्ध प्रतियोगितामा प्रथम भएकाले समीक्षा खुसी भएकी हुन्।
- ख.समीक्षाले निबन्ध प्रतियोगितामा उपाधि जितिन्।
- ग.प्रधानाध्यापकको सुझावअनुसार समीक्षाले एक महिना तयारी गरिन्।
- घ.जीवनमा केही गर्ने र देशको र आफ्नो नाम चम्काउने लक्ष्य समीक्षाले लिएकी छन्।
समीक्षाले कस्ता कस्ता प्रतिस्पर्धीलाई उछिनेर निबन्ध प्रतियोगितामा प्रथम भइन्, सुनाइ पाठ १० का आधारमा भन्नुहोस्।
उत्तर
समीक्षाले गाउँपालिका, जिल्ला, प्रदेश र राष्ट्रिय स्तरका सबै प्रतिस्पर्धीलाई उछिनेर निबन्ध प्रतियोगितामा प्रथम भइन्।
सिर्जना र परियोजना कार्य
मनोवाद लेख्ने तरिका
‘नयाँ कक्षाको पहिलो दिन’ शीर्षकमा मनोवाद लेख्नुहोस्।
नमुना मनोवाद
नयाँ कक्षाको पहिलो दिन
(स्थान: आफ्नै कोठा। समय: बिहान ७ बजे। पात्र: अनिसा। नयाँ पोसाक लगाएर उनी ऐनाअगाडि उभिएकी छन्।)
आज त कक्षा ८ को पहिलो दिन! झोला ठिक छ, कापी ठिक छ… तर मेरो पेटमा किन पुतली उडेझैँ भइरहेको? (घडी हेर्दै) अझै एक घण्टा छ। पोहोरको कक्षाका साथी उही छन् कि बदलिए? सुनेकी छु, नयाँ गणित शिक्षक कडा हुनुहुन्छ रे। पहिलो दिनै प्रश्न सोध्नुभयो भने? (झोला ओछ्यानमा राख्दै) होइन, बिदाभरि मैले किताब पल्टाएकै छु नि। अरूले पनि त बिर्सेका होलान्।
(सम्झिँदै) पोहोर पहिलो दिन म पछाडिको बेन्चमा बसेकी थिएँ र केही सुन्न सकिनँ। यसपालि अगाडि बस्छु। तर सबैले मलाई ‘पढन्ते’ भने भने… धत्! के भन्छन् भन्दै बस्ने हो र? (ऐनामा मुसुक्क हाँस्दै) नयाँ कक्षा भनेको नयाँ पाना हो। त्यसमा के लेख्ने, त्यो त मेरै हातमा छ। (झोला बोक्दै) लौ, अब बुबालाई ढोगेर जान्छु।
मानिसलाई कस्तो परिस्थितिले खुलदुली जगाउन सक्छ, साथीसँग सोधेर बुँदा तयार पारी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
बुँदाका उदाहरण
- परीक्षा वा नतिजा आउने अघिल्लो दिन
- पहिलो पटक नयाँ ठाउँ, विद्यालय वा कामको सुरुमा जाँदा
- कसैलाई उपहार दिनुपर्दा वा माफी माग्नुपर्दा
- आफन्त टाढा गएको वा बिरामी भएको बेला
- धेरै विकल्पमध्ये एउटा छान्नुपर्दा
- कसैले कुनै गोप्य कुरा भनेको, तर पूरा नभनेको बेला
- ठुलो कार्यक्रममा मञ्चमा बोल्नुअघि
कक्षामा भन्दा पहिले साथीको नाम र उसले भनेको परिस्थिति भन्नुहोस्, अनि सबैले धेरै भनेको कुरा कुन रहेछ, त्यो निष्कर्ष सुनाउनुहोस्।
