परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
21 प्रश्न
एकाइ 6 · हाम्रा आर्थिक क्रियाकलाप
छाप्न मिल्ने PDF
- कार्यपत्र 4 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पाठ १: श्रमको सम्मान र सहयोग
अभ्यास
श्रम भनेको के हो? श्रम कति प्रकारका हुन्छन्?
उत्तर
कामका लागि गरिएको मिहिनेतलाई श्रम भनिन्छ।
श्रम दुई प्रकारका हुन्छन्:
- क.शारीरिक श्रम: बाटो खन्ने, घर बनाउने, भारी बोक्ने।
- ख.मानसिक श्रम: पढाउने, पुस्तक लेख्ने, बिरामी जाँच्ने।
श्रमको किन महत्त्व छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
- क.श्रमबाट आम्दानी हुन्छ।
- ख.दैनिक आवश्यकता पूरा हुन्छन्।
- ग.मानिसको इज्जत र प्रतिष्ठा बढ्छ।
- घ.एकअर्काको श्रमले समुदायका सबैलाई सघाउँछ।
- ङ.श्रम सुखी र समृद्ध जीवनको आधार हो।
श्रम गर्दा हुने फाइदा र नगर्दा हुने हानिको तालिका बनाई प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
| श्रम गर्दा हुने फाइदा | श्रम नगर्दा हुने हानि |
|---|---|
| आम्दानी हुन्छ। | आम्दानी हुँदैन, अरूमा भर पर्नुपर्छ। |
| आवश्यकता पूरा हुन्छन्। | आवश्यकता पूरा गर्न गाह्रो हुन्छ। |
| समाजमा सम्मान पाइन्छ। | सम्मान घट्छ। |
| शरीर र मन सक्रिय रहन्छ। | अल्छी बढ्छ। |
| सपना पूरा गर्न सकिन्छ। | जीवनमा प्रगति हुँदैन। |
तपाईँले के के शारीरिक र मानसिक श्रम गर्ने गर्नुभएको छ? सूची बनाई प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
आफ्नै काम लेख्नुहोस्। उदाहरण:
शारीरिक श्रम: कोठा बढार्ने, पानी ल्याउने, बारीमा झार उखेल्ने, भाँडा माझ्ने।
मानसिक श्रम: गृहकार्य गर्ने, कविता लेख्ने, भाइबहिनीलाई पढाउने, घरको खर्च हिसाब गर्न सघाउने।
पाठ २: हाम्रा स्थानीय आर्थिक क्रियाकलाप
अभ्यास
आर्थिक क्रियाकलाप भनेको के हो?
उत्तर
आयआर्जन हुने कामलाई आर्थिक क्रियाकलाप भनिन्छ। कृषि, पशुपालन, व्यापार, उद्योग, हस्तकला, पर्यटन र होटल व्यवसाय यसका उदाहरण हुन्।
तपाईँको स्थानीय तहमा के कस्ता आर्थिक क्रियाकलाप सञ्चालनमा छन्? सूची बनाई प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
आफ्नो गाउँपालिका वा नगरपालिका हेरेर लेख्नुहोस्। एउटा नमुना:
- क.धान, मकै र तरकारी खेती
- ख.गाई, भैँसी, बाख्रा र कुखुरापालन
- ग.किराना पसल र हाट
- घ.डोको, डालो र गुन्द्री बुन्ने घरेलु उद्योग
- ङ.होटल र होमस्टे
आर्थिक क्रियाकलापको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
- क.आयआर्जन हुन्छ।
- ख.गरिबी कम हुन्छ।
- ग.दैनिक आवश्यकता सजिलै पूरा हुन्छन्।
- घ.रोजगारका लागि विदेश जानु पर्दैन।
- ङ.कला र सिप बढ्छ।
- च.स्थानीय स्रोत र साधनको उपयोग हुन्छ।
तपाईँ भविष्यमा कुन आर्थिक क्रियाकलापमा संलग्न हुने सोच्नुभएको छ? त्यस कार्यका लागि के सिप आवश्यक पर्छन् होला, लेख्नुहोस्।
उत्तर
आफ्नै सपना लेख्नुहोस्। एउटा नमुना:
म भविष्यमा तरकारी र फलफूलको व्यावसायिक खेती गर्न चाहन्छु। यसका लागि मलाई यी सिप चाहिन्छन्:
- क.माटो र बिउको ज्ञान
- ख.रोग र कीराबाट बाली जोगाउने सिप
- ग.आम्दानी र खर्चको हिसाब राख्ने सिप
- घ.बजारमा राम्ररी बेच्ने सिप
पाठ ३: हाम्रा स्थानीय वस्तुहरू
अभ्यास
स्थानीय उत्पादनले कसरी आयआर्जन गर्न सहयोग पुर्याएका हुन्छन्, लेख्नुहोस्।
उत्तर
- क.कृषकले आफ्नो उत्पादन नजिकैको हाटमा बेचेर पैसा कमाउँछन्।
- ख.माछा व्यापारीले माछा बेचेर घरखर्च र पढाइ खर्च पुर्याउँछन्।
- ग.बाँस, निगालो र अम्रिसोबाट सामान बनाउनेले सिपबाट कमाउँछन्।
- घ.उखु जस्ता उत्पादनले चिनी कारखानामा काम गर्नेलाई पनि रोजगारी दिन्छन्।
पाठमा कुन कुन स्थानीय उत्पादनको चर्चा गरिएको छ, सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
बदाम, उखु, खुदो, सक्खर, आलु, माछा, नाङ्लो, झाडु, मुढा, भकारी, चिया, अदुवा र अलैँची।
तपाईँको वरपरका स्थानीय उत्पादनले स्थानीय बजारको विकासमा कसरी सहयोग पुगेको छ, उदाहरण प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
आफ्नो ठाउँको उदाहरण लेख्नुहोस्। एउटा नमुना:
हाम्रो गाउँमा तरकारी धेरै फल्छ। त्यसैले हप्ताको एक दिन हाट लाग्न थाल्यो। हाटमा मानिस आउन थालेपछि चिया पसल र किराना पसल खुले। तरकारी लैजान गाडी पनि आउन थाले। यसरी सानो हाट बढेर बजार बन्यो।
पाठ ४: स्वदेशी सामानहरूको प्रयोग गरौँ
अभ्यास
कस्ता वस्तुलाई स्वदेशी वस्तु भनिन्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
देशभित्र उत्पादन भएका सामान तथा वस्तुलाई स्वदेशी वस्तु भनिन्छ। जस्तै: इलामको चिया, नेपालमै बनेको सिमेन्ट, गुन्द्री र ढाका कपडा।
स्वदेशमा उत्पादित वस्तुहरूको उपयोग गर्दा के के फाइदा हुन्छ, सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
- क.स्वदेशी उत्पादन बढ्छ।
- ख.देशको आम्दानी बढ्छ।
- ग.स्वदेशमै रोजगारी बढ्छ।
- घ.देश आत्मनिर्भर बन्छ।
- ङ.उद्यमशीलता बढ्छ।
- च.वस्तुको गुणस्तर बढ्छ।
- छ.उद्यमीलाई हौसला मिल्छ।
- ज.बजारमा उपभोग्य वस्तुको अभाव हुँदैन।
विदेशमा भन्दा स्वदेशमा उत्पादित वस्तुको प्रयोगमा बढी महत्त्व दिनुपर्छ, किन? आफ्नो विचार व्यक्त गर्नुहोस्।
उत्तर
मेरो विचारमा स्वदेशी वस्तुलाई महत्त्व दिनुपर्छ। स्वदेशी सामान किन्दा पैसा देशमै रहन्छ। यसले यहाँका किसान र कामदारलाई आम्दानी दिन्छ। काम खोज्न विदेश जानुपर्ने बाध्यता कम हुन्छ। विदेशबाट कम सामान किन्नुपर्छ। यसरी देश आत्मनिर्भर बन्छ।
पाठ ५: हाम्रो देशका प्रमुख आर्थिक क्रियाकलाप
अभ्यास
हाम्रो देशमा हुने प्रमुख आर्थिक गतिविधिको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
- क.कृषि: खेती, फलफूल र पुष्पखेती
- ख.पशुपालन, माछापालन र कुखुरापालन
- ग.उद्योग: ठुला, घरेलु तथा साना उद्योग
- घ.व्यापार
- ङ.पर्यटन
- च.वैदेशिक रोजगार
- छ.जडीबुटी सङ्कलन र बिक्री
नेपालमा स्वदेशी वस्तुहरूको उत्पादन बढाउन के के गर्नुपर्ला, लेख्नुहोस्।
उत्तर
- क.स्थानीय स्रोत र कच्चा पदार्थको उपयोग गर्ने।
- ख.किसान र युवालाई सिप सिकाउने।
- ग.नयाँ उद्योग खोल्न प्रोत्साहन गर्ने।
- घ.सडक, बिजुली र बजारको सुविधा बढाउने।
- ङ.स्वदेशी सामानको गुणस्तर बढाउने।
- च.हामी सबैले स्वदेशी सामान किन्ने।
तपाईँको बसोबास रहेको भौगोलिक क्षेत्र कुन हो? त्यहाँ के के वस्तुहरूको उत्पादन हुन्छ, सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
आफ्नै क्षेत्रको सूची लेख्नुहोस्। उदाहरण:
म पहाडी क्षेत्रमा बस्छु। यहाँ मकै, धान, कोदो, तरकारी, सुन्तला, दुध र कुखुरा उत्पादन हुन्छन्। डोको, डालो र गुन्द्री जस्ता सामान पनि बन्छन्।
स्वदेशमा धेरै वस्तुहरूको उत्पादन गर्न सकियो भने राष्ट्रलाई के फाइदा हुन्छ, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
- क.देशको आम्दानी बढ्छ।
- ख.देशमै रोजगारी बढ्छ।
- ग.विदेशबाट कम सामान किन्नुपर्छ।
- घ.देश आत्मनिर्भर बन्छ।
- ङ.बचेको सामान विदेशमा बेच्न सकिन्छ।
स्वप्रतिबिम्बन
साधना तपाईँजस्तै विद्यार्थी हुन्। उनले आफ्नो समुदायमा गरिने पेसाहरूको सूची बनाएकी छिन्। तपाईँको समुदायमा पनि यस्ता पेसा गर्ने व्यक्ति होलान्। तलको तालिकाका पेसाको महत्त्व लेख्नुहोस्। उहाँहरू नजिकमा नभएको भए तपाईँलाई के समस्या पर्न सक्थ्यो, अनुमान गर्नुहोस्।
| काम वा श्रम | पेसाको महत्त्व | यस्तो व्यक्ति नभएको भए के हुन्थ्यो? |
|---|---|---|
| १.खेतीपाती | ||
| २.मजदुरी, ज्यामी | ||
| ३.डोकोडालो बुन्ने | ||
| ४.लुगा सिलाउने | ||
| ५.राडीपाखी बुन्ने | ||
| ६.फलामको काम गर्ने | ||
| ७.व्यापार गर्ने | ||
| ८.स्वास्थ्य उपचार गर्ने | ||
| ९.होटल व्यवसाय गर्ने | ||
| १०.सिकर्मी डकर्मी काम |
उत्तर
| काम वा श्रम | पेसाको महत्त्व | यस्तो व्यक्ति नभएको भए के हुन्थ्यो? |
|---|---|---|
| १.खेतीपाती | अन्न र तरकारी दिन्छ। | खाना पाउन गाह्रो हुन्थ्यो। |
| २.मजदुरी, ज्यामी | घर र बाटो बनाउँछ। | घर र बाटो बन्ने थिएनन्। |
| ३.डोकोडालो बुन्ने | सामान बोक्ने र राख्ने भाँडा दिन्छ। | सामान बोक्न गाह्रो हुन्थ्यो। |
| ४.लुगा सिलाउने | नाप मिल्ने लुगा दिन्छ। | लुगा लगाउन समस्या हुन्थ्यो। |
| ५.राडीपाखी बुन्ने | जाडोका लागि न्यानो कपडा दिन्छ। | जाडो छल्न गाह्रो हुन्थ्यो। |
| ६.फलामको काम गर्ने | हँसिया र कोदालो जस्ता औजार दिन्छ। | खेती गर्न गाह्रो हुन्थ्यो। |
| ७.व्यापार गर्ने | चाहिएको सामान नजिकै पुर्याउँछ। | टाढा जानुपर्थ्यो। |
| ८.स्वास्थ्य उपचार गर्ने | बिरामीको उपचार गर्छ। | सानो रोग पनि ठुलो बन्थ्यो। |
| ९.होटल व्यवसाय गर्ने | यात्रुलाई खाना र बास दिन्छ। | यात्रा गर्न कठिन हुन्थ्यो। |
| १०.सिकर्मी डकर्मी काम | झ्यालढोका र घर बनाउँछ। | बस्ने घर बनाउन सकिँदैनथ्यो। |
तपाईँ र तपाईँको परिवारमा प्रयोग गरिने कुन कुन वस्तु स्वदेशमा उत्पादन भएका हुन्? सोधखोज गरी पत्ता लगाउनुहोस्।
| प्रयोग गर्ने वस्तु | स्वदेशमा बनेको | विदेशमा बनेको |
|---|---|---|
| १.विद्यालय पोसाक | ||
| २.घरमा लगाउने लुगा | ||
| ३.जुत्ता र चप्पल | ||
| ४.झोला | ||
| ५.कलम र सिसाकलम | ||
| ६.खेल्ने खेलौना | ||
| ७.खाना खाने थाल र कचौरा | ||
| ८.नुहाउने साबुन | ||
| ९.मन्जन र ब्रस | ||
| १०.मोबाइल फोन |
उत्तर
उत्तर घरअनुसार फरक हुन्छ। सामानको खोल, लेबल वा बिल हेर्नुहोस्। थाहा भएन भने अभिभावक वा पसलेलाई सोध्नुहोस्। धेरै घरमा साबुन, जुत्ता र पोसाक नेपालमै बनेका भेटिन सक्छन्। मोबाइल फोन भने धेरैजसो विदेशमा बनेका हुन्छन्।
तल दिइएका शब्दावली नेपालका तीन भौगोलिक क्षेत्रसँग सम्बन्धित छन्। प्रत्येक शब्दावली कुन क्षेत्रको हो, पत्ता लगाएर तालिकामा राख्नुहोस्। आफू बस्ने क्षेत्रका शब्दावली छुट्याउनुहोस्।
समतल भूमि भएको, स्याउ बढी उत्पादन हुने, अन्नको भण्डार, उवा तथा जौ खेती गरिने, पाँगो माटो पाइने, काठमाडौँ उपत्यका पर्ने क्षेत्र, फलफूल खेती बढी गरिने, पर्यटन उद्योग सञ्चालन, चौँरी तथा च्याङ्ग्रा पालनबाट आम्दानी गर्ने, धान गहुँ र दलहन बढी फल्ने, धेरै पर्वतारोहण, धेरै उद्योगहरू स्थापना भएका, ठुला खर्क भएको, नेपालको धेरै भूभाग पर्ने क्षेत्र, कम उर्वर माटो पाइने।
| क्षेत्र | शब्दावली |
|---|---|
| हिमाली क्षेत्र | … |
| पहाडी क्षेत्र | … |
| तराई क्षेत्र | … |
उत्तर
| क्षेत्र | शब्दावली |
|---|---|
| हिमाली क्षेत्र | स्याउ बढी उत्पादन हुने, उवा तथा जौ खेती गरिने, चौँरी तथा च्याङ्ग्रा पालनबाट आम्दानी गर्ने, धेरै पर्वतारोहण, ठुला खर्क भएको, कम उर्वर माटो पाइने |
| पहाडी क्षेत्र | काठमाडौँ उपत्यका पर्ने क्षेत्र, फलफूल खेती बढी गरिने, पर्यटन उद्योग सञ्चालन, नेपालको धेरै भूभाग पर्ने क्षेत्र |
| तराई क्षेत्र | समतल भूमि भएको, अन्नको भण्डार, पाँगो माटो पाइने, धान गहुँ र दलहन बढी फल्ने, धेरै उद्योगहरू स्थापना भएका |
पर्यटन तीनै क्षेत्रमा हुन्छ। यहाँ पहाडमा राखिएको छ, किनभने काठमाडौँ र पोखरा जस्ता धेरै पर्यटक जाने ठाउँ पहाडमै पर्छन्।
