परीक्षा अभ्यास

अवलोकन ज्ञानेन्द्रियको सहायताबाट हुन्छ।

कुनै प्रयोगको अन्त्यमा आउने परिणामलाई निष्कर्ष भनिन्छ।

कुनै परीक्षण वा प्रयोगका क्रममा जम्मा गरिएको जानकारीलाई सूचना भनिन्छ।

अवलोकन, परीक्षण र प्रयोगबाट वस्तुका गुण थाहा पाउन सकिन्छ। (“अनुमान” शब्द प्रयोग भएन।)

ज्ञानेन्द्रियको प्रयोग गरी वस्तुका गुण थाहा पाउनुलाई अवलोकन भनिन्छ।

• थाहा पाउन सकिने: रङ, आकार, नाप (अन्दाजले), गन्ध, स्वाद, आवाज, खस्रो वा चिल्लो, कडा वा नरम, तातो वा चिसो।
• थाहा पाउन नसकिने: ठिक लम्बाइ, पिण्ड, आयतन र तापक्रम; पानीमा घुल्छ कि घुल्दैन; बल्छ कि बल्दैन।

कुनै चार:

• ठिक पिण्ड (तौल);
• ठिक आयतन;
• पानीमा घुल्छ कि घुल्दैन;
• बल्छ कि बल्दैन;
• ठिक लम्बाइ;
• ठिक तापक्रम।

यो प्रयोग हो। हेरेर वा उचालेर ठिक तौल थाहा हुँदैन: अनुमान मात्र हुन्छ। वस्तुलाई तराजुमा राखेर नाप्नुपर्छ। यसरी केही गरेर थाहा पाउनु नै प्रयोग हो।

• अवलोकन: हेर्ने (नुन सेतो र दाना दाना भएको हुन्छ; तेल पहेँलो र बग्ने हुन्छ), सुँघ्ने, छाम्ने र अलिकति चाख्ने। नुन ठोस र तेल तरल हुन्छ।
• प्रयोग: दुवैलाई पानीमा हाल्ने। नुन घुल्छ; तेल पानीमाथि उत्रिन्छ र मिसिँदैन। दुवैलाई एउटै चम्चाले बराबर लिएर तराजुमा जोख्ने। शिक्षकसँगै बसेर, दियोमा जस्तै कपासको बत्ती तेलमा चोपेर बाल्ने: तेल बल्छ, नुन बल्दैन।
• सोधखोज: नुन किन घुल्छ र तेल किन उत्रिन्छ भनेर शिक्षकलाई सोध्ने, पढ्ने वा खोज्ने।

अनि यी सबैका आधारमा निष्कर्ष लेख्ने।

अवलोकन र परीक्षणबाट थाहा भएका कुराको कारण सोधखोजबाट पत्ता लाग्छ।

• उदाहरण 1: आयुषाले दियोमा दुध हाल्दा बत्ती नबलेको देखिन्। सोधेर र पढेर उनले यसको कारण थाहा पाउन सक्छिन्: दुधको धेरैजसो भाग पानी हो र पानी बल्दैन।
• उदाहरण 2: एक जना किसानको बाली राम्रो भएन। उहाँ अरू किसान र जानकारसँग सोध्नुहुन्छ र पढ्नुहुन्छ। आफ्नो खेतलाई कुन बिउ र कुन मल सुहाउँछ भन्ने उहाँले थाहा पाउनुहुन्छ। अर्को वर्ष उहाँको बाली राम्रो हुन्छ।

यसरी सोधखोजबाट “के हुन्छ” भन्ने कुराको “किन हुन्छ” भन्ने उत्तर पाइन्छ। सोधखोजबाट नयाँ कुरा पत्ता लाग्छन्।

रेखा वा सङ्केत प्रयोग गरी बनाइएको चित्रलाई स्केम्याटिक चित्र भनिन्छ।

फ्लास्कलाई तताउँदा माथि उठाएर अड्याउन ट्राइपड स्ट्यान्ड प्रयोग गरिन्छ।

काँचका परीक्षण नली, बिकर र फ्लास्क पारदर्शी हुने भएकाले अवलोकन गर्न सजिलो हुन्छ।

वस्तुको पिण्ड नाप्न भौतिक तराजु प्रयोग गरिन्छ। (“कमानी तराजु” शब्द प्रयोग भएन।)

1. मेजरिङ सिलिन्डर
2. परीक्षण नली
3. सोली
4. कोनिकल फ्लास्क

(थर्मोमिटरको चित्र छैन।)

कुनै चार:

• उपकरणको मुख बन्द गर्नुहुँदैन।
• छाया पार्नु र रङ भर्नुहुँदैन।
• एकल रेखाले कोर्नुपर्छ।
• चेप्टो (दुई आयामिक) बनाउनुपर्छ।
• नाप सही अनुपातमा मिलाउनुपर्छ।
• तिखो सिसाकलम र रुलर प्रयोग गर्नुपर्छ।

कुनै तीन:

• यो कोर्न छिटो र सजिलो हुन्छ।
• उपकरण कसरी मिलाइएका छन् भन्ने प्रस्ट देखिने भएकाले अरूले पनि त्यही प्रयोग फेरि गर्न सक्छन्।
• सबैले एउटै सामान्य आकार प्रयोग गर्ने भएकाले जसले पनि बुझ्न सक्छ।
• नाप सही अनुपातमा हुने भएकाले वस्तुको तुलना गर्न सकिन्छ।

नक्सा हरेकको आफ्नै हुन्छ। यसरी कोर्न सकिन्छ:

• बाटोलाई दुईओटा सिधा रेखाले र गोरेटोलाई एउटा रेखाले कोर्ने।
• घर, विद्यालय, मन्दिर वा पसललाई साना वर्ग वा सामान्य सङ्केतले देखाउने र हरेकको छेउमा नाम लेख्ने।
• हरेक कुरा ठिक ठाउँमा राख्ने: मन्दिर चोकको छेउमा छ भने त्यहीँ कोर्ने।
• उत्तर (N) तिर देखाउने तीर कोर्ने। सिसाकलम र रुलर प्रयोग गर्ने; छाया र रङ नराख्ने।

यिनलाई चित्र 1.9 मा जस्तै एकल रेखाले, चेप्टो, रङ नभरी र मुख खुला राखेर कोर्नुपर्छ।

• ट्राइपड स्ट्यान्ड: माथि एउटा तेर्सो रेखा र त्यसबाट तलतिर बाहिर फैलिएका दुईओटा खुट्टा।
• बिकर: सिधा छेउ र चेप्टो पिँध भएको, माथि खुला U आकार।
• परीक्षण नली: गोलो पिँध भएको, माथि खुला, लामो र पातलो U आकार।
• कोनिकल फ्लास्क: चेप्टो पिँध र भिरालो छेउ भएको चौडा भाग, त्यसमाथि साँघुरो घाँटी।

एक हजार मिटर बराबर एक किलोमिटर हुन्छ।

एक घनमिटर बराबर 1000 लिटर हुन्छ। (1 m लामो, 1 m चौडा र 1 m अग्लो बाकसमा 1000 लिटर पानी अटाउँछ।)

उचाइ वा मोटाइ नभएका, सतह मात्र भएका वस्तुको आयतन हुँदैन।

परिमाण नाप्न प्रयोग गरिने निश्चित परिमाणलाई एकाइ भनिन्छ।

थाहा भएको परिमाणसँग थाहा नभएको परिमाणको तुलना गर्ने कामलाई नाप भनिन्छ। (“वर्गमिटर” शब्द प्रयोग भएन।)

(“तौल” बाँकी रह्यो। दैनिक जीवनमा कुनै वस्तुको “तौल 2 kg छ” भनिन्छ, तर किलोग्राम पिण्डको एकाइ हो।)

• वस्तुमा भएको पदार्थको मात्रालाई पिण्ड भनिन्छ।
• उपकरण: ढकसहितको भौतिक तराजु, डिजिटल तराजु र पसलमा जोख्ने तराजु।
• एकाइ: मिलिग्राम (mg), ग्राम (g) र किलोग्राम (kg)। धेरै गह्रौँ वस्तुका लागि क्विन्टल (100 kg) र टन (1000 kg)। 1000 g = 1 kg।

1 फुट = 30.48 cm।
50 फिट = 50 × 30.48 cm = 1524 cm।
100 cm = 1 m, त्यसैले 1524 cm = 1524 ÷ 100 m = 15.24 m।

• तरल: मेजरिङ सिलिन्डर, नाप्ने जग, नाप्ने कप र चम्चा, लिटरको बोतल, सिरिन्ज (औषधिका लागि), पेट्रोल पम्पको मिटर।
• अन्न र साना टुक्रा भएका अरू ठोस: माना र पाथी।
• बट्टाको आकारका ठोस: लम्बाइ, चौडाइ र उचाइ नाप्न रुलर वा मेजरिङ टेप (V = l × b × h)।
• अनियमित ठोस: पानीसहितको मेजरिङ सिलिन्डर।

• स्टपवाच: यो शून्यबाट सुरु भएर बढ्दै गन्छ। कुनै कामलाई कति समय लाग्यो भनेर यसले नाप्छ। उदाहरण: साथीले 50 m दौडन लगाएको समय (9.6 सेकेन्ड)।
• टाइमर: यसमा आफैँ समय राखिन्छ र यो शून्यसम्म घट्दै गन्छ। अनि समय सकियो भनेर बज्छ। उदाहरण: 15 मिनेट भात पकाउन वा 10 मिनेटको परीक्षा।

सानो ढुङ्गाका लागि:

1. मेजरिङ सिलिन्डरमा केही पानी हाल्ने। त्यसको आयतन पढ्ने, जस्तै 50 ml।
2. ढुङ्गालाई धागोले बाँध्ने। पूरै नडुबेसम्म बिस्तारै पानीमा डुबाउने।
3. नयाँ सतह पढ्ने, जस्तै 62 ml।
4. ढुङ्गाको आयतन = 62 − 50 = 12 cm³।

चित्र 1.18 जस्तै चित्र बनाउनुहोस्।

सिलिन्डरमा नअटाउने ठुलो ढुङ्गाका लागि भाँडोलाई मुखसम्म पानीले भर्ने, त्यसलाई बाटामा राख्ने, ढुङ्गा डुबाउने र पोखिएको पानी नाप्ने (चित्र 1.19)।

उत्रिने वस्तु आफैँ पानीमा डुब्दैन। यसलाई डुबाउन उनले एउटा सानो ढुङ्गा (डुबाउने वस्तु) प्रयोग गर्नुपर्छ। ढुङ्गाले काठलाई पानीमुनि तान्छ।

1. मेजरिङ सिलिन्डरमा पानी हाल्ने। एउटा सानो ढुङ्गालाई धागोले बाँधेर पानीमा डुबाउने। सतह पढ्ने, जस्तै 60 ml।
2. त्यसलाई निकाल्ने। ढुङ्गाले काठलाई पानीमुनि तानोस् भनेर काठलाई ढुङ्गासँग बाँध्ने। काठ पूरै नडुबेसम्म दुवैलाई डुबाउने। सतह पढ्ने, जस्तै 75 ml।
3. काठको आयतन = 75 − 60 = 15 cm³।

उनले काठलाई धेरै पातलो पिनले थिचेर पनि डुबाउन सक्छिन्। पिन धेरै पातलो भएकाले पानीको सतह झन्डै बढ्दैन।