SEE नमुना प्रश्नपत्र 5

एम्पियर (A)।

हरेक डिम्ब र हरेक शुक्रकीट आनुवंशिक रूपमा फरक हुने भएकाले यस्तो हुन्छ। मियोसिसमा क्रसिङ ओभरले हरेक जोडी क्रोमोजोमका भाग साट्छ र जोडीहरू संयोगले लाइन लाग्छन्। त्यसैले दिदी र बहिनी फरक फरक डिम्ब र शुक्रकीटबाट बनेका हुन्छन् र तिनमा आमाबुबाका वंशाणुको फरक मिश्रण हुन्छ। (खानेकुराजस्ता वातावरणका कुराले पनि तिनलाई फरक बनाउँछन्।)

रातो रक्तकोषमा रहेको हेमोग्लोबिनले अक्सिजन बोक्छ। यसले फोक्सोमा अक्सिजनसँग मिलेर अक्सिहेमोग्लोबिन बनाउँछ र शरीरका कोषमा पुगेपछि अक्सिजन छोड्छ।

वेग बढ्दै जाँदा ठुलो छातामा लाग्ने हावाको अवरोध पनि बढ्दै जान्छ र अन्त्यमा उनको तौलसँग बराबर हुन्छ। दुवै बल सन्तुलित भएकाले परिमाणात्मक बल शून्य हुन्छ, प्रवेग पनि शून्य हुन्छ र उनी स्थिर वेगले, अर्थात् टर्मिनल भेलोसिटीमा झर्छन्।

$$Q = ms(T_2 - T_1) = 0.8 \times 385 \times (70 - 20) = 15{,}400\ \text{J}$$

पानीको असाधारण प्रसारका कारण यस्तो हुन्छ। पानी 4 °C मा सबैभन्दा सघन हुने भएकाले 4 °C को पानी पिँधमा जान्छ र त्योभन्दा चिसो पानी तथा हलुका बरफ माथि रहन्छन्। ताल माथिबाट तलतिर जम्छ र बरफले तापलाई बाहिर जान दिँदैन। त्यसैले मुनिको पानी तरल नै रहन्छ, पिँधमा करिब 4 °C हुन्छ र माछा त्यहीँ बस्छन्।

पाङ्ग्रा छिटो घुम्दा डाइनामोको चुम्बक पनि छिटो घुम्छ र यसको क्वाइल भएर जाने चुम्बकीय प्रवाह छिटो छिटो बदलिन्छ। फाराडेको नियमअनुसार उपपादित e.m.f. प्रवाह परिवर्तनको दरमा भर पर्ने भएकाले बढी e.m.f. र करेन्ट उपपादित हुन्छ र बत्ती झन् चम्किलो हुन्छ।

ताराको गुरुत्वबलले यसलाई भित्रतिर थिच्छ भने यसको केन्द्रमा हाइड्रोजन जोडिएर हिलियम बन्ने न्युक्लियर फ्युजनबाट निस्केको तापले बाहिरतिर धकेल्छ। यी दुई सन्तुलनमा हुने भएकाले तारा उही आकारमा रहन्छ र एकनास चम्किरहन्छ।

चाँदी कम सक्रिय धातु भएकाले यसको अक्साइड अस्थिर हुन्छ र तताउँदा मात्र टुक्रिन्छ (2Ag₂O → 4Ag + O₂)। जिङ्क बढी सक्रिय हुने भएकाले यसले अक्सिजनलाई कसिलो गरी समात्छ। त्यसैले अक्सिजन हटाउन कार्बनजस्तो रिड्युसिङ एजेन्ट चाहिन्छ (ZnO + C → Zn + CO)।

• क.तर्क 2 सही हो। झुल्न लाग्ने समयमा आएको परिवर्तन लम्बाइले मात्र ल्याएको हो भनी थाहा पाउन लम्बाइ (स्वतन्त्र चर) मात्र बदलिनुपर्छ। बबको पिण्डलगायत अरू सबै कुरा उही राखिने भएकाले बबको पिण्ड नियन्त्रित चर हो। तर्क 1 गलत हो: आश्रित चर भनेको उही राखिने होइन, प्रयोगमा नापिने कुरा हो।
• ख.एक पटक झुल्न लाग्ने समय (समयावधि)। उनले नाप्ने कुरा यही हो र यो उनले छानेको लम्बाइमा भर पर्छ।

• क.QR कोड बाइनरी तथ्याङ्कको चित्र हो। यसको हरेक सानो कालो वा सेतो वर्गले एउटा बिट (1 वा 0) जनाउँछ। ती वर्गको बुट्टाले भुक्तानी गर्ने एपलाई पसलको खाताको विवरण दिन्छ।
• ख.फाइदा, कुनै एक: नगद बोकिरहनु पर्दैन; पैसा केही सेकेन्डमै सिधै पसलको खातामा पुग्छ; यसै गरी बिल तिर्न वा टिकट काट्न पनि सकिन्छ।

सावधानी, कुनै एक: आफ्नो PIN वा पासवर्ड गोप्य राख्ने; पुष्टि गर्नुअघि रकम र पसलको नाम जाँच्ने; अपरिचितले पठाएका कोड स्क्यान नगर्ने, किनकि डिजिटल भुक्तानीको दुरुपयोग गरेर ठगी (साइबर अपराध) गर्न सकिन्छ।

क. दायाँबाट स्थानहरूको मान क्रमशः 1, 2, 4, 8, 16, 32 हुन्छ। 45 = 32 + 8 + 4 + 1 भएकाले,
45 = (1 × 32) + (0 × 16) + (1 × 8) + (1 × 4) + (0 × 2) + (1 × 1) = 101101।
ख. ठिक होइन। 5 बिटले 2⁵ = 32 ओटा संयोजन मात्र बनाउँछन्, अर्थात् 0 देखि 31 (11111) सम्मका सङ्ख्या मात्र। 45 सङ्ख्या 31 भन्दा ठुलो भएकाले यसका लागि 32 मान भएको छैटौँ बिट चाहिन्छ।

• क.यस उमेरको कर्मीले चाका लगाउँछ र लार्भा तथा महका प्रकोष्ठ बन्द गर्छ। यही उमेरतिर (12 देखि 17 दिन) उसको पेटमुनि चार जोडी मैन ग्रन्थि विकास हुन्छन् र तिनले मैन बनाउँछन्।
• ख.कर्मीले कुन उमेरमा कुन काम गर्ने भन्ने कुरा पक्का नियम होइन। गोलामा अचानक खाना बटुल्ने मौरी कम भएमा साना कर्मीले पनि चाँडै बाहिर गएर खाना बटुल्न थाल्छन्। यसरी गोलालाई चाहिएअनुसार काम मिलाइन्छ।

• क.कृत्रिम गर्भाधान। उन्नत नस्लको साँढेबाट वीर्य सङ्कलन गरिन्छ (नेपालमा राष्ट्रिय पशु प्रजनन केन्द्रको जमाइएको वीर्य तरल नाइट्रोजनमा राखेर गाउँसम्म पुर्‍याइन्छ)। गाई गर्भधारण गर्न तयार भएको ठिक समयमा तालिमप्राप्त प्राविधिकले उपकरणको सहायताले उक्त वीर्य गाईको प्रजनन पथमा राख्छन्।
• ख.ठिक होइन। बाच्छो पनि साधारण शुक्रकीट र डिम्बबाटै बन्ने भएकाले कृत्रिम गर्भाधानबाट जन्मेका सन्तान प्राकृतिक सम्भोगबाट जन्मेकाजस्तै सामान्य र स्वस्थ हुन्छन्। फाइदा, कुनै एक: महँगो साँढे पाल्नुपर्दैन; एउटै उत्कृष्ट साँढेको वीर्य धेरै गाईमा प्रयोग गर्न सकिन्छ; वीर्य जाँचिने भएकाले साँढेको प्रजनन क्षमता सुनिश्चित हुन्छ; सम्भोगका बेला सर्ने रोग रोकिन्छन्; सञ्चय गरिएको वीर्य साँढेको मृत्युपछि पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

माथिल्ला दुई कोठा दायाँ र बायाँ अरिकल (अट्रियम) हुन्। तल्ला र बाक्ला भित्ता भएका दुई कोठा दायाँ र बायाँ भेन्ट्रिकल हुन्। बायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ता सबैभन्दा बाक्लो हुन्छ। भल्भ, भेनाकाभा, पल्मोनरी धमनी, पल्मोनरी शिरा र एओर्टाको पनि नामकरण गर्न सकिन्छ।

• क.शिराले रगतलाई मुटुतिर फर्काउँछन्। छालानजिक रहेका पातलो भित्ता भएका शिरालाई पट्टीले थिचेर बन्द गर्छ। त्यसैले हातबाट माथि आउने रगत पट्टी नाघ्न नसकेर तलका शिरामा जम्मा हुन्छ र शिरा फुल्छन्। (धमनी भने गहिराइमा हुन्छन् र तिनको उच्च चापले पाखुरामा रगत पठाइरहन्छ।)
• ख.शिरासम्म आइपुग्दा रगतको धेरैजसो चाप सकिइसकेको हुन्छ। त्यसैले शिरामा रगत बिस्तारै बग्छ र विशेष गरी खुट्टाबाट माथि चढ्दा उल्टो बग्न सक्छ। भल्भले रगतलाई मुटुतिर मात्र बग्न दिन्छन्। धमनीमा भेन्ट्रिकलबाट आएको उच्च चापले रगतलाई अगाडि धकेलिरहने भएकाले भल्भ चाहिँदैनन्।

कुनै दुई:

• क.खेती, बाटो र सहरका लागि वन, घाँसे मैदान र सिमसार मासिँदा वासस्थानको विनाश (सबैभन्दा ठुलो कारण)।
• ख.अनियन्त्रित प्रयोग: वनस्पति र जनावरलाई तिनको पुनरुत्पादन हुन नसक्ने गरी प्राकृतिक अवस्थाबाट धेरै लिनु (चोरी सिकारी र तस्करीसमेत)।
• ग.मौसम र जलवायु परिवर्तनले तिनले बस्न सक्ने ठाउँ सार्नु।
• घ.वनमारा र माइकेनियाजस्ता मिचाहा प्रजातिले रैथाने बिरुवा मिच्नु।
• ङ.खोज अनुसन्धानविना पालिएका नयाँ जनावरले रैथाने जनावरलाई विस्थापित गर्नु वा तिनमा रोग सार्नु।
• च.हावा, पानी र माटोको प्रदूषण।

क. M = 3.30 × 10²³ kg, R = 2,440 km = 2.44 × 10⁶ m
$$g = \frac{GM}{R^2} = \frac{6.67 \times 10^{-11} \times 3.30 \times 10^{23}}{(2.44 \times 10^{6})^2} = \frac{2.20 \times 10^{13}}{5.95 \times 10^{12}} \approx 3.70\ \text{m/s}^2$$
ख. $W = mg = 60 \times 3.70 = 222\ \text{N}$

ठिक होइन। बालुवाको विशिष्ट तापधारण क्षमता करिब 800 J/kg °C मात्र हुन्छ, अर्थात् पानीको (4,200 J/kg °C) भन्दा करिब पाँच गुणा कम। त्यसैले घाममा जमिन समुद्रभन्दा धेरै छिटो तात्छ। तातो जमिनमाथिको हावा तातेर फुक्छ, हलुका हुन्छ र माथि उठ्छ। त्यो ठाउँ लिन समुद्रमाथिको चिसो हावा जमिनतर्फ बहन्छ। त्यसैले दिउँसो हावा समुद्रबाट जमिनतर्फ बहन्छ (सी ब्रिज)। राति जमिन समुद्रभन्दा छिटो चिसिएपछि मात्र जमिनबाट समुद्रतर्फ हावा (ल्यान्ड ब्रिज) बहन्छ।

क. प्रकाश माथिल्लो प्रिज्मको एउटा छोटो सतहमा लम्ब भएर नबाङ्गिई पस्छ। यो लामो सतहमा 45° मा पर्छ, पूर्ण परावर्तन हुन्छ र 90° मोडिएर नलीभित्र तलतिर जान्छ। तल्लो प्रिज्मले यसलाई फेरि 90° मोडेर सिधा आँखातिर पठाउँछ।

ख. प्रिज्मभित्र प्रकाश काँच (सघन माध्यम) बाट हावा (विरल माध्यम) तिर जान्छ र लामो सतहमा 45° मा पर्छ। यो कोण काँचको चरम कोण 42° भन्दा ठुलो छ। यसरी पूर्ण आन्तरिक परावर्तनका दुवै अवस्था पूरा हुन्छन्।

• क.स्प्लिट रिङ कम्युटेटरले हरेक आधा फन्कामा क्वाइलको करेन्ट उल्टाउँछ। यसले क्वाइलका भुजामा लाग्ने बल ठिक समयमा उल्टिन्छ र क्वाइल यताउता हल्लिनुको सट्टा एउटै दिशामा घुमिरहन्छ।
• ख.ब्रस (प्रायः कार्बनका) स्प्लिट रिङमा टाँसिएर रहन्छन् र क्वाइल घुमिरहँदा ब्याट्रीबाट क्वाइलसम्म करेन्ट पुर्‍याउँछन्।

• क.X (सल्फर): 1s², 2s² 2p⁶, 3s² 3p⁴। यसको बाहिरी सेलमा छओटा इलेक्ट्रोन छन् र सेल भरिन अरू दुईओटा चाहिन्छन्। त्यसैले यसको संयुज्यता 2 हुन्छ।
• ख.सोडियमले एउटा इलेक्ट्रोन दिन्छ (संयुज्यता 1) र X ले दुईओटा लिन्छ। त्यसैले दुईओटा सोडियम परमाणु X को एउटा परमाणुसँग मिल्छन्: Na₂X (Na₂S, सोडियम सल्फाइड)।

• क.तर्क 2 सही हो। प्रकाशले हाइड्रोजन पेरोक्साइडका अणुलाई टुक्रिने ऊर्जा दिन्छ। त्यसैले घाममा यो छिटो टुक्रिन्छ। गाढा रङको बोतलले प्रकाश छिर्न नदिने भएकाले प्रतिक्रिया सुस्त हुन्छ। तर्क 1 गलत हो: काँचले प्रतिक्रियामा भाग लिँदैन र उत्प्रेरकले त प्रतिक्रियालाई छिटो बनाउँछ, सुस्त बनाउँदैन।
• ख.$2\text{H}_2\text{O}_2 \xrightarrow{\text{प्रकाश}} 2\text{H}_2\text{O} + \text{O}_2$

मत्स्य वर्गका विशेषता, कुनै दुई:

• क.शरीर डुङ्गा आकारको र कत्लाले ढाकिएको हुन्छ। शरीर टाउको, जिउ र पुच्छरमा बाँडिएको हुन्छ र घाँटी हुँदैन।
• ख.अपरकुलमले ढाकिएका गिल्सबाट सास फेर्छन्।
• ग.जोडी र एक्ला फिन्सको मदतले पौडिन्छन्।
• घ.धेरैजसोमा हावाको थैली (स्विम ब्लाडर) हुन्छ। यसको मदतले माछा कुनै पनि गहिराइमा तैरिन सक्छ।
• ङ.मुटुमा दुईओटा कोठा हुन्छन्।
• च.यी विषमतापी हुन्छन्। धेरैजसो ओभिप्यारस हुन्छन् र तिनमा बाह्य गर्भाधान हुन्छ।

• क.TTRR माउले TR ग्यामेट मात्र र ttrr माउले tr ग्यामेट मात्र दिन्छन्। त्यसैले F₁ का सबै बोट TtRr हुन्छन्: गोला बिउ भएका अग्ला बोट।
• ख.TR, Tr, tR र tr, बराबर सङ्ख्यामा।

ग.

अग्लो गोलो (कम्तीमा एउटा T र एउटा R): 9; अग्लो चाउरिएको (T सँग rr): 3; होचो गोलो (tt सँग R): 3; होचो चाउरिएको (ttrr): 1।
फिनोटाइपको अनुपात = 9 : 3 : 3 : 1।
घ. हरेक 16 मध्ये 3 ओटा अग्ला र चाउरिएका बिउ भएका हुन्छन्: $\tfrac{3}{16} \times 800 = 150$ ओटा बोट। अग्लो चाउरिएको र होचो गोलो कुनै पनि माउमा नभएका नयाँ संयोजन हुन्। यिनको व्याख्या स्वतन्त्र गुण प्रसारणको नियमले गर्छ: एउटा वंशाणुका एलिल अर्को वंशाणुका एलिलबाट स्वतन्त्र रूपमा ग्यामेटमा जान्छन्।

क.

ख. A₁ = 1.5 cm² = 1.5 × 10⁻⁴ m², F₁ = 60 N
$$P = \frac{F_1}{A_1} = \frac{60}{1.5 \times 10^{-4}} = 400{,}000\ \text{Pa}$$
ग. पास्कलको नियमअनुसार क्यालिपरको पिस्टनमा पनि उही चाप लाग्छ, A₂ = 6 cm² = 6 × 10⁻⁴ m²:
$$F_2 = P \times A_2 = 400{,}000 \times 6 \times 10^{-4} = 240\ \text{N}$$
घ. ठिक होइन। पास्कलको नियमअनुसार बन्द भाँडामा राखिएको तरलको कुनै पनि बिन्दुमा लगाइएको चाप तरलभरि सबै दिशामा बराबर प्रसारण हुन्छ। त्यसैले पाइप जति लामो भए पनि हरेक पाङ्ग्राको ब्रेकमा उही चाप एकै क्षणमा पुग्छ। हरेक ब्रेकको बल त्यसको आफ्नै पिस्टनको क्षेत्रफलमा मात्र भर पर्छ।

• क.दूरदृष्टि (हाइपरमेट्रोपिया)। कारण: आँखाको डल्लो धेरै छोटो हुँदा रेटिना लेन्सको धेरै नजिक पर्छ; वा आँखाको लेन्स पर्याप्त बाक्लो हुन नसकेर यसको केन्द्रीकरण दुरी धेरै लामो रहन्छ।
• ख.चस्माविना नजिकको (25 cm टाढाको) वस्तुबाट आएको प्रकाश रेटिनाभन्दा पछाडि केन्द्रित हुने भएकाले आकृति धमिलो हुन्छ। कन्भेक्स लेन्सले 25 cm बाट आएको प्रकाशलाई उनको आफ्नै, अलि टाढाको नजिकको बिन्दुबाट आए जस्तै गरी बङ्ग्याउँछ र आँखाले त्यसलाई रेटिनामा केन्द्रित गर्छ।

ग. $f = \dfrac{1}{P} = \dfrac{1}{+2.5\ \text{D}} = +0.4\ \text{m} = +40\ \text{cm}$। धनात्मक चिह्नले कन्भेक्स (कन्भर्जिङ) लेन्स जनाउँछ।

क. सूर्यको प्रकाश, धेरैजसो लघु तरङ्ग लम्बाइ (देखिने प्रकाश) का रूपमा हावा छिचोलेर जमिनलाई तताउँछ। तातेको जमिनले दीर्घ तरङ्ग लम्बाइका तरङ्ग (इन्फ्रारेड) फाल्छ। हरितगृह ग्यास (कार्बनडाइअक्साइड, पानीको बाफ, मिथेन आदि) ले यसको धेरै भाग सोसेर केही भाग फेरि जमिनतिर फर्काउँछन्। यसरी जमिन दुई पटक तात्छ।

• ख.तर्क 1 ले। हरितगृह ग्यास भएकाले पृथ्वीको औसत तापक्रम करिब 15 °C छ। यी ग्यास नभएको भए यो करिब −18 °C हुन्थ्यो, समुद्र जम्थे र अहिलेजस्तो जीवन सम्भव हुँदैनथ्यो। तर्क 2 गलत हो: हरितगृह ग्यासले जमिनबाट आएको इन्फ्रारेड सोस्छन्। सूर्यका पराबैजनी किरण त ओजोन तहले सोस्छ।
• ग.कुनै दुई: पेट्रोल, डिजेल र कोइलाको प्रयोग घटाउने; जलविद्युत्, सौर्य र वायु ऊर्जाजस्ता नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग बढाउने (नेपालमा बिजुलीका गाडी र इन्डक्सन चुलो); रुख रोप्ने र वन जोगाउने; क्लोरोफ्लोरो कार्बनको प्रयोग बन्द गर्ने; हिँड्ने, साइकल चलाउने वा सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्ने।

क. X मिथेन (CH₄) हो। यसलाई मार्स ग्यास पनि भनिन्छ। यसको संरचना सूत्रमा एउटा कार्बन परमाणु चारओटा हाइड्रोजन परमाणुसँग सिङ्गल बन्डले जोडिएको हुन्छ।
$$\begin{array}{c} \text{H} \\ | \\ \text{H}-\text{C}-\text{H} \\ | \\ \text{H} \end{array}$$

• ख.$\text{CH}_4 + 2\text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + 2\text{H}_2\text{O} + \text{ताप}$
• ग.ब्युटेन र प्रोपेन। ब्युटेनको उम्लने बिन्दु करिब 0 °C भएकाले चाप दिँदा यो सजिलै तरल बन्छ र सिलिन्डरमा धेरै ग्यास अटाउँछ। कोठाको तापक्रममा चाप दिएर मात्र मिथेन तरल बन्दैन। त्यसैले प्राकृतिक ग्यासलाई खाँदिएको ग्यास (CNG) का रूपमा बेचिन्छ।
• घ.चुहावट थाहा होस् भनेर LPG मा जानीजानी थोरै मात्रामा गनाउने सल्फर यौगिक (इथाइल मर्क्याप्टन) मिसाइन्छ। स्विचभित्र निस्कने झिल्काले चुहिएको ग्यासमा आगो लगाउन वा त्यसलाई पड्काउन सक्छ।

• क.विष लागेका पात खाने झुसिलकिरालाई आन्तरिक विषादीले मार्छ। जरा वा पातले सोसेर रसमार्फत पूरै बिरुवामा पुग्ने सिस्टेमिक विषादीले लाही मार्छ।
• ख.तर्क 2 सही हो। विषादी बिरुवाको सतहमा मात्र नभई रसमार्फत बिरुवाभित्र पुगेको हुने भएकाले पखालेर हटाउन सकिँदैन। त्यसैले उब्जनी टिप्नुअघि लेबलमा लेखिएको पर्खनुपर्ने अवधि पर्खनुपर्छ। तर्क 1 मा सम्पर्क विषादीको कुरा छ, सिस्टेमिक विषादीको होइन।
• ग.आल्मिनियम फस्फाइडले ओसिलोपनसँग प्रतिक्रिया गरेर फस्फिन ग्यास छोड्छ। यो विषालु ग्यासले किरा र मुसा मात्र होइन, मानिसलाई पनि मार्छ र यसको विष काट्ने कुनै औषधि छैन। यसको प्रयोग तालिमप्राप्त मानिसले मात्र, मानिस बस्ने र सुत्ने ठाउँभन्दा टाढाको बन्द भण्डारमा गर्नुपर्छ।
• घ.कुनै एक: निमको पात वा तेल, तितेपाती वा झोलमल (तीता पात मिसाएको गहुँत) जस्ता वनस्पतिजन्य झोल छर्कने; पहेँलो टाँसिने कार्डको पासो राख्ने; लाही खाने लेडीबर्डजस्ता मित्र जीव जोगाउने; चक्रीय वा मिश्रित खेती गर्ने र रोग प्रतिरोधी जात लगाउने; धेरै असर परेका बिरुवा उखेलेर जलाउने।