SEE नमुना प्रश्नपत्र 3

$$G \text{ को एकाइ} = \frac{\text{N} \times \text{m}^2}{\text{kg} \times \text{kg}} = \frac{\text{kg m s}^{-2} \times \text{m}^2}{\text{kg}^2} = \text{m}^3\,\text{kg}^{-1}\,\text{s}^{-2}$$
(तत्जन्य एकाइमा N m²/kg²।)

यी बिरुवा जमिनमा उम्रन्छन् तर प्रजननका लागि पानी चाहिन्छ। भाले ग्यामेट पानीको पातलो तहमा पौडिँदै अण्डसम्म पुग्छन्।

प्लेटलेट्स (थ्रोम्बोसाइट्स)। यिनले चोटको किनारामा र एकअर्कामा टाँसिएर थुप्रो बनाउँछन् र रगत जम्न मदत गर्छन्।

बन्द भाँडामा राखिएको तरलको कुनै पनि बिन्दुमा चाप लगाउँदा उक्त चाप तरलभरि सबै दिशामा बराबर प्रसारण हुन्छ र भाँडाका भित्तामा लम्ब रूपले लाग्छ।

तातो पानीले गुमाएको ताप = चिसो पानीले लिएको ताप। अन्तिम तापक्रम T मानौँ।
$$2 \times 4200 \times (70 - T) = 3 \times 4200 \times (T - 20) \quad\Rightarrow\quad 140 - 2T = 3T - 60 \quad\Rightarrow\quad T = 40\ °\text{C}$$

बदलिइरहने चुम्बकीय क्षेत्रले ठोस कोरभित्र घुम्ने करेन्ट (एडी करेन्ट) उपपादन गर्छ। यस्तो करेन्टले कोरलाई तताएर ऊर्जा खेर फाल्छ। कुचालक तहले यी करेन्टलाई टुक्र्याउने भएकाले कम ऊर्जा खेर जान्छ।

फ्लोरिनको न्युक्लियसमा 9 ओटा र लिथियमको न्युक्लियसमा 3 ओटा मात्र प्रोटोन हुन्छन्। बढी धनात्मक चार्ज भएको फ्लोरिनको न्युक्लियसले उही दुईओटा सेललाई बढी बलियोसँग भित्र तान्ने भएकाले फ्लोरिनको परमाणु सानो हुन्छ।

तातो पानीमा ग्यास कम घुल्छ। गर्मीको दिनमा एमोनिया ग्यास घोलबाट निस्केर बिर्कोमुनि जम्मा भयो र त्यसको चापले बोतल खोल्नेबित्तिकै ग्यास र घोललाई बाहिर धकेल्यो। ग्यास फेरि घोलमा घुलोस् भनेर बोतललाई पहिले चिसो पानी वा बरफमा राखेर चिस्याउनुपर्छ।

अल्केनका कार्बन परमाणु एकल सहसंयोजक बन्डले मात्र जोडिएका हुन्छन्। हरेक कार्बनले जति सक्छ त्यति हाइड्रोजन परमाणु पहिल्यै बोकेको हुन्छ र थप हाइड्रोजन लिन सक्दैन।

क. बिनाको समीकरण: बायाँतिरको v को एकाइ m s⁻¹ हो र u को पनि यही हो। तर at² को एकाइ m s⁻² × s² = m हुन्छ। वेगसँग दुरी जोड्न नमिल्ने भएकाले उनको समीकरण गलत हो।
किरणको समीकरण: v² र u² को एकाइ m² s⁻² हो र as को एकाइ पनि m s⁻² × m = m² s⁻² हुन्छ। सबै पदको एकाइ उही भएकाले उनको समीकरण सही हुन सक्छ।
ख. ठिक होइन। सङ्ख्याको एकाइ हुँदैन। त्यसैले छुटेको सङ्ख्या एकाइ जाँचेर पत्ता लाग्दैन। सही समीकरण v² = u² + 2as हो: किरणले 2 छुटाएका छन्, तर एकाइ भने मिलिरहेकै छ। एकाइ जाँचेर समीकरण गलत छ भन्ने थाहा पाउन सकिन्छ, सही छ भन्ने प्रमाणित गर्न सकिँदैन।

• क.फोटोलाई बिटका साना प्याकेटमा टुक्र्याइन्छ र हरेक प्याकेटमा गन्तव्यको ठेगाना र एउटा नम्बर लेखिन्छ। राउटरले हरेक प्याकेटलाई ठेगानातिर अघि बढाउँछन् र दिदीको मोबाइलले प्याकेटलाई तिनका नम्बरअनुसार क्रम मिलाएर फेरि जोड्छ।
• ख.हरेक राउटरले त्यस बेला राम्रो देखिएको अर्को बाटो छान्छ। त्यसैले एउटा केबल टुट्दा प्याकेटहरू टुटेको ठाउँ छलेर अर्को बाटो हुँदै जान्छन्। प्याकेट अगाडिपछाडि गरी आइपुगे पनि मोबाइलले नम्बरअनुसार क्रम मिलाउँछ र हराएका प्याकेट फेरि माग्छ।

• क.कुनै दुई: अपरिचित सन्देशमा आएको लिङ्कमा क्लिक गरे; त्यही लिङ्कबाट खुलेको पेजमा पासवर्ड टाइप गरे; फोन गर्ने मानिसलाई OTP दिए (कुनै पनि वास्तविक वालेट कम्पनीले OTP वा PIN माग्दैन); नजाँचीकनै फोन गर्ने मानिसलाई विश्वास गरे।
• ख.कुनै दुई: खाता बन्द भयो वा पुरस्कार जित्नुभयो भन्ने सन्देशका लिङ्कमा क्लिक नगर्ने र वास्तविक एप आफैँ खोल्ने; OTP वा PIN कसैलाई नदिने; दुई चरणको प्रमाणीकरण अन गर्ने र हरेक खातामा बलियो र फरक पासवर्ड राख्ने; कम्पनीकै आधिकारिक नम्बरमा फोन गरेर बुझ्ने; यस्तो सन्देशबारे उजुरी गर्ने र तुरुन्तै पासवर्ड फेर्ने।

कुनै दुई:

• क.शरीर रौँ (वा भुत्ला) ले ढाकिएको हुन्छ।
• ख.शरीरमा दुधको ग्रन्थि हुन्छन्। यी ग्रन्थिले बच्चालाई खुवाउने दुध बनाउँछन्।
• ग.यी भिभिप्यारस हुन्छन् (बच्चा जन्माउँछन्) र यिनमा भित्री गर्भाधान हुन्छ।
• घ.यी समतापी हुन्छन्, फोक्सोबाट सास फेर्छन् र यिनको मुटुमा चारओटा कोठा हुन्छन्।
• ङ.यिनमा बाहिरी कान (पिन्ना) र फरक फरक किसिमका दाँत हुन्छन्।

कुनै दुई:

• क.19 × 4 = प्रतिमिनेट 76 पटक। यो 60 देखि 100 को सामान्य दायराभित्र पर्छ।
• ख.31 × 4 = प्रतिमिनेट 124 पटक। भन्न सकिँदैन। आराम गर्दा हर्ट रेट प्रतिमिनेट 100 भन्दा बढी हुनुलाई ट्याकिकार्डिया भनिन्छ। व्यायाम गर्दा सबैको हर्ट रेट बढ्छ र आराम गरेपछि फेरि घट्छ।

• क.$$F = \frac{Gm_1m_2}{d^2} = \frac{6.67 \times 10^{-11} \times 10{,}000 \times 10{,}000}{5^2} = \frac{6.67 \times 10^{-3}}{25} = 2.67 \times 10^{-4}\ \text{N}$$
• ख.यो बल निकै सानो, एक न्युटनको हजारौँ भागको करिब एक चौथाइ मात्र हुन्छ। तर हरेक ट्रकको तौल करिब 98,000 N हुन्छ। टायर र सडकबिचको घर्षण यो तानभन्दा धेरै गुणा ठुलो हुने भएकाले ट्रकहरू सर्दैनन्।

अन्तरिक्ष यात्री र अन्तरिक्ष केन्द्रमा गुरुत्वबल लागिरहेकै हुन्छ। यही बलले केन्द्रलाई कक्षमा राख्छ। तर अन्तरिक्ष केन्द्र पृथ्वीको वरिपरि सधैँ स्वतन्त्र रूपमा खसिरहेको हुन्छ र अन्तरिक्ष यात्रीहरू पनि उही प्रवेगमा त्यसैसँग खसिरहेका हुन्छन्। त्यसैले उनीहरूले भुइँलाई थिच्दैनन् र कुनै वस्तुलाई तान्दैनन्। उनीहरूको अवास्तविक तौल शून्य हुन्छ र उनीहरू तैरिन्छन्। यसैलाई तौल विहीनता भनिन्छ।

• क.$Q = ms(T_2 - T_1) = 100 \times 4200 \times (55 - 15) = 16{,}800{,}000\ \text{J}$ (16.8 MJ)
• ख.$$\Delta T = \frac{Q}{ms} = \frac{16{,}800{,}000}{100 \times 2100} = 80\ °\text{C}$$

यो पानीको तापक्रम बढेको भन्दा दोब्बर हो: आधा विशिष्ट तापधारण क्षमता भएको तरललाई उही तापले दोब्बर तताउँछ। (पानीको विशिष्ट तापधारण क्षमता बढी हुने भएकाले यसले तापक्रम थोरै मात्र बढाएर धेरै ताप सञ्चय गर्छ। त्यसैले पानी प्रयोग गरिन्छ।)

• क.प्रकाश इन्डोस्कोपका अप्टिकल फाइबरभित्र यात्रा गर्छ। यो हरेक फाइबरको कोरको किनारामा चरम कोणभन्दा ठुलो कोणमा पर्छ। त्यसैले यसको बारम्बार पूर्ण आन्तरिक परावर्तन हुन्छ र फाइबर सिधा होस् वा बाङ्गो, प्रकाश कोरभित्रै रहन्छ।
• ख.ठिक होइन। प्रकाश सघन माध्यमबाट विरल माध्यमतिर जाँदा मात्र पूर्ण आन्तरिक परावर्तन हुन्छ। क्लेडिङको रिफ्र्याक्टिभ इन्डेक्स कोरको भन्दा कम हुने भएकाले कोर सघन माध्यम बन्छ। क्लेडिङ पनि उही काँचको भए कोरको किनारामा प्रकाशको पूर्ण परावर्तन हुँदैनथ्यो। प्रकाश छेउबाट बाहिर चुहिन्थ्यो र अर्को छेउसम्म थोरै मात्र पुग्थ्यो।

• क.सामर्थ्य = भोल्टेज × करेन्ट हुने भएकाले उही सामर्थ्य पठाउँदा भोल्टेज बढी भए करेन्ट कम चाहिन्छ। तारमा तापका रूपमा खेर जाने ऊर्जा करेन्टको वर्गअनुसार बढ्ने भएकाले कम करेन्ट हुँदा लामो यात्रामा धेरै कम ऊर्जा खेर जान्छ।
• ख.स्टेप डाउन ट्रान्सफर्मरले: सबस्टेसन र घरनजिकका पोलमा राखिएका स्टेप डाउन ट्रान्सफर्मरले भोल्टेजलाई चरणचरणमा 230 V सम्म घटाउँछन्।

• क.1s², 2s² 2p⁶, 3s² 3p³। यसको तेस्रो (सबैभन्दा बाहिरी) सेलमा 5 ओटा इलेक्ट्रोन छन्। त्यसैले यो समूह VA (15) र तेस्रो आवर्तमा पर्छ। (X फस्फोरस हो।)
• ख.परमाणु सङ्ख्या 7 भएको तत्त्वको (नाइट्रोजन, 1s², 2s² 2p³)। यो X कै समूहमा तर एक आवर्त माथि पर्छ। त्यसैले यसको परमाणु सानो हुन्छ र यसको न्युक्लियसले थप इलेक्ट्रोनलाई बढी बलियोसँग तान्छ।

क. $$\text{Fe} + \text{CuSO}_4 \rightarrow \text{FeSO}_4 + \text{Cu}$$
राताखैरो तह कपर हो र हल्का हरियो घोल फेरस सल्फेट हो। यो एकल विस्थापन प्रतिक्रिया हो।
ख. हुँदैन। सक्रियताको क्रममा (K > Na > Ca > Mg > Al > Zn > Fe > Pb > (H) > Cu > Hg > Ag > Au) चाँदी कपरभन्दा तल पर्छ। यो कपरभन्दा कम सक्रिय भएकाले कपर सल्फेटबाट कपरलाई विस्थापित गर्न सक्दैन। फलाम कपरभन्दा माथि पर्ने भएकाले यसले कपरलाई विस्थापित गर्छ।

• क.इँटाभट्टानजिकको नमुना (pH 4.4) अम्लीय वर्षा हो। सफा वर्षाको पानीले पनि हावाबाट अलिकति कार्बनडाइअक्साइड घोल्ने भएकाले यो अलिकति अम्लीय हुन्छ र यसको pH करिब 5.6 हुन्छ। pH 5.6 भन्दा कम भएको वर्षालाई मात्र अम्लीय वर्षा भनिन्छ।
• ख.कोइला बल्दा निस्कने सल्फर डाइअक्साइड (SO₂):

$$2\text{SO}_2 + \text{O}_2 \rightarrow 2\text{SO}_3 \qquad \text{SO}_3 + \text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{H}_2\text{SO}_4$$
(तातो भट्टाबाट निस्कने नाइट्रोजनका अक्साइडले नाइट्रिक अम्ल पनि बनाउँछन्।)

• क.चाकामा ठिक माथितिरको दिशाले घामको दिशा जनाउँछ। त्यसैले उनीहरूले घामको दिशाबाट 90° बायाँतिर उड्नुपर्छ। पेट हल्लाउँदै दौडिने समय जति लामो हुन्छ, खाना त्यति नै टाढा हुन्छ: प्रत्येक किलोमिटरका लागि करिब एक सेकेन्ड। त्यसैले खाना करिब 2 km टाढा छ।
• ख.कर्मीले पुष्परस (धेरैजसो पानी र सुक्रोज) चुसेर मह थैलीमा राख्छ र मौरीहरूले यसमा इन्जाइम (इन्भर्टेज) मिसाउँछन्। इन्जाइमले सुक्रोजलाई ग्लुकोज र फ्रुक्टोजमा तोड्छ। घारभित्रका मौरीले यसलाई प्रकोष्ठमा फिँजाएर पानी उडाउन पखेटाले हावा लगाउँछन्। पानी करिब 18% भन्दा कम भएपछि उनीहरू प्रकोष्ठलाई मैनले बन्द गर्छन्।
• ग.महमा पानी निकै थोरै र चिनी निकै धेरै हुने भएकाले यसमा परेको कीटाणुको शरीरबाट पानी बाहिर तानिन्छ। मह अलिकति अम्लीय पनि हुन्छ र मौरीले मिसाएको इन्जाइमले बिस्तारै अलिकति हाइड्रोजन पेरोक्साइड बनाउँछ। यसले कीटाणु मार्छ।
• घ.पुष्परस चुस्दा मौरीले एउटा फूलबाट अर्को फूलमा परागकण पुर्‍याएर तोरीमा परागसेचन गराउँछन्। मौरी घारबाट एक किलोमिटर वा त्योभन्दा टाढासम्म खाना खोज्न जाने भएकाले छिमेकीका बारीमा पनि परागसेचन हुन्छ र धेरै कोसा र दाना लाग्छन्।

• क.GG × gg मा एउटा माउले G र अर्कोले g ग्यामेट मात्र दिन्छ। त्यसैले हरेक F₁ बोट Gg हुन्छ र यसमा हरियो कोसा लाग्छन्।
• ख.F₁ × F₁: Gg × Gg; हरेक माउले G र g ग्यामेट दिन्छ।

• ग.अनुपात 3 हरियो : 1 पहेँलो हुने भएकाले करिब $\tfrac{1}{4} \times 600 =$ 150 ओटा बोटमा पहेँलो कोसा लाग्छन्। बाँकी 450 ओटा हरियो हुन्छन् र तीमध्ये 3 मा 1 (GG : Gg = 1 : 2) शुद्ध हुन्छ: करिब 150 ओटा शुद्ध GG बोट।
• घ.लैङ्गिक शुद्धताको नियम (segregation)। F₁ ठिमाहामा G र g एलिल सँगै रहे पनि मिसिँदैनन्। ग्यामेट बन्दा ती छुट्टिन्छन् र हरेक ग्यामेटमा तीमध्ये एउटा मात्र जान्छ। निसेचनमा दुईओटा g ग्यामेट भेटिँदा पहेँलो कोसा भएको gg बोट बन्छ।

• क.क्यान्सरको औषधी ट्याक्सोल। रुखले फेरि उमार्न सक्ने जति मात्र लिनुपर्थ्यो: हरेक रुखबाट केही बोक्रा मात्र लिने, फेदभरि चारैतिरबाट कहिल्यै नउप्काउने।
• ख.पाँचऔँलेको सानो टुक्रालाई कीटाणुरहित काँचको भाँडामा पोषक जेलीमाथि हुर्काइन्छ। त्यो टुक्राबाट उस्तै सयौँ साना बिरुवा बन्छन्। ती बिरुवालाई हुर्काएर खर्कमा रोप्न सकिन्छ र प्राकृतिक अवस्थाबाट थप बिरुवा खन्नु पर्दैन।
• ग.सङ्कटापन्न वन्यजन्तु तथा वनस्पतिको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार नियन्त्रण ऐन, 2073 (CITES सम्झौताका लागि नेपालको कानुन)। यसले दुर्लभ वन्य बिरुवा र जीवजन्तुको बिक्री तथा व्यापारमा (साथै प्रजनन, उत्पादन र अनुसन्धानमा) नियम बनाउँछ।
• घ.कुनै दुई: फेरि उम्रन सक्ने जति मात्र सङ्कलन गर्ने (जडीबुटीका केही बोटलाई बिउ बनाउन छाड्ने); दुर्लभ बिरुवाका बेर्ना नर्सरीमा उमारेर रोप्ने; ती उम्रने ठाउँको संरक्षण गर्ने (चरिचरन, डढेलो र कटान नियन्त्रण गर्ने); चोरी र तस्करी रोक्ने; समुदायमा सचेतना कार्यक्रम चलाउने। उम्रिरहेका बिरुवाले बर्सेनि उब्जनी दिन्छन्, तर एकैपटक खनेर बेचिएको बिरुवा सधैँका लागि सकिन्छ।

क. पुर्जा (वस्तु) केन्द्रीकरण बिन्दु F₁ र अप्टिकल केन्द्र O का बिचमा छ। वस्तुको टुप्पोबाट प्रमुख अक्षसँग समानान्तर गएको किरण लेन्सबाट आवर्तन भएपछि F₂ हुँदै जान्छ। O हुँदै जाने किरण सिधै जान्छ। यी दुई किरण लेन्सको अर्कोपट्टि फैलिँदै जान्छन् र कहिल्यै भेटिँदैनन्। तिनलाई पछाडितिर लम्ब्याउँदा (धर्का रेखा) ती वस्तुकै पट्टि, वस्तुभन्दा लेन्सबाट टाढा भेटिन्छन्। त्यहीँ आकृति बन्छ।

• ख.कुनै दुई: आकृति अवास्तविक (पर्दामा उतार्न नसकिने), सुल्टो, वस्तुभन्दा ठुलो हुन्छ र लेन्सको वस्तुकै पट्टि बन्छ।
• ग.$f = 5\ \text{cm} = 0.05\ \text{m}$ भएकाले,

$$P = \frac{1}{f} = \frac{1}{0.05\ \text{m}} = +20\ \text{D}$$

• क.तारापुञ्जहरू हामीबाट टाढिँदै छन् र जुन तारापुञ्ज जति टाढा छ, त्यति नै छिटो टाढिँदै छ: $v = Hd$। यहाँ v तारापुञ्जको टाढिने गति, d यसको दुरी र H हब्बलको स्थिराङ्क हो।
• ख.तारापुञ्जहरू अहिले एकअर्काबाट टाढिँदै छन् भने पहिले ती नजिक थिए। धेरै पछाडि फर्केर हेर्दा सबै कुरा अत्यन्तै तातो र घना एउटै अवस्थामा थिए। बिग ब्याङ सिद्धान्त पनि यही भन्छ: करिब 13.8 अर्ब वर्षअघि ब्रह्माण्ड यस्तै अवस्थाबाट सुरु भयो र त्यसयता फैलिँदै छ।
• ग.कस्मिक माइक्रोवेभ ब्याकग्राउन्ड: बिग ब्याङको बाँकी चमक। सुरुआतको करिब 3,80,000 वर्षपछि निस्केको प्रकाश ब्रह्माण्ड फैलिँदा तन्किएर कमजोर माइक्रोवेभ बनेको हो।
• घ.होइन। स्पेस आफैँ सबै ठाउँमा एकैचोटि फैलिँदै छ। त्यसैले फुल्दै गरेको बेलुनका थोप्लाजस्तै जुनसुकै तारापुञ्जबाट हेर्दा पनि अरू सबै टाढिँदै गरेको देखिन्छ। कुनै थोप्लो वा कुनै तारापुञ्ज केन्द्र होइन।

• क.ग्राइन्डिङ (पिँध्ने) → कन्सन्ट्रेसन (अशुद्ध पदार्थ हटाउने) → अक्सिडेसन (रोस्टिङ वा क्याल्सिनेसन) → रिडक्सन → रिफाइनिङ।
• ख.क्याल्सिनेसन: क्यालामाइन कार्बोनेट धाउ भएकाले यसलाई हावाबिना कडासँग तताइन्छ।

$$\text{ZnCO}_3 \xrightarrow{\Delta} \text{ZnO} + \text{CO}_2$$
ग. जिङ्क अक्साइडलाई कार्बन (कोक) सँग तताइन्छ:
$$\text{ZnO} + \text{C} \xrightarrow{\Delta} \text{Zn} + \text{CO}$$
घ. डिस्टिलेसन। जिङ्कको उम्लने तापक्रम कम (907 °C) हुन्छ। अशुद्ध जिङ्कलाई उम्लने गरी तताएर त्यसको बाफ चिस्याउँदा शुद्ध जिङ्क बन्छ र अशुद्धि पछाडि रहन्छन्।

• क.सपोनिफिकेसन: तेल वा बोसो + सोडियम हाइड्रोक्साइड → साबुन + ग्लिसेरोल। नुनिलो पानीमा साबुन कम घोलिने भएकाले नुन मिसाउँदा साबुन छुट्टिएर ठोसका रूपमा माथि तैरिन्छ र ग्लिसेरोल पानीमै रहन्छ (साल्टिङ आउट)।
• ख.साबुनको अणुमा तेलमा घोलिने लामो हाइड्रोकार्बन पुच्छर (हाइड्रोफोबिक) र पानी मन पराउने आयनिक टाउको (हाइड्रोफिलिक) हुन्छ। पुच्छर चिल्लोभित्र पस्छन् र टाउका पानीमै रहन्छन्। यसरी साबुनले चिल्लोका साना थोपालाई घेरेर माइसेल भनिने डल्ला बनाउँछ र ती पानीसँगै पखालिन्छन्।
• ग.धेरैजसो ठिक हो। साबुनको जैविक विच्छेदन हुने भएकाले सूक्ष्मजीवले यसलाई तोड्छन् र यसले लामो समयसम्म प्रदूषण गर्दैन। धुलो साबुनमा भएको फस्फेट पानीका बिरुवाका लागि मलजस्तै हो। यसले नदीमा लेउ बढाउँछ र लेउले माछालाई चाहिने अक्सिजन सकिदिन्छ। (तैपनि साबुनपानी सिधै नदीमा पठाउनु हुँदैन। यसलाई सोक पिट वा प्रशोधन केन्द्रमा पठाउनुपर्छ।)
• घ.खरानी क्षारीय हुन्छ: यसमा भएको पोटासियम कार्बोनेट (पोटास) ले चिल्लोलाई एक किसिमको साबुनमा बदल्छ र यसका कणले माझ्ने काम पनि गर्छन्। कागतीको रसमा भएको साइट्रिक एसिडले पित्तलको सतहमा जमेको तामाका यौगिकको धमिलो हरियो-कालो तहलाई घोलिदिन्छ।