परीक्षा अभ्यास

भूस्थायी भूउपग्रहले भूमध्य रेखामाथि रहेर पृथ्वी एक फन्को घुम्न लाग्ने समयमै पृथ्वीको एक फन्को लगाउने भएकाले यो एउटै ठाउँमाथि रहन्छ र आकाशमा स्थिर देखिन्छ। जमिनमा रहेका डिसलाई एक पटक यसतिर फर्काएर छोडे पुग्छ। यो सधैँ देखिने ठाउँमा हुने भएकाले सञ्चार कहिल्यै टुट्दैन। 35,786 km माथिबाट पृथ्वीको सतहको करिब पाँच भागमा दुई भाग देखिन्छ। त्यसैले भूमध्य रेखाको वरिपरि बराबर दुरीमा राखिएका यस्ता तीनओटा भूउपग्रहहरूले ध्रुव नजिकका क्षेत्रबाहेक झन्डै पूरै संसार समेट्न सक्छन्। यही कारणले टिभी, टेलिफोन तथा इन्टरनेट सम्पर्कका लागि भूस्थायी कक्ष उत्तम मानिन्छ।

पृथ्वी गोलो छ र अन्तरिक्ष तरङ्ग (उच्च आवृत्तिका रेडियो तरङ्ग, माइक्रोवेभ) सिधा रेखामा जान्छन्। त्यसैले जमिनको टावरबाट पठाइएको सङ्केत क्षितिजसम्म मात्र पुग्छ र डाँडाहरूले पनि यसलाई छेक्छन्। माइक्रोवेभ परावर्तन नभई आयोनिक तह छिचोलेर जान्छन्। पृथ्वीभन्दा धेरै माथि रहेको भूउपग्रहबाट भने एकै पटक धेरै ठुलो क्षेत्र “देख्न” सकिन्छ। त्यसैले त्यहाँ पठाइएको सङ्केतलाई शक्तिशाली बनाएर हजारौँ किलोमिटर टाढासम्म, अरू महादेशसम्म पनि, फर्काउन सकिन्छ।

कम्प्युटर, फोन, रेडियो, टेलिभिजन र इन्टरनेटजस्ता विद्युतीय उपकरणको प्रयोग गरेर सूचना (आवाज, पाठ, चित्र र भिडियो) भण्डारण, प्रशोधन तथा प्रसारण गर्ने र टाढाका ठाउँसम्म पुर्‍याउने प्रविधिलाई सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT) भनिन्छ।

रकेटबाट भूउपग्रहलाई गुरुत्वबलसँग लम्ब हुने गरी, अर्थात् छेउतिर, धेरै तीव्र वेगमा (400 km को उचाइमा करिब 7.7 km/s) छोडिन्छ। गुरुत्वबलले यसलाई पृथ्वीतिर तान्ने भएकाले यो खसिरहन्छ। तर छेउतिरको वेगले गर्दा यो यति पर पुग्छ कि गोलो पृथ्वीको सतह पनि यसमुनि तल झरिरहन्छ: यो पृथ्वीको वरिपरि खस्छ। त्यति माथि हावा लगभग नहुने भएकाले यसलाई ढिलो पार्ने घर्षण हुँदैन र न्युटनको पहिलो नियमअनुसार यो चलिरहन्छ। यसरी घुमिरहन यसलाई कुनै इन्धन चाहिँदैन। यसका सोलार प्यानलबाट भित्रका उपकरण मात्र चलाइन्छन्।

नेपालीस्याट-1। यो आभाष मास्के र हरिराम श्रेष्ठले बनाएको 1.33 kg को घनाकार सूक्ष्म भूउपग्रह हो। यसलाई सन् 2019 अप्रिल 17 मा प्रक्षेपण गरिएको थियो र सन् 2019 जुन 17 मा अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष केन्द्रबाट कक्षमा छोडिएको थियो।

सूचना (आवाज, चित्र, डाटा) लाई सङ्केतका रूपमा तार, अप्टिकल फाइबर वा विद्युत् चुम्बकीय तरङ्गमार्फत टाढासम्म पठाउने प्रणालीलाई दूरसञ्चार भनिन्छ। उदाहरण: टेलिफोन, मोबाइल फोन, फ्याक्स, रेडियो तथा टेलिभिजन प्रसारण, इन्टरनेट, इमेल, वाइफाइ र GPS।

उदाहरणका लागि:

• मोबाइल फोनबाट आफन्त र साथीसँग कुरा गर्न तथा विदेशमा रहेका परिवारसँग भिडियो कल गर्न;
• FM रेडियोमा समाचार र कार्यक्रम सुन्न तथा टिभी हेर्न;
• इन्टरनेटमा अध्ययन सामग्री खोज्न, पाठका भिडियो हेर्न र अनलाइन कक्षा लिन;
• इमेल र सन्देश पठाउन तथा प्राप्त गर्न;
• GPS र नक्साको एपबाट बाटो पत्ता लगाउन;
• मोबाइल बैङ्किङबाट बिल तिर्न र पैसा पठाउन।

हरेक दूरसञ्चार प्रणालीका तीन भाग हुन्छन्:

1. ट्रान्समिटर: माइक्रोफोन, क्यामेरा वा कम्प्युटरबाट आएको इनपुट सूचनालाई यसले पठाउन सकिने सङ्केतमा बदल्छ। प्रायः यसैअनुसार उच्च आवृत्तिको क्यारियर तरङ्गको मोड्युलेसन पनि गरिन्छ।
2. च्यानल: यसले सङ्केत बोकेर लैजान्छ। रेडियो तरङ्ग, माइक्रोवेभ, धातुको तार वा अप्टिकल फाइबर च्यानल हुन सक्छन्।
3. रिसिभर: यसले सङ्केत प्राप्त गरी त्यसको डिमोड्युलेसन गर्छ र प्रयोगकर्ताका लागि सङ्केतलाई फेरि सुरुकै रूपमा बदल्छ।

उदाहरण, FM रेडियो: कार्यक्रम सञ्चालक माइक्रोफोनमा बोल्छन् र माइक्रोफोनले ध्वनिलाई अडियो सङ्केतमा बदल्छ। ट्रान्समिटरले यो सङ्केतलाई शक्तिशाली बनाएर क्यारियर तरङ्ग (मानौँ 100 MHz) को आवृत्ति मोड्युलेसन गर्छ। एन्टनाले यसलाई रेडियो तरङ्ग (च्यानल) का रूपमा प्रसारण गर्छ। 100 MHz मा मिलाइएको रेडियो सेटले ती तरङ्ग प्राप्त गर्छ र डिमोड्युलेसन गरेर तिनबाट अडियो सङ्केत छुट्याउँछ। अन्त्यमा रेडियोको लाउडस्पिकरले अडियो सङ्केतलाई ध्वनिमा बदल्छ।

यो एम्प्लिच्युड मोड्युलेसन (AM) हो: क्यारियर तरङ्गको उचाइ अडियो सङ्केतअनुसार बढ्छ र घट्छ तर आवृत्ति उस्तै रहन्छ।
प्रयोजन: अडियो सङ्केत आफैँ कमजोर र कम आवृत्तिको हुने भएकाले टाढासम्म जान सक्दैन। मोड्युलेसन गर्दा यो सङ्केत लामो दुरीसम्म प्रसारण गर्न सकिने शक्तिशाली र उच्च आवृत्तिको क्यारियर तरङ्गमा चढ्छ। AM को प्रयोग मिडियम वेभ र लङ वेभ रेडियोमा गरिन्छ। यसका तरङ्ग आयोनिक तहबाट परावर्तन हुने भएकाले स्टेसन सयौँ किलोमिटर टाढासम्म सुन्न सकिन्छ।

इन्टरनेटका कारण सञ्चारको तरिका नै बदलिएको छ र सञ्चार छिटो, सस्तो तथा समृद्ध भएको छ:

• इमेलले चिठी र फ्याक्सको ठाउँ लिएको छ: यो केही सेकेन्डमै, लगभग निःशुल्क र फाइलसहित पुग्छ।
• इन्टरनेट कल र भिडियो कलबाट (भाइबर, ह्वाट्सएप, मेसेन्जर) नेपालमा रहेको परिवारले विदेशमा रहेका आफन्तलाई डाटाको खर्चमै देख्न र उनीहरूसँग कुरा गर्न सक्छ।
• अनलाइन समाचार भोलिपल्ट बिहान होइन, घटना भएको केही मिनेटमै पाठकसम्म पुग्छ।
• IPTV र स्ट्रिमिङबाट आफूले चाहेको बेला उच्च गुणस्तरमा कार्यक्रम हेर्न सकिन्छ।
• सामाजिक सञ्जालबाट एक जना व्यक्तिले एकै पटक हजारौँ मानिससँग खबर बाँड्न सक्छन्।

यी सबैमा कम्प्युटर, स्मार्टफोन र नेटवर्कको प्रयोग गरेर पाठ, आवाज, चित्र तथा भिडियो संसारभरि तुरुन्तै पठाइन्छ। पुराना तरिकाले यो सम्भव थिएन। त्यसैले इन्टरनेट सञ्चार एक आधुनिक सञ्चार प्रविधि हो।

• गुगलजस्ता सर्च इन्जिनबाट जुनसुकै विषयका पेज केही सेकेन्डमै भेटिन्छन्। सर्च अपरेटरले खोजलाई साँघुरो बनाउँछ (उदाहरणका लागि PDF नोटका लागि photosynthesis filetype:pdf वा पाठ्यक्रम विकास केन्द्रकै सामग्रीका लागि site:moecdc.gov.np)।
• ई-पुस्तकालय र अनलाइन विश्वकोशमा (जस्तै विकिपिडिया वा ई-पुस्तकालय नामको वेबसाइट) पुस्तक र लेख निःशुल्क पढ्न सकिन्छ।
• शैक्षिक वेबसाइट र सिमुलेसन (जस्तै PhET) तथा भिडियो पाठमा चित्र र प्रयोगसहित विषय बुझाइएको हुन्छ।
• अनलाइन समाचार र सरकारी वेबसाइटमा परीक्षाको नतिजा वा मौसमजस्ता पछिल्ला जानकारी पाइन्छन्।
• इमेल र अनलाइन कक्षामार्फत शिक्षक र विज्ञलाई प्रश्न सोध्न सकिन्छ।

स्रोत भरपर्दो छ कि छैन जाँच्नुपर्छ र त्यसको सामग्री प्रयोग गर्दा स्रोत खुलाउनुपर्छ।

इन्टरनेट चलाउँदा हाम्रा डाटा, अकाउन्ट र उपकरणलाई चोरी हुन, बिग्रन वा दुरुपयोग हुनबाट जोगाउनुलाई अनलाइन सुरक्षा भनिन्छ।
उपायहरू:

• बलियो र फरक फरक पासवर्ड प्रयोग गर्नुपर्छ। पासवर्ड, PIN वा OTP कहिल्यै कसैलाई दिनुहुँदैन।
• व्यक्तिगत विवरण भर्नुअघि वेबसाइट आधिकारिक छ र यसको जडान सुरक्षित छ (https, ताल्चा, ठिक ठेगाना) भनेर जाँच्नुपर्छ।
• उपहार, चिट्ठा वा पुरस्कारको लोभ देखाउने लिङ्कमा क्लिक गर्नुहुँदैन।
• व्यक्तिगत विवरण र फोटो निजी राख्नुपर्छ; सामाजिक सञ्जालमा अपरिचितलाई स्वीकार गर्नुहुँदैन।
• फायरवाल अन राख्नुपर्छ, एन्टिभाइरस इन्स्टल गर्नुपर्छ र कम्प्युटर अपडेट राख्नुपर्छ।
• प्रयोगपछि साइन आउट गर्नुपर्छ, अरूका उपकरणमा पासवर्ड सेभ गर्नुहुँदैन र ब्राउजिङ डाटा क्लियर गर्नुपर्छ।
• साइबर बुलिङ भएमा अभिभावक वा शिक्षकलाई भन्नुपर्छ, रेकर्ड राख्नुपर्छ र उजुरी गर्नुपर्छ।

• आफ्नो PIN, पासवर्ड वा OTP कसैलाई दिनुहुँदैन, आफूलाई बैङ्कको मान्छे भन्नेलाई पनि। बैङ्कले यी कुरा कहिल्यै माग्दैन; माग्ने जोसुकै चोर हो।
• बैङ्किङ र किनमेलका साइट ठेगाना आफैँ टाइप गरेर वा आधिकारिक एपबाट खोल्नुपर्छ, सन्देशमा आएका लिङ्कबाट होइन। https र ठेगानाको सही हिज्जे पनि जाँच्नुपर्छ। विवरण चोर्नका लागि नक्कली साइटहरू साँचो साइटजस्तै बनाइएका हुन्छन्।
• हरेक अकाउन्टमा बलियो र फरक पासवर्ड राख्नुपर्छ र दुई चरणको प्रमाणीकरण (two-step verification) अन गर्नुपर्छ। यसो गर्दा एउटा पासवर्ड चोरी हुँदैमा सबै अकाउन्ट खुल्दैनन्।
• भरपर्दो पसलबाट मात्र किन्नुपर्छ र सामान आएपछि नगद तिर्ने वा सुरक्षित भुक्तानीका तरिका रोज्नुपर्छ। नक्कली पसलहरूले पैसा लिन्छन् तर केही पठाउँदैनन्।
• सामाजिक सञ्जालका अकाउन्ट निजी राख्नुपर्छ, चिनेका मानिसलाई मात्र स्वीकार गर्नुपर्छ र आफ्नो ठेगाना, यात्राको योजना वा निजी फोटो पोस्ट गर्नुहुँदैन। अपराधी र हैरान पार्नेहरूले यस्ता जानकारीको दुरुपयोग गर्न सक्छन्।
• पोस्ट गर्नुअघि सोच्नुपर्छ: डिजिटल फुटप्रिन्ट रहिरहन्छ।
• फोन र कम्प्युटर अपडेट राख्नुपर्छ र एन्टिभाइरस अन राख्नुपर्छ। यसो गर्दा मालवेयर भित्र पस्न सक्दैन।
• सबैले चलाउने उपकरणमा साइन आउट गर्नुपर्छ।

शिक्षामा सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको प्रयोग

धेरै पहिलेको कुरा होइन, नेपालको कुनै गाउँका विद्यार्थीसँग सिक्नका लागि केही पाठ्यपुस्तक, एउटा कालोपाटी र शिक्षकको सम्झना मात्र हुन्थ्यो। आज स्मार्टफोन भएका विद्यार्थीको खल्तीमा संसारकै सबैभन्दा ठुलो पुस्तकालय छ। सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT) ले पढाउने र सिक्ने तरिका नै बदल्दै छ।

ICT ले ज्ञानलाई हरेक ठाउँमा पुर्‍याउँछ। इन्टरनेटबाट विद्यार्थीहरू ई-पुस्तक, विश्वकोश तथा पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका पाठ्यपुस्तक अनलाइनमा निःशुल्क पढ्न सक्छन्। सर्च इन्जिनबाट प्रश्नको उत्तर केही सेकेन्डमै पाइन्छ। शब्दले देखाउन नसक्ने कुरा भिडियो पाठ र सिमुलेसनमा देख्न सकिन्छ: धड्किरहेको मुटु, परिक्रमा गरिरहेको ग्रह वा रासायनिक प्रतिक्रिया।

ICT ले सिकाइलाई अन्तरक्रियात्मक बनाउँछ। क्विज, शैक्षिक खेल र सिमुलेसनमा विद्यार्थीहरू आफैँ गरेर हेर्न र गल्तीबाट सिक्न सक्छन्। शिक्षकहरू प्रोजेक्टर र प्रेजेन्टेसनको प्रयोग गरेर पाठलाई रोचक बनाउनुहुन्छ।

ICT ले कठिन समयमा पनि सिकाइ जारी राख्छ। कोभिड-19 महामारीका बेला नेपालका विद्यालय बन्द हुँदा रेडियो, टेलिभिजन तथा अनलाइन कक्षाबाट पढाइ चलिरह्यो। दुर्गम क्षेत्रका विद्यार्थीहरू पनि टाढाका विज्ञ शिक्षकले पढाउनुहुने कक्षामा सहभागी हुन सक्छन्।

ICT ले शिक्षक र विद्यालयलाई पनि सहयोग गर्छ। शिक्षकहरू अनलाइनमा सामग्री बाँड्नुहुन्छ र तालिम लिनुहुन्छ। विद्यालयहरूले अभिलेख, नतिजा तथा हाजिरी कम्प्युटरमा राख्छन् र SMS बाट अभिभावकसँग छिट्टै सम्पर्क गर्छन्।

ICT का केही समस्या पनि छन्। धेरै गाउँमा अझै बिजुली, इन्टरनेट र उपकरण छैनन्। यसले गर्दा धनी र गरिब विद्यार्थीबिचको खाडल बढ्न सक्छ। धेरै स्क्रिन समयले आँखा, निद्रा तथा स्वास्थ्यमा हानि गर्छ। खेल र सामाजिक सञ्जालले ध्यान भड्काउँछन् र अनलाइनमा भएका सबै कुरा साँचो हुँदैनन्। त्यसैले विद्यार्थीले स्रोत जाँच्न, कपिराइटको सम्मान गर्न र अनलाइनमा सुरक्षित रहन सिक्नैपर्छ।

बुद्धिमानीपूर्वक प्रयोग गरेमा ICT ले शिक्षालाई फराकिलो, समृद्ध र न्यायपूर्ण बनाउँछ। हरेक विद्यालयमा राम्रो इन्टरनेट, तालिमप्राप्त शिक्षक र सावधान विद्यार्थी भए यसबाट नेपालका हरेक बालबालिकाले जे पनि सिक्ने अवसर पाउन सक्छन्।