परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
31 प्रश्न
एकाइ 15 · रासायनिक प्रतिक्रिया
2. अन्तर लेख्नुहोस्
सन्तुलित र असन्तुलित रासायनिक समीकरण
उत्तर
| सन्तुलित रासायनिक समीकरण | असन्तुलित रासायनिक समीकरण |
|---|---|
| दुवैतिर हरेक तत्त्वका परमाणुको सङ्ख्या बराबर हुन्छ | कम्तीमा एउटा तत्त्वका परमाणुको सङ्ख्या दुईतिर फरक हुन्छ |
| पिण्ड संरक्षणको सिद्धान्त पालना हुन्छ | पिण्ड संरक्षित हुन्छ भन्ने देखिँदैन |
| प्रतिक्रिया गर्ने अणु र पिण्डको अनुपात थाहा हुन्छ | कति पदार्थले प्रतिक्रिया गर्छ भन्ने निकाल्न सकिँदैन |
| जस्तै: 2H₂ + O₂ → 2H₂O | जस्तै: H₂ + O₂ → H₂O |
तापशोषक र तापदायक प्रतिक्रिया
उत्तर
| तापशोषक प्रतिक्रिया | तापदायक प्रतिक्रिया |
|---|---|
| ताप शोषण हुन्छ (लिइन्छ) | ताप उत्पन्न हुन्छ (निस्कन्छ) |
| प्रतिक्रिया चलिरहन प्रायः ताप दिइरहनुपर्छ | एक पटक सुरु भएपछि प्रायः आफैँ चलिरहन्छ |
| वरिपरि चिसो हुन सक्छ | वरिपरि तातो हुन्छ |
| जस्तै: CaCO₃ → CaO + CO₂ (भट्टीमा तताउँदा) | जस्तै: C + O₂ → CO₂ + ताप |
3. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
रासायनिक परिवर्तन भौतिक परिवर्तनभन्दा कसरी फरक हुन्छ?
उत्तर
| रासायनिक परिवर्तन | भौतिक परिवर्तन |
|---|---|
| नयाँ गुण भएका नयाँ पदार्थ बन्छन् | नयाँ पदार्थ बन्दैन; अवस्था, आकार वा नाप मात्र बदलिन्छ |
| पदार्थको बनोट बदलिन्छ | बनोट उस्तै रहन्छ |
| प्रायः सजिलै उल्टाउन सकिँदैन | प्रायः सजिलै उल्टाउन सकिन्छ |
| प्रायः ताप वा प्रकाश निस्कन्छ वा लिइन्छ | अवस्था परिवर्तनबाहेक ऊर्जाको परिवर्तन थोरै हुन्छ |
| जस्तै: दाउरा जल्नु, खिया लाग्नु, दुधबाट दही बन्नु | जस्तै: बरफ पग्लनु, चिनी घुल्नु, सिसा फुट्नु |
रासायनिक समीकरण भनेको के हो? कुनै एक उदाहरणबाट प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
रासायनिक प्रतिक्रियालाई शब्दमा वा सङ्केत र सूत्रमा लेख्ने तरिकालाई रासायनिक समीकरण भनिन्छ। यसमा प्रतिक्रियारत पदार्थ बाण चिह्नको बायाँतिर र उत्पादित पदार्थ दायाँतिर लेखिन्छन्। जस्तै, फिक्का हाइड्रोक्लोरिक अम्लमा जिङ्क राख्दा जिङ्क क्लोराइड र हाइड्रोजन ग्यास बन्छ:
शब्द समीकरण: जिङ्क + हाइड्रोक्लोरिक अम्ल → जिङ्क क्लोराइड + हाइड्रोजन
सूत्र समीकरण (सन्तुलित): Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂
यहाँ जिङ्क र हाइड्रोक्लोरिक अम्ल प्रतिक्रियारत पदार्थ हुन् भने जिङ्क क्लोराइड र हाइड्रोजन उत्पादित पदार्थ हुन्।
“रासायनिक प्रतिक्रिया नभए हाम्रो दैनिक जीवन असम्भवप्रायः हुने थियो।” यस भनाइलाई रासायनिक प्रतिक्रियाको महत्त्वसँग जोडेर व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
रासायनिक प्रतिक्रियाका कारण नै हामी बाँचेका छौँ र हामीले गर्ने लगभग सबै काम पनि यिनैबाट चल्छन्:
- कोषमा हुने श्वासप्रश्वासबाट खानाको ऊर्जा निस्कन्छ (ग्लुकोज + अक्सिजन → कार्बनडाइअक्साइड + पानी + ऊर्जा)।
- पाचन हुँदा खाना शरीरले सोस्न सक्ने साना अणुमा टुक्रिन्छ।
- बिरुवामा हुने प्रकाश संश्लेषणबाट हाम्रो सबै खाना र हामीले फेर्ने अक्सिजन बन्छ।
- औषधीले शरीरमा प्रतिक्रिया गरेर रोग निको पार्छ। एन्टासिडले पेटको बढी अम्ललाई निराकरण गर्छ।
- इन्धन जल्दा (दाउरा, LPG, मटितेल, गोबर ग्यास) खाना पकाउन र न्यानो हुन ताप पाइन्छ र सवारी साधन चल्छन्।
- खाना: खाना पकाउनु, दुधबाट दही बन्नु, पाउरोटी फुल्नु।
- उद्योग: सिमेन्ट, स्टिल, साबुन, रासायनिक मल र प्लास्टिक सबै रासायनिक प्रतिक्रियाबाट बनाइन्छन्।
यी प्रतिक्रिया नभए हामीसँग न ऊर्जा हुन्थ्यो, न खाना, न औषधी, न हामीले प्रयोग गर्ने कुनै सामग्री। त्यसैले रासायनिक प्रतिक्रियाविना दैनिक जीवन असम्भवप्रायः हुन्थ्यो।
एक जना मानिस चुलोमा दाउरा बालेर भात पकाउँदै छन्। यहाँ भएका तापदायक र तापशोषक रासायनिक प्रतिक्रिया कुन कुन हुन्?
उत्तर
दाउरा बल्नु तापदायक प्रतिक्रिया हो। दाउराले हावाको अक्सिजनसँग प्रतिक्रिया गर्दा ताप र प्रकाश निस्कन्छ (दाउरामा भएको कार्बनका लागि: C + O₂ → CO₂ + ताप)।
भात पाक्नु तापशोषक प्रतिक्रिया हो। चामल (वा तरकारी र मासु) नरम पार्ने प्रतिक्रियामा आगोको ताप लिइन्छ र आगो निभेपछि यी प्रतिक्रिया रोकिन्छन्।
4. तल दिइएका शब्द समीकरणलाई सन्तुलित सूत्र समीकरणमा बदल्नुहोस्
नाइट्रोजन + हाइड्रोजन → एमोनिया
उत्तर
N₂ + 3H₂ → 2NH₃
सोडियम + अक्सिजन → सोडियम अक्साइड
उत्तर
4Na + O₂ → 2Na₂O
म्याग्नेसियम + नाइट्रोजन → म्याग्नेसियम नाइट्राइड
उत्तर
3Mg + N₂ → Mg₃N₂ (Mg को संयुज्यता 2 र N को संयुज्यता 3 भएकाले म्याग्नेसियम नाइट्राइड Mg₃N₂ हुन्छ।)
क्याल्सियम कार्बोनेट → कार्बनडाइअक्साइड + क्याल्सियम अक्साइड
उत्तर
CaCO₃ → CO₂ + CaO (यो पहिल्यै सन्तुलित छ; यस प्रतिक्रियालाई ताप चाहिन्छ।)
जिङ्क + हाइड्रोक्लोरिक अम्ल → जिङ्क क्लोराइड + हाइड्रोजन
उत्तर
Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂
एलुमिनियम + नाइट्रोजन → एलुमिनियम नाइट्राइड
उत्तर
2Al + N₂ → 2AlN
पोटासियम + क्लोरिन → पोटासियम क्लोराइड
उत्तर
2K + Cl₂ → 2KCl
हाइड्रोजन + क्लोरिन → हाइड्रोजन क्लोराइड
उत्तर
H₂ + Cl₂ → 2HCl
5. तल दिइएका असन्तुलित सूत्र समीकरणलाई सन्तुलित गरी लेख्नुहोस्
Na + O₂ → Na₂O
उत्तर
4Na + O₂ → 2Na₂O (Na 4 = 4; O 2 = 2)
Hg + O₂ → HgO
उत्तर
2Hg + O₂ → 2HgO
Ca + N₂ → Ca₃N₂
उत्तर
3Ca + N₂ → Ca₃N₂
Fe + O₂ → Fe₂O₃
उत्तर
4Fe + 3O₂ → 2Fe₂O₃ (Fe 4 = 4; O 6 = 6)
Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu
उत्तर
Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu। यो पहिल्यै सन्तुलित छ: Fe 1 = 1, Cu 1 = 1, S 1 = 1, O 4 = 4।
HCl + NaOH → NaCl + H₂O
उत्तर
HCl + NaOH → NaCl + H₂O। यो पहिल्यै सन्तुलित छ: H 2 = 2, Cl 1 = 1, Na 1 = 1, O 1 = 1।
HCl + KOH → KCl + H₂O
उत्तर
HCl + KOH → KCl + H₂O। यो पहिल्यै सन्तुलित छ: H 2 = 2, Cl 1 = 1, K 1 = 1, O 1 = 1।
HNO₃ + Ca(OH)₂ → Ca(NO₃)₂ + H₂O
उत्तर
2HNO₃ + Ca(OH)₂ → Ca(NO₃)₂ + 2H₂O
NO₃ लाई एउटै एकाइ मानेर जाँच्दा: NO₃ 2 = 2; Ca 1 = 1; H बायाँतिर 2 + 2 = 4, दायाँतिर 2 × 2 = 4; O (NO₃ बाहिरको) 2 = 2।
6. तल दिइएका सूत्र समीकरणलाई पूरा गरी सन्तुलित गर्नुहोस्
Fe + HCl → …… + H₂
उत्तर
Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂ (फिक्का हाइड्रोक्लोरिक अम्लसँग प्रतिक्रिया गर्दा फलामबाट फेरस क्लोराइड बन्छ।)
HCl + …… → NaCl + H₂O
उत्तर
HCl + NaOH → NaCl + H₂O
H₂SO₄ + NaOH → …… + H₂O
उत्तर
H₂SO₄ + 2NaOH → Na₂SO₄ + 2H₂O
Na + …… → Na₂O
उत्तर
4Na + O₂ → 2Na₂O
Ca + O₂ → ……
उत्तर
2Ca + O₂ → 2CaO
…… + O₂ → HgO
उत्तर
2Hg + O₂ → 2HgO
Fe + …… → Fe₂O₃
उत्तर
4Fe + 3O₂ → 2Fe₂O₃
…… + Ca(OH)₂ → Ca(NO₃)₂ + H₂O
उत्तर
2HNO₃ + Ca(OH)₂ → Ca(NO₃)₂ + 2H₂O
Al + N₂ → ……
उत्तर
2Al + N₂ → 2AlN