परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
27 प्रश्न
एकाइ 17 · डल्ले खोला
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
शब्दभण्डार
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका अर्थ दिने शब्द ‘डल्ले खोला’ कथाबाट खोजेर लेख्नुहोस्:
- क.पृथ्वीको चारैतिर फिँजिएको हावा
- ख.स्वीकार गरिएको काम वा अवस्था
- ग.कठिन, दुःसाध्य
- घ.कहिल्यै पनि नाश नहुने
- ङ.असम्भव कुरालाई सम्भव जस्तो बनाई देखाउने
उत्तर
- क.वातावरण
- ख.स्वीकृति
- ग.मुस्किल
- घ.शाश्वत
- ङ.जादु
दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: चन्दा, वर्षायाम, निर्माण, खाद्यान्न, उत्साह, पुल, लगत, श्रमदान
नमुना वाक्य
चन्दा: विद्यालयको पुस्तकालयका लागि टोलवासीले चन्दा उठाए।
वर्षायाम: वर्षायाममा पहाडका बाटामा पहिरोको डर हुन्छ।
निर्माण: वडाले सामुदायिक भवनको निर्माण सुरु गरेको छ।
खाद्यान्न: हिमाली जिल्लामा हिउँदमा खाद्यान्नको अभाव हुन सक्छ।
उत्साह: नतिजा आएपछि सबै विद्यार्थीमा उत्साह छायो।
पुल: नयाँ पुल बनेपछि बालबालिका वर्षामा पनि विद्यालय जान थाले।
लगत: कार्यालयले भवन मर्मतका लागि चाहिने सामानको लगत बनायो।
श्रमदान: गाउँलेले श्रमदान गरेर बाटो सफा गरे।
दिइएका सङ्क्षिप्त शब्द र तिनका पूर्ण रूपबिच जोडा मिलाउनुहोस्। पूर्ण रूपमा एउटा बढी छ।
सङ्क्षिप्त रूप: नेवानि, नेप्रप्र, अनेसास, रासस, गापा, प्रअ, प्रम, कोलेनिका, गोप
पूर्ण रूप: गोरखापत्र, राष्ट्रिय समाचार समिति, प्रधानमन्त्री, नेपाल विद्युत् प्राधिकरण, प्रधानाध्यापक, अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज, कोष तथा लेखा नियन्त्रण कार्यालय, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, नेपाल वायुसेवा निगम, गाउँपालिका
उत्तर
| सङ्क्षिप्त रूप | पूर्ण रूप |
|---|---|
| नेवानि | नेपाल वायुसेवा निगम |
| नेप्रप्र | नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान |
| अनेसास | अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज |
| रासस | राष्ट्रिय समाचार समिति |
| गापा | गाउँपालिका |
| प्रअ | प्रधानाध्यापक |
| प्रम | प्रधानमन्त्री |
| कोलेनिका | कोष तथा लेखा नियन्त्रण कार्यालय |
| गोप | गोरखापत्र |
नेपाल विद्युत् प्राधिकरण को जोडा छैन: यो बढी राखिएको पूर्ण रूप हो।
दिइएका सङ्क्षिप्त शब्दको पूरा रूप लेखी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: जबरा, लोसेआ, त्रिवि, नेसंवि, पाविके, नपा
उत्तर
जबरा (जङ्गबहादुर राणा): राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरको नामपछि जबरा लेखिन्थ्यो: चन्द्रशमशेर जबरा।
लोसेआ (लोक सेवा आयोग): सरकारी जागिरका लागि लोसेआले परीक्षा लिन्छ।
त्रिवि (त्रिभुवन विश्वविद्यालय): मेरी दिदी त्रिविमा पढ्छिन्।
नेसंवि (नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय): संस्कृत पढ्न चाहने विद्यार्थी नेसंवि जान्छन्।
पाविके (पाठ्यक्रम विकास केन्द्र): पाविकेले विद्यालयका पाठ्यपुस्तक तयार गर्छ।
नपा (नगरपालिका): भक्तपुर नपाले सम्पदा जोगाउने काम गरेको छ।
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: युद्ध, घोषणा, भाषण, वर्षायाम, बाँध, खाद्यान्न, जहाँतहाँ, इस्टिमेट, व्यङ्ग्य, कठ्याङ्ग्रिनु, प्रशंसा, ढङ्ग
उच्चारण गर्ने तरिका
टुक्रा पारेर बोल्नुहोस्: युद्-ध, घोष-णा, भा-षण, वर्-षा-याम, बाँध, खा-द्यान्-न, ज-हाँ-त-हाँ, इस्-टि-मेट, व्यङ्-ग्य, क-ठ्याङ्-ग्रि-नु, प्र-शं-सा, ढङ्-ग। युद्ध र खाद्यान्न मा द् को ध्वनि छुटाउनु हुँदैन। बाँध मा स्वर नाकबाट पनि निस्कन्छ। व्यङ्ग्य मा ‘ङ्’ को ध्वनि प्रस्ट सुनिनुपर्छ।
‘डल्ले खोला’ कथा पालैपालो सस्वरवाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्दा
रनबहादुरको भाषण जोसिलो स्वरमा पढ्नुहोस्। खोलाको बोली बिस्तारै, व्यङ्ग्य सुनिने स्वरमा पढ्नुहोस्। ‘…’ मा एकछिन रोकिनुहोस्। अन्तिम वाक्य झन् बिस्तारै पढ्नुहोस्।
‘डल्ले खोला’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.रनबहादुर कहाँ पुग्यो?
- ख.रनबहादुरले हाकिमसँग कति रुपियाँ माग गर्यो?
- ग.शिवबहादुर किन खुसी थियो?
- घ.डल्ले खोला कसले मुस्किलले तर्यो?
- ङ.कथा कतिओटा अनुच्छेदमा संरचित छ?
उत्तर
- क.रनबहादुर सदरमुकाम पुग्यो।
- ख.रनबहादुरले हाकिमसँग २०,००० रुपियाँ माग गर्यो।
- ग.कुलोका लागि १०,००० रुपियाँ निकासा भएकाले शिवबहादुर खुसी थियो। उसले यसबाट राम्रो कुलो बन्ने र गाउँमा खुसियाली आउने कुरा सोचेको थियो।
- घ.कथाको सुरु र अन्त्यमा आउने ‘ऊ’ भनिएको पात्रले डल्ले खोला मुस्किलले तर्यो। उसको नाम कथामा खुलेको छैन।
- ङ.कथा नौओटा अनुच्छेदमा संरचित छ।
‘डल्ले खोला’ कथाको ‘उसको भाषणलाई … नाङ्गो उभिएको छ।’ कथांश मौन पठन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.रनबहादुरको भाषणले केको काम गरेको थियो?
- ख.रनबहादुरले कति रकम बुझेको थियो?
- ग.आउनेजानेले किन अब बाँचिने भयो भन्ने ठाने?
- घ.रनबहादुरको आवश्यकता कसले पूरा गरिदियो?
उत्तर
- क.रनबहादुरको भाषणले जादुको काम गरेको थियो।
- ख.रनबहादुरले १०,००० रुपियाँ बुझेको थियो।
- ग.खोलामाथि एक दुइटा काठ राखेको देखेपछि आउनेजानेले अब पुल बन्ने, वर्षामा पनि सदरमुकाम पुग्न सकिने र त्यसैले बाँचिने भयो भन्ने ठाने।
- घ.रनबहादुरको आवश्यकता डल्ले खोलाले पूरा गरिदियो।
‘डल्ले खोला’ कथाको अन्तिम अनुच्छेद शिक्षकबाट सुनेर लेख्नुहोस्।
सुनेर लेख्दा
पहिले पूरा वाक्य सुन्नुहोस्, अनि लेख्नुहोस्। यो अनुच्छेदमा यी शब्दमा विशेष ध्यान दिनुहोस्: उत्साह, जाँचपास, रूपरेखा, उमार्यो, ब्युँझन्छु, शाश्वत, यथार्थ। सकेपछि पाठ्यपुस्तकसँग दाँजेर आफैँ सच्याउनुहोस्। साथीसँग कापी साटेर पनि हेर्न सकिन्छ।
‘डल्ले खोला’ कथाका आधारमा दिइएका घटनाको क्रम मिलाउनुहोस्:
- क.रनबहादुरको भाषण हाकिमले केही बुझ्नु र केही नबुझ्नु
- ख.कुलो खनिन लाग्दा सुरुमा मानिसले निकै उत्साह देखाउनु
- ग.डल्ले खोला उस्तै हुनु र उसरी नै बगिरहनु
- घ.शिवबहादुरले हाकिमसँग पुलका लागि गएको रकम हिनामिना भएको बताउनु
- ङ.डल्ले खोला सारा वातावरण भयभीत बनाएर बगिरहनु
- च.डल्ले खोलाले फेरि निमन्त्रण गर्न खोज्दै हात फैलाएर केही भन्नु
- छ.जाँचपासका लागि माथिबाट मान्छे आएर कुलो जाँच्नु
- ज.रनबहादुरमा नयाँ जोस र उत्साह आउनु
- झ.गाउँबाट अनिकाल सदाका लागि भाग्ने आशा गरिनु
उत्तर
- १.डल्ले खोला सारा वातावरण भयभीत बनाएर बगिरहनु
- २.रनबहादुरमा नयाँ जोस र उत्साह आउनु
- ३.रनबहादुरको भाषण हाकिमले केही बुझ्नु र केही नबुझ्नु
- ४.डल्ले खोलाले फेरि निमन्त्रण गर्न खोज्दै हात फैलाएर केही भन्नु
- ५.शिवबहादुरले हाकिमसँग पुलका लागि गएको रकम हिनामिना भएको बताउनु
- ६.गाउँबाट अनिकाल सदाका लागि भाग्ने आशा गरिनु
- ७.कुलो खनिन लाग्दा सुरुमा मानिसले निकै उत्साह देखाउनु
- ८.जाँचपासका लागि माथिबाट मान्छे आएर कुलो जाँच्नु
- ९.डल्ले खोला उस्तै हुनु र उसरी नै बगिरहनु
‘डल्ले खोला’ कथाको पहिलो अनुच्छेद पढी चारओटा प्रश्न बनाउनुहोस्।
नमुना प्रश्न
- क.डल्ले खोला वातावरणलाई कस्तो बनाएर बगिरहेछ?
- ख.उसलाई खोला तर्न केले सहारा दियो?
- ग.डल्ले खोला वर्षायाममा कस्तो हुन्छ?
- घ.खोलामा बन्ने पुल किन कागजमै सकिन्छ?
‘डल्ले खोला’ कथा पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.रनबहादुरमा किन नयाँ जोस र उत्साह आएको थियो?
- ख.डल्ले खोलाले रनबहादुरको आवश्यकता कसरी पूरा गरिदियो?
- ग.डल्ले खोलाले हात फैलाएर के के भन्यो?
- घ.गाउँबाट सदाका लागि अनिकाल कसरी भाग्ने छ?
- ङ.कथाको सार लेख्नुहोस्।
उत्तर
क. छोरीको बिहेको खर्च जुटाउन नसकेर चिन्तामा परेको रनबहादुरले सपनामा डल्ले खोला देख्यो। खोलाले आफूलाई नबिर्सन र आफू उसको सुखदुःखको साथी भएको बतायो। पुलको नाममा पैसा ल्याउन सकिने उपाय भेटेकाले उसमा नयाँ जोस र उत्साह आएको थियो।
ख. रनबहादुरले डल्ले खोलाको पुलको नाममा सदरमुकामबाट १०,००० रुपियाँ निकासा गरायो र त्यो रकम आफैँले बुझ्यो। त्यही बेला उसकी छोरीको बिहे धुमधामसँग सकियो, र सात दिनसम्म भोज चल्यो। यसरी खोलाले उसको आवश्यकता पूरा गरिदियो।
ग. डल्ले खोलाले हात फैलाएर भन्यो: म कठ्याङ्ग्रिसकेँ, मलाई छिटो पाखामा लैजाऊ; त्यहाँको माटामा म नुहाउँछु र खेल्छु; मलाई धानका बालामा भेट, सुन्तलाका केस्रामा स्वीकार; मलाई सोझै बग्न नदेऊ; मलाई नियन्त्रण गर, सीमित तुल्याऊ।
घ. डल्ले खोलामा बाँध बाँधेर कुलो बने पाखामा पानी पुग्छ। त्यसपछि फाँट हरिया हुन्छन्, धान फल्छ र धानका बाला झुल्छन्। यसरी अन्न धेरै उब्जिएपछि गाउँबाट सदाका लागि अनिकाल भाग्ने छ।
ङ. डल्ले खोला वर्षामा भयानक हुन्छ, र खोला तर्दा मान्छे बगेर मर्छन्। छोरीको बिहेको खर्चको चिन्तामा परेको रनबहादुरले सदरमुकाम गएर पुलको माग गर्यो र १०,००० रुपियाँ निकासा गरायो। त्यो रकमले उसको घरमा धुमधामसँग बिहे भयो, तर खोलामाथि एक दुइटा काठ मात्र राखिए, र भेलले तिनलाई पनि बगायो। त्यसपछि जुवामा हारेको शिवबहादुरले रकम हिनामिना भएको उजुरी गर्दै कुलोका लागि फेरि १०,००० रुपियाँ निकासा गरायो। कुलाका डोब मात्र देखिए। जाँच्न आउनेले कुलो राम्रो देखे, तर त्यो कुन खोलाको हो भन्ने उनीहरूलाई थाहा भएन। न पुल बन्यो, न कुलो। खोला उसरी नै बगिरहेको छ।
भाव विस्तार कसरी गर्ने?
भाव विस्तार गर्नुहोस्: एक मुठी सास भएसम्म हामीले निर्माण कार्यमा पछि पर्नुहुँदैन।
नमुना
प्रस्तुत भनाइ ‘डल्ले खोला’ कथाको रनबहादुरको भाषणबाट लिइएको हो। ‘एक मुठी सास’ भनेको जीवनको अन्तिम घडीसम्मको सास हो। अर्थात् जिउँदो रहेसम्म देश बनाउने काममा लाग्नुपर्छ भन्ने यसको अर्थ हो।
देश आफैँ बन्दैन, त्यहाँका मान्छेले बनाउँछन्। बाटो, पुल, कुलो, विद्यालय र अस्पताल बनाउन नागरिकको पसिना चाहिन्छ। एक जनाले काम छोड्दा अर्कोलाई पनि जाँगर मर्छ, तर सबैले आ-आफ्नो ठाउँबाट योगदान गर्दा गाउँको रूप फेरिन्छ। उमेर, पद वा धन जे भए पनि हरेक मान्छेले गर्न सक्ने काम हुन्छ।
त्यसैले निर्माणको जिम्मेवारी अरूलाई मात्र छोड्नु हुँदैन। कथाले अर्को कुरा पनि सिकाउँछ: यो वाक्य मुखले भन्नु मात्र पुग्दैन, काममा देखाउनुपर्छ।
‘डल्ले खोला’ कथाका आधारमा रनबहादुर र हाकिम पात्रका चारित्रिक विशेषताको तुलना गर्नुहोस्।
नमुना
| आधार | रनबहादुर | हाकिम |
|---|---|---|
| बोली | जोसिलो, भाषण दिन सिपालु | कुरा नसुन्ने, आफ्नै तर्कमा व्यस्त |
| काम | पुलको नाममा रकम ल्याएर निजी काममा खर्च गर्ने | नबुझी लगत बनाएर रकम निकासा गर्ने |
| जिम्मेवारी | गाउँको विश्वास तोड्ने | पद र जिम्मेवारीको मर्यादा नराख्ने |
| उद्देश्य | आफ्नो छोरीको बिहे | जसोतसो काम सक्ने |
| अनुगमन | काठ राखेर देखावटी काम गर्ने | ठाउँमा गएर नहेर्ने |
रनबहादुर चलाख, स्वार्थी र बोल्न सिपालु छ। हाकिम लापर्बाह छ, र जनताको आवश्यकता बुझ्ने चासो राख्दैन। एउटाले ठग्छ, अर्कोले ठगिन दिन्छ। त्यसैले भ्रष्टाचारमा दुवै जिम्मेवार छन्।
‘डल्ले खोला’ कथामा कस्तो परिवेशको चित्रण गरिएको छ, कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका बुँदा
- स्थान: दुर्गम गाउँ, डल्ले खोला, सदरमुकामको कार्यालय, पाखा र खेत।
- समय: वर्षायाम र अरू ऋतु; पञ्चायतकालको जस्तो प्रशासन।
- प्राकृतिक अवस्था: वर्षामा भयानक हुने, हिउँदमा नाघ्न सकिने खोला; पानी नपुगेका पाखा।
- सामाजिक अवस्था: पुल र कुलो नभएको विकट गाउँ, अन्नको अभाव, जुवा र महँगा भोज।
- प्रशासनिक अवस्था: स्थलगत निरीक्षण नगरी हुने निर्णय, योजनाका नाममा आफ्नो काम बनाउने मान्छे।
‘भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि जनता सचेत हुनुपर्छ’ यस कथनलाई ‘डल्ले खोला’ कथाका आधारमा तर्क दिनुहोस्।
नमुना
काम वा सेवा दिएबापत वा पदको दुरुपयोग गरी लिइने अनुचित लाभ भ्रष्टाचार हो। यो कानुनले दण्डनीय छ। ‘डल्ले खोला’ कथाले जनता सचेत नहुँदा के हुन्छ भन्ने देखाउँछ।
रनबहादुरले पुलको रकम बुझ्यो र उसैको घरमा सात दिन भोज चल्यो, तर गाउँलेले ‘पैसा कहाँबाट आयो?’ भनेर सोधेनन्। उल्टै उसलाई ‘तगडा मान्छे’ भनेर प्रशंसा गरे। एक दुइटा काठ देखेर उनीहरू आश्वस्त भए। त्यसैले अर्को वर्ष शिवबहादुरले पनि त्यही बाटो लियो। गाउँले सचेत भएका भए पहिलो रकमको हिसाब माग्थे, योजनाको खर्च सार्वजनिक गराउँथे, र सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्थे।
त्यसैले जनताले आफ्ना हक बुझ्नुपर्छ, योजनाको जानकारी लिनुपर्छ, भ्रष्टाचारको सूचना गोप्य रूपमा भए पनि दिनुपर्छ, र भ्रष्ट मान्छेको प्रशंसा गर्नु हुँदैन। जनता सचेत भए मात्र भ्रष्टाचार नियन्त्रण हुन्छ।
डल्ले खोलामा पुल किन बन्न सकेन, समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस्।
नमुना
डल्ले खोलामा पुल नबन्नुको मूल कारण भ्रष्टाचार हो। खोला वर्षामा भयानक हुन्छ र मान्छे बगेर मर्छन्, त्यसैले पुलको आवश्यकता साँचो थियो। तर पुलको माग गर्ने रनबहादुरको उद्देश्य गाउँको हित थिएन, छोरीको बिहेको खर्च थियो।
उसले २०,००० रुपियाँ मागेर भाषण गर्यो, र १०,००० रुपियाँ निकासा भयो। रकम उसैले बुझ्यो, र त्यसैले धुमधामसँग बिहे भयो। खोलामाथि एक दुइटा काठ मात्र राखियो, र भेलले ती पनि बगायो।
यसमा हाकिमको पनि दोष छ। उनले कुरा पूरा नबुझी लगत बनाए, रकम दिए, र काम भयो कि भएन भनेर हेरेनन्। गाउँले पनि सचेत भएनन्: रकमको हिसाब मागेनन्, बरु रनबहादुरको प्रशंसा गरे।
अर्को पटक पनि शिवबहादुरले रकम हिनामिना भएको भन्यो, तर पुल बनाउन होइन, नयाँ कुलोको रकम माग्न। त्यसैले व्यक्तिको स्वार्थ, प्रशासनको लापर्बाही र जनता सचेत नहुनुले गर्दा डल्ले खोलामा पुल बन्न सकेन।
दिइएका विषयवस्तुका आधारमा कथा पूरा गर्नुहोस्:
गोविन्द कतारबाट फर्किएर गाउँमा एउटा कृषि उद्योग खोल्नु, … तरकारी, फलफूल र माछामासुको उत्पादन गर्नु, … कामका लागि कामदार राख्नु, … आफू र आफ्ना परिवारलाई समेत सहभागी गराउनु, … एक पटक असारमा घनघोर वर्षा हुनु, … कृषि उद्योगमा धेरै क्षति पुग्नु, … सबै कामदारले मन लगाएर पुनर्निर्माण गरिरहनु तर पहिलेको जस्तो अवस्था नआउनु, … गोविन्दको कृषि उद्योगबाट गाउँलेले लाभ लिइरहेकाले उनीहरूले पनि चासो राख्नु, … गोविन्दले गाउँलेलाई आफ्ना समस्या सुनाउनु, … गोविन्दले कामदारलाई तलब दिने अवस्था नभएको बताउनु, … गाउँलेले गोविन्दको कुरा सुनेर आआफ्ना तर्फबाट सहयोग गर्ने वचन दिनु, … गोविन्दलाई आफ्नो कामप्रति गौरव लाग्नु, … गोविन्दले कृषि उद्योगलाई बढाइरहनु, … गोविन्दको कृषि उद्योगमा अरू कामदार पनि थपिँदै जानु, … गोविन्दलाई गाउँकै इमानदार कृषि व्यवसायीका रूपमा सबैले सम्मान गर्नु …।
नमुना कथा
गाउँले दिएको बल
गोविन्द पाँच वर्ष कतारमा काम गरेर गाउँ फर्कियो। बचाएको पैसाले उसले गाउँमै एउटा कृषि उद्योग खोल्यो। उसको बारीमा तरकारी र फलफूल फल्न थाले, र पोखरीमा माछा हुर्किए। काम बढेपछि उसले गाउँकै कामदार राख्यो। आफू र परिवारका सबै सदस्य पनि बिहानैदेखि काममा जुट्थे।
एक पटक असारमा घनघोर वर्षा भयो। भेलले बारी बगायो, पोखरी पुरियो र कृषि उद्योगमा धेरै क्षति पुग्यो। सबै कामदारले मन लगाएर पुनर्निर्माण गरे, तर पहिलेको जस्तो अवस्था आएन।
गोविन्दको उद्योगबाट गाउँले ताजा तरकारी र काम पाएका थिए, त्यसैले उनीहरूले पनि चासो राखे। गोविन्दले गाउँलेलाई भेला गरेर आफ्ना समस्या सुनायो। ‘अहिले कामदारलाई तलब दिने अवस्था छैन,’ उसले दुःखी भएर भन्यो। गाउँले एकछिन चुप लागे। अनि एक जनाले भने, ‘तिमीले हाम्रो गाउँमै लगानी गर्यौ। अब हामी पनि सघाउँछौँ।’ कसैले बिउ दिने, कसैले श्रमदान गर्ने र कसैले सामान किन्न अगाडि बढ्ने वचन दिए।
गोविन्दको आँखा रसाए। उसलाई आफ्नो कामप्रति गौरव लाग्यो। केही महिनामै बारी फेरि हरियो भयो। उसले उद्योग बढाइरह्यो, र नयाँ कामदार थपिँदै गए। आज गाउँका सबैले उसलाई इमानदार कृषि व्यवसायीका रूपमा सम्मान गर्छन्।
भाषिक प्रकार्य: अनिच्छा व्यक्त गर्ने
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र निर्देशनअनुसार गर्नुहोस्:
राजनकी दिदीले कक्षा १२ पूरा गरेपछि आमाबुबाले उहाँको विवाह गरिदिने विचार गर्नुभयो। दिदीले तत्काल विवाह गर्न अनिच्छा जनाउनुभयो। उहाँले उच्च शिक्षा हासिल गरी शिक्षक बन्ने लक्ष्य लिनुभएको रहेछ। आमाबुबाले चाहिँ उच्च शिक्षामा अनिच्छा देखाउनुभयो। दिदीले प्रस्टसँग भन्नुभयो, ‘हजुरहरूले जतिसुकै करकाप गरे पनि अहिले मेरो विवाह गर्ने विचार छैन। विवाहमा लाग्ने रकम मेरो उच्च शिक्षाका लागि लगानी गरिदिनुहोस्।’ आमाबुबा सहमत हुनुभयो। छेउमा बसेर सुनिरहेका राजनले सोचे, असल भविष्य निर्माणका लागि आफूले सोचेको क्षेत्रमा अगाडि बढ्न कसैले रोक्न नहुने रहेछ।
राजनकी दिदीले जस्तै आफूले इच्छाएका राम्रा काममा कसैले अवरोध गर्न खोजेमा सोप्रति तपाईँ कसरी अनिच्छा व्यक्त गर्नुहुन्छ, कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना
मलाई विज्ञान पढ्न मन छ, तर काकाले मलाई पढाइ छोडेर पसलमा बस्न भन्नुभयो भने म यसो भन्छु: ‘काका, तपाईँले मेरो भलाइ सोचेर भन्नुभएको हो भन्ने म बुझ्छु। तर मलाई अहिले पढाइ छोड्ने मन छैन। मैले विज्ञान पढेर प्रयोगशालामा काम गर्ने लक्ष्य राखेको छु। बिदाको दिन म पसलमा सघाउन सक्छु, तर विद्यालय भने छोड्दिनँ।’
साथीले विद्यालयको समयमा घुम्न जाऔँ भन्यो भने: ‘तिम्रो कुरा रमाइलो छ, तर म कक्षा छोडेर जान चाहन्नँ। शनिबार सँगै जाऔँ।’
भाषिक संरचना: वाच्य
दिइएका विषयवस्तु पढ्नुहोस् र कक्षामा छलफल गर्नुहोस्:
| कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य | भाववाच्य |
|---|---|---|
| क.सञ्जय तिमीलाई बोलाउँछ। | सञ्जयबाट तिमी बोलाइन्छौ। | |
| ख.महिमा आज धेरै हिँडिन्। | (महिमाद्वारा) आज धेरै हिँडियो। | |
| ग.तपाईँ कपडा किन्नुहोस्। | तपाईँद्वारा कपडा किनियुन्। | |
| घ.म त गाउँमा बस्छु। | आफू त गाउँमा बसिन्छ। | |
| ङ.भाइ पुस्तक पढोस्। | भाइद्वारा पुस्तक पढियोस्। | |
| च.हामी विद्यालय जाने छौँ। | (हामीबाट) विद्यालय गइने छ। |
छलफलका बुँदा
- क, ग र ङ मा कर्म छ (तिमी, कपडा, पुस्तक), त्यसैले तिनको कर्मवाच्य बनेको छ। ग मा ‘कपडा’ बहुवचन मानिएकाले किनियुन् भएको छ; एउटै कपडा भए किनियोस् हुन्छ।
- ख, घ र च मा कर्म छैन, त्यसैले तिनको भाववाच्य बनेको छ।
- कर्मवाच्य र भाववाच्यमा कर्तामा ‘बाट’ वा ‘द्वारा’ लागेको छ। ‘म’ चाहिँ भाववाच्यमा ‘आफू’ भएको छ।
- सबै कर्मवाच्य र भाववाच्यका धातुमा ‘इ’ थपिएको छ: बोलाइ, किनि, हिँडि, बसि, पढि। ‘जा’ धातु चाहिँ ‘गइ’ बन्छ।
अभ्यास: भाषिक संरचना
दिइएको अनुच्छेदबाट वाच्य पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
हाम्रो विद्यालयले कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्यो। मद्वारा उक्त प्रतियोगितामा सहभागिता जनाइयो। रूपेश, लाक्पा, सुचिनालगायत थुप्रै साथीले भाग लिएका थिए। उद्घोषकबाट नाम बोलाइयो। आफू त सरासर मञ्चमा गइयो। निर्धक्कसँग कविता वाचन गरियो। दर्शकले असाध्यै प्रशंसा गरे। सबैले ताली बजाए। तपाईँहरूद्वारा पनि राम्रो कविता रचना गरियोस्।
उत्तर
| वाक्य | वाच्य |
|---|---|
| हाम्रो विद्यालयले कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्यो। | कर्तृवाच्य |
| मद्वारा उक्त प्रतियोगितामा सहभागिता जनाइयो। | कर्मवाच्य |
| रूपेश, लाक्पा, सुचिनालगायत थुप्रै साथीले भाग लिएका थिए। | कर्तृवाच्य |
| उद्घोषकबाट नाम बोलाइयो। | कर्मवाच्य |
| आफू त सरासर मञ्चमा गइयो। | भाववाच्य |
| निर्धक्कसँग कविता वाचन गरियो। | कर्मवाच्य |
| दर्शकले असाध्यै प्रशंसा गरे। | कर्तृवाच्य |
| सबैले ताली बजाए। | कर्तृवाच्य |
| तपाईँहरूद्वारा पनि राम्रो कविता रचना गरियोस्। | कर्मवाच्य |
कोष्ठकमा दिइएको निर्देशनअनुसार वाच्य परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.सङ्गीता मिठो गीत गाउँदै छिन्। (कर्मवाच्य)
- ख.बुबाले मिठाई दिनुभएको थियो। (कर्मवाच्य)
- ग.हिजो राति त सात घण्टा निदाएछु। (भाववाच्य)
- घ.कथाका किताब किनिन्छन् र पालैपालो पढिन्छ। (कर्तृवाच्य)
- ङ.तिमीबाट त्यति काम गरियोस् है। (कर्तृवाच्य)
- च.म त खुब हाँस्छु। (भाववाच्य)
उत्तर
- क.सङ्गीताद्वारा मिठो गीत गाइँदै छ।
- ख.बुबाबाट मिठाई दिइएको थियो।
- ग.हिजो राति त (आफू) सात घण्टा निदाइएछ।
- घ.हामी कथाका किताब किन्छौँ र पालैपालो पढ्छौँ। (वाक्यमा कर्ता छैन, त्यसैले कर्तृवाच्यमा कर्ता थप्नुपर्छ। ‘हामी’ को ठाउँमा अरू कर्ता पनि राख्न सकिन्छ।)
- ङ.तिमी त्यति काम गर है।
- च.आफू त खुब हाँसिन्छ।
दिइएको अनुच्छेदलाई वाच्य परिवर्तन गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
शुभद्राले पसलमा गएर पत्रिका किनिन्। उनले समाचार पढिन्। साथीहरूले पनि समाचार सुने। साथीहरूले नयाँ खबर थाहा पाए। विजय यतै आउँदै रहेछ। कल्याणद्वारा ऊ देखिएछ। कल्याणले विजयलाई बोलायो। आफू त सरासर घरतिर हिँडियो। आमाले मलाई घरबाट डाक्नुभएको थियो।
उत्तर
शुभद्राद्वारा पसलमा गएर पत्रिका किनियो। उनीबाट समाचार पढियो। साथीहरूबाट पनि समाचार सुनियो। साथीहरूबाट नयाँ खबर थाहा पाइयो। विजयबाट यतै आइँदै रहेछ। कल्याणले उसलाई देखेछ। कल्याणबाट विजय बोलाइयो। म त सरासर घरतिर हिँडेँ। आमाबाट म घरबाट डाकिएको थिएँ।
वर्णविन्यास: ‘र’ का विभिन्न रूप
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएको अनुच्छेद पढी ‘र’ का विभिन्न रूपबारे छलफल गर्नुहोस्:
राष्ट्रपतिले चुरेक्षेत्रको भ्रमण गर्नुभयो। उहाँले प्रकृति संरक्षणमा सबैको चासो रहनुपर्नेमा जोड दिनुभयो। जलवायु परिवर्तनका कारण सङ्कट बढेकामा चिन्ता व्यक्त गर्नुभयो। जलवायु परिवर्तनको प्रभाव कृषि, पर्यटन आदि क्षेत्रमा पनि पर्दो रहेछ। उहाँले पेट्रोलियम पदार्थको वैकल्पिक स्रोतका रूपमा सौर्य ऊर्जा प्रयोग गर्नुपर्ने सुझाव दिनुभयो। यो समाचार गोरखापत्रले ‘सुन्दर सृष्टि बचाउन दूरदृष्टिको जरुरत’ शीर्षकमा प्रकाशन गर्यो।
छलफलका बुँदा
- पूरा र: चुरे, रहनुपर्ने, कारण, रूपमा, जरुरत, गोरखापत्र।
- पदेन (प्र जस्तो): क्षेत्र, भ्रमण, प्रभाव, स्रोत, प्रयोग, प्रकाशन।
- पदेन (ट्र जस्तो): राष्ट्रपति, पेट्रोलियम।
- रेफ: गर्नुभयो, परिवर्तन, पर्यटन, पर्दो, पदार्थ, सौर्य, ऊर्जा, शीर्षक।
- र्य: गर्यो।
प्रकृति, कृषि, सृष्टि, दूरदृष्टि मा ऋकार छ। एउटै शब्दमा दुई रूप पनि हुन सक्छन्: राष्ट्रपति मा पूरा र र पदेन दुवै छन्।
‘डल्ले खोला’ कथाबाट ‘र’ का फरक फरक रूप प्रयोग भएका शब्द पहिचान गर्नुहोस्। ती पहिचान गरेका शब्द राखी छोटो अनुच्छेद लेख्नुहोस्।
नमुना
कथाका शब्द: पूरा र: रनबहादुर, वातावरण, रकम। पदेन: प्रशंसा, हाम्रो, तिम्रा। ट्र जस्तो पदेन: राष्ट्र। रेफ: निर्माण, कर्तव्य, खर्च, वर्षायाम। र्य: तर्यो, हेर्यो, उमार्यो।
अनुच्छेद: वर्षायाममा रनबहादुरले बल्लतल्ल खोला तर्यो। हाम्रो राष्ट्रको निर्माण सबैको कर्तव्य हो भन्दै उसले भाषण गर्यो। गाउँलेले उसको प्रशंसा गरे, तर पुलको रकम अन्तै खर्च भयो।
सुनाइ र बोलाइ
सुनाइ पाठ १७ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नका उत्तर भन्नुहोस्:
- क.पञ्चतन्त्र कथाको रचना कहिले भएको मानिन्छ?
- ख.पञ्चतन्त्र कथाका सिर्जना कसले गरेका थिए?
- ग.यो कथाको रचना कसरी भएको थियो?
- घ.यस कथामा खास गरी कस्तो किसिमको ज्ञान दिने प्रयास गरिएको छ?
उत्तर
- क.पञ्चतन्त्र कथाको रचना आजभन्दा करिब २,००० वर्ष पहिले भएको मानिन्छ।
- ख.पञ्चतन्त्र कथाका सिर्जना विष्णु शर्माले गरेका थिए।
- ग.राजा अमरशक्तिका तीन छोरा बहुशक्ति, उग्रशक्ति र अनन्तशक्ति मूर्ख र अहङ्कारी थिए। राजाले उनीहरूको शिक्षाको जिम्मा विष्णु शर्मालाई दिए। विष्णु शर्माले राजकुमारलाई व्यावहारिक शिक्षा दिन नीतिशास्त्रसँग सम्बन्धित कथा सुनाए। राजकुमारको व्यवहार सुध्रेपछि ती कथा सङ्कलन गरी उनले ‘पञ्चतन्त्र’ नाम दिए।
- घ.यस कथामा खास गरी के उचित र के अनुचित हो भन्ने व्यावहारिक ज्ञान दिने प्रयास गरिएको छ।
पञ्चतन्त्र कथाले बालबालिकालाई के के कुरामा सहयोग पुर्याउँछ, सुनाइ पाठ १७ का आधारमा भन्नुहोस्।
उत्तर
पञ्चतन्त्र कथाले बालबालिकालाई व्यावहारिक रूपमा नैतिक ज्ञान र सिप सिकाउँछ। के उचित र के अनुचित हो भन्ने कुरा छुट्याउन सघाउँछ। पशुपन्छी पात्र भएका यी कथा बालमैत्री र मनोरञ्जनात्मक भएकाले पढ्दा खुसी मिल्छ र प्रेरणा पनि मिल्छ।
