परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
20 प्रश्न
एकाइ 1 · वैज्ञानिक सिकाइ
1. दिइएका खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्
वस्तुको सही परिमाण थाहा पाउन ……… लिनुपर्छ।
उत्तर
नाप
दुई घटनाबिचको अवधिलाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
समय
कुनै दुई बिन्दुबिचको दुरीलाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
लम्बाइ
क्षेत्रफलको SI एकाइ ……… हो।
उत्तर
वर्गमिटर (m²)
मेजरिङ सिलिन्डरले तरल पदार्थको ……… नापिन्छ।
उत्तर
आयतन
तथ्याङ्कको विश्लेषण गरी ……… निकालिन्छ।
उत्तर
निष्कर्ष। (“क्षेत्रफल” शब्द प्रयोग भएन।)
3. जोडा मिलाउनुहोस्
हरेक भौतिक परिमाणलाई त्यसको SI एकाइसँग जोडा मिलाउनुहोस्। (एउटा एकाइ बढी छ।)
| भौतिक परिमाण | SI एकाइ |
|---|---|
| लम्बाइ | किलोग्राम |
| पिण्ड | सेकेन्ड |
| समय | मिटर |
| क्षेत्रफल | घनमिटर |
| आयतन | वर्गमिटर |
| एम्पियर |
उत्तर
| भौतिक परिमाण | SI एकाइ |
|---|---|
| लम्बाइ | मिटर (m) |
| पिण्ड | किलोग्राम (kg) |
| समय | सेकेन्ड (s) |
| क्षेत्रफल | वर्गमिटर (m²) |
| आयतन | घनमिटर (m³) |
एम्पियर कुनैसँग पनि मिल्दैन: यो विद्युत् धाराको एकाइ हो।
4. निम्नानुसार रूपान्तरण गर्नुहोस्
2 घण्टालाई s मा
उत्तर
1 घण्टा = 60 × 60 s = 3600 s भएकाले
2 घण्टा = 2 × 3600 s = 7200 s।
15 kg लाई g मा
उत्तर
1 kg = 1000 g भएकाले
15 kg = 15 × 1000 g = 15,000 g।
2 m² लाई cm² मा
उत्तर
1 m² = 100 cm × 100 cm = 10,000 cm² भएकाले
2 m² = 2 × 10,000 cm² = 20,000 cm²।
4 m³ लाई cm³ मा
उत्तर
1 m³ = 100 cm × 100 cm × 100 cm = 10,00,000 cm³ भएकाले
4 m³ = 4 × 10,00,000 cm³ = 40,00,000 cm³ (चालिस लाख cm³)।
5. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
नाप भनेको के हो?
उत्तर
थाहा नभएको कुनै परिमाणलाई उस्तै किसिमको, थाहा भएको प्रमाणिक परिमाणसँग तुलना गर्ने प्रक्रियालाई नाप भनिन्छ। उदाहरणका लागि, गिलासको पानीलाई मेजरिङ सिलिन्डरमा खन्याएर त्यसमा चिह्न लगाइएका प्रमाणिक आयतनसँग तुलना गरी पानीको आयतन नापिन्छ।
SI एकाइ भनेको के हो?
उत्तर
संसारभरि मान्यता पाएका नापका प्रमाणिक एकाइलाई SI एकाइ भनिन्छ। सन् 1960 मा फ्रान्समा भएको वैज्ञानिकहरूको सम्मेलनले यी एकाइ तोकेको थियो। उदाहरण: लम्बाइको मिटर (m), पिण्डको किलोग्राम (kg) र समयको सेकेन्ड (s)।
SI प्रणालीको विकास किन भयो?
उत्तर
हात, बित्ता, माना र पाथी जस्ता स्थानीय एकाइ सबै ठाउँमा र सबै मानिसका लागि एउटै नहुने भएकाले यिनबाट गरिएका नाप मिल्दैनन्। यसबाट देशभित्र र देशबाहिर व्यापार गर्दा र विज्ञानमा समस्या पर्थ्यो। संसारभरि सबैले एउटै विश्वसनीय र यथार्थपरक एकाइ प्रयोग गर्न सकून् भनेर SI प्रणालीको विकास गरियो।
आयतन केलाई भनिन्छ?
उत्तर
वस्तुले ओगटेको ठाउँलाई त्यस वस्तुको आयतन भनिन्छ। यसको SI एकाइ घनमिटर (m³) हो। तरल पदार्थको आयतन प्रायः लिटर (l) र मिलिलिटर (ml) मा नापिन्छ।
नाप प्रणालीको विकास नभएको भए कस्ता समस्या पर्न सक्थे होलान्?
उत्तर
- स्थानीय एकाइ फरक फरक हुने भएकाले एउटै वस्तुको नाप ठाउँअनुसार फरक आउँथ्यो।
- किनबेचमा बेइमानी र झगडा हुन्थ्यो: एउटा गाउँको एक पाथी चामल अर्को गाउँको एक पाथीसँग बराबर हुँदैनथ्यो।
- हरेक देशले आफ्नै एकाइ प्रयोग गर्ने भएकाले देशबिचको व्यापार निकै गाह्रो हुन्थ्यो।
- फरक फरक देशका वैज्ञानिकले एकअर्काको नतिजा तुलना गर्न वा जाँच्न सक्दैनथे।
- फरक फरक ठाउँमा बनेका मेसिन र तिनका पार्टपुर्जा एकअर्कामा मिल्दैनथे।
- एउटा एकाइबाट अर्कोमा बदल्दा गल्ती हुन्थ्यो। यस्तो गल्ती खतरनाक पनि हुन सक्छ (जस्तै: औषधीको मात्रा वा हवाईजहाजको इन्धनमा)।
स्थानीय र प्रमाणिक एकाइमा फरक लेख्नुहोस्।
उत्तर
| स्थानीय एकाइ | प्रमाणिक (SI) एकाइ |
|---|---|
| कुनै ठाउँमा मात्र प्रयोग हुन्छन्। | संसारभरि मान्यता पाएका छन्। |
| मानिस र ठाउँअनुसार फरक हुने भएकाले भर पर्न सकिँदैन (विश्वसनीयता न्यून)। | सबैका लागि एउटै हुने भएकाले भर पर्न सकिन्छ (विश्वसनीयता उच्च)। |
| अन्दाजी नाप मात्र दिन्छन्। | ठ्याक्कै नाप दिन्छन्। |
| नापमा एकरूपता हुँदैन। | नापमा एकरूपता हुन्छ। |
| वैज्ञानिक सिकाइका लागि उपयुक्त हुँदैनन्। | वैज्ञानिक सिकाइका लागि उपयुक्त हुन्छन्। |
| उदाहरण: हात, बित्ता, माना, पाथी, धार्नी, रोपनी। | उदाहरण: मिटर, किलोग्राम, सेकेन्ड, वर्गमिटर। |
प्रमाणिक एकाइको निर्माणबाट नाप प्रणालीमा के के सुधार भयो, लेख्नुहोस्।
उत्तर
- नापमा एकरूपता आयो: संसारभरि एउटै नाप हुन थाल्यो।
- नाप विश्वसनीय भयो: एउटै वस्तुलाई जोसुकैले नापे पनि एउटै नतिजा आउन थाल्यो।
- रुलर, मेजरिङ सिलिन्डर र तराजु जस्ता प्रमाणिक साधन बनाउन सकिने भएकाले नाप यथार्थपरक भयो।
- देशभित्र र देशबिचको व्यापार सजिलो र न्यायपूर्ण भयो।
- संसारभरिका वैज्ञानिकले आफ्नो काम अरूसमक्ष प्रस्तुत गर्न र एकअर्काको काम जाँच्न सक्ने भए।
- SI एकाइ दस, सय र हजारको हिसाबमा ठुला र साना हुने भएकाले ठुलो र सानो एकाइबिच बदल्न सजिलो भयो।
एक जना विद्यार्थीलाई उनका बुबाले नजिकैको बजारबाट गन्जी र पाइन्ट किनेर ल्याइदिनुभयो। विद्यार्थीले लगाउँदा गन्जी लामो भयो र पाइन्टको कम्मर अलि सानो भयो। यस्तो समस्या आउनुको कारण पत्ता लगाई समाधानका उपाय लेख्नुहोस्।
उत्तर
कारण: विद्यार्थीको शरीर नापेर लुगा किनिएको थिएन। बुबाले हेरेर मात्र वा भर पर्न नसकिने तरिकाले साइज अनुमान गर्नुभयो। हेरेर मात्र गरिएको अनुमान प्रायः गलत हुन्छ।
समाधान: दर्जीको फित्ताले विद्यार्थीको छाती, चाहिने गन्जीको लम्बाइ, कम्मर र खुट्टाको लम्बाइ प्रमाणिक एकाइ (cm वा इन्च) मा नाप्नुपर्छ र त्यही साइजको लुगा किन्नुपर्छ। अझ राम्रो त किन्नुअघि विद्यार्थीलाई सँगै लगेर लुगा लगाइहेर्न दिनुपर्छ वा उनको नापअनुसार लुगा सिलाउनुपर्छ।
वैज्ञानिक सिकाइका चरणलाई फ्लोचार्टमा देखाउनुहोस्। उक्त चार्टमा हरेक चरणका मुख्य विशेषता पनि उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
वरिपरिका वस्तु वा घटनाको अध्ययन → प्रश्न गर्ने → सम्भावित उत्तरको अनुमान गर्ने → परीक्षण गर्ने → तथ्याङ्कको सङ्कलन गर्ने → तथ्याङ्कको विश्लेषण गरी निष्कर्ष निकाल्ने → प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्ने
| चरण | मुख्य विशेषता |
|---|---|
| 1.वस्तु वा घटनाको अध्ययन | देखेका, सुनेका वा अनुभव गरेका वरिपरिका वस्तु र घटनाको अवलोकनबाट सिकाइ सुरु हुन्छ (स्याउ खसेको)। |
| 2.प्रश्न गर्ने | तिनका बारेमा के, किन वा कसरी भनेर सोधिन्छ (स्याउ किन खस्यो?)। |
| 3.सम्भावित उत्तरको अनुमान गर्ने | जाँच्न सकिने अनुमान (परिकल्पना) गरिन्छ (कुन वस्तु डुब्लान्?)। |
| 4.परीक्षण गर्ने | उपयुक्त विधिले अनुमानको जाँच गरिन्छ; यो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण चरण हो। |
| 5.तथ्याङ्कको सङ्कलन गर्ने | परीक्षणको नतिजा प्रायः तालिकामा टिपोट गरिन्छ। |
| 6.निष्कर्ष निकाल्ने | तथ्याङ्कको विश्लेषण गरी तिनले के देखाउँछन् भनेर टुङ्गो लगाइन्छ। |
| 7.प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्ने | निष्कर्षलाई बोलेर वा लेखेर अरूलाई बताइन्छ। |