परीक्षा अभ्यास

प्रकाश पर्दा हाइड्रोजन पेरोक्साइड छिटो छिटो पानी र अक्सिजनमा विच्छेदन हुन्छ (2H₂O₂ → 2H₂O + O₂)। पारदर्शी भाँडामा राख्दा यो टुक्रिँदै गएर कमजोर हुने भएकाले यसलाई गाढा रङका (खैरो वा अपारदर्शी) बोतलमा राखिन्छ। प्रायः नकारात्मक उत्प्रेरकका रूपमा यसमा अलिकति फस्फोरिक अम्ल पनि मिसाइन्छ।

अम्लले क्षारसँग प्रतिक्रिया गर्दा लवण र पानी बन्छन्। यस क्रममा अम्लका H⁺ आयोन र क्षारका OH⁻ आयोन मिलेर पानी बन्ने भएकाले अम्ल र क्षारले एकअर्काको गुण हटाउँछन्। उत्पादित पदार्थ न अम्लीय न क्षारीय अर्थात् तटस्थ हुने भएकाले यस प्रतिक्रियालाई निराकरण प्रतिक्रिया भनिन्छ।

प्रतिक्रियाको दर प्रतिक्रियारत पदार्थको प्रकृति र कतिओटा बन्धन तोड्नुपर्छ भन्ने कुरामा भर पर्छ। घोलमा आयोनहरूबिच हुने प्रतिक्रियामा (जस्तै अम्ल + क्षार वा अवक्षेप बन्ने प्रतिक्रिया) कणहरू पहिल्यै स्वतन्त्र हुन्छन्। तिनले एकअर्कालाई भेट्नु मात्र पर्ने भएकाले यस्ता प्रतिक्रिया लगभग तुरुन्तै हुन्छन्। कुनै प्रतिक्रियामा पहिले बलियो बन्धन तोड्नुपर्छ, कुनैमा फलाममा खिया लाग्दा जस्तै ठोसको सतहमा मात्र प्रतिक्रिया हुन्छ। यस्तो अवस्थामा पर्याप्त ऊर्जा भएका टकराव थोरै हुने भएकाले प्रतिक्रिया ढिलो हुन्छ।

$\text{2KClO}_3 \rightarrow \text{2KCl} + \text{3O}_2$
जाँच: K 2 = 2, Cl 2 = 2, O 6 = 3 × 2। विच्छेदन (तापबाट हुने; MnO₂ उत्प्रेरक राख्दा छिटो हुन्छ)।

$\text{CH}_4 + \text{2O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + \text{2H}_2\text{O}$
जाँच: C 1 = 1, H 4 = 2 × 2, O 2 × 2 = 4 = 2 + 2। यो मिथेन (बायोग्यास) बल्ने प्रतिक्रिया हो। इन्धनले अक्सिजनसँग प्रतिक्रिया गरेर ताप र प्रकाश दिने यस्तो प्रतिक्रियालाई दहन प्रतिक्रिया भनिन्छ। यो प्रतिक्रिया माथिका चार किसिममध्ये कुनैमा ठ्याक्कै पर्दैन; यो अक्सिडेसन हो।

$\text{4Fe} + \text{3O}_2 \rightarrow \text{2Fe}_2\text{O}_3$
जाँच: Fe 4 = 2 × 2, O 3 × 2 = 6 = 2 × 3। संयोजन (फलाम र अक्सिजन मिलेर एउटै उत्पादित पदार्थ बन्छ)।

यो पहिल्यै सन्तुलित छ: $\text{Zn} + \text{H}_2\text{SO}_4 \rightarrow \text{ZnSO}_4 + \text{H}_2$। Zn 1 = 1, H 2 = 2, S 1 = 1, O 4 = 4। एकल विस्थापन (जिङ्कले अम्लबाट हाइड्रोजन विस्थापन गर्छ)।

$\text{2Al} + \text{3H}_2\text{SO}_4 \rightarrow \text{Al}_2(\text{SO}_4)_3 + \text{3H}_2$
जाँच: Al 2 = 2, H 6 = 6, S 3 = 3, O 12 = 12। एकल विस्थापन।

एक वा एकभन्दा बढी पदार्थ (प्रतिक्रियारत पदार्थ) फरक गुण भएका नयाँ पदार्थ (उत्पादित पदार्थ) मा बदलिने प्रक्रियालाई रासायनिक प्रतिक्रिया भनिन्छ। यसमा इलेक्ट्रोन गुमाउँदा, प्राप्त गर्दा वा साझा गर्दा परमाणुहरू नयाँ तरिकाले जोडिन्छन्। यस्तो प्रतिक्रियाका प्रतिक्रियारत पदार्थ र उत्पादित पदार्थलाई शब्द, सङ्केत वा सूत्रद्वारा लेखिएको समीकरणलाई रासायनिक समीकरण भनिन्छ। उदाहरणका लागि, म्याग्नेसियम रिबन हावामा बल्दा म्याग्नेसियम र अक्सिजन मिलेर म्याग्नेसियम अक्साइड नामको नयाँ सेतो पदार्थ बन्छ। यसको रासायनिक समीकरण यस्तो हुन्छ: 2Mg + O₂ → 2MgO।

एकाइ समयमा उत्पादित पदार्थमा बदलिने प्रतिक्रियारत पदार्थको परिमाणलाई रासायनिक प्रतिक्रियाको दर भनिन्छ। यसलाई असर पार्ने चार तत्त्व:

• i.उत्प्रेरक: सकारात्मक उत्प्रेरकले दर बढाउँछ भने नकारात्मक उत्प्रेरकले घटाउँछ।
• ii.तापक्रम: तापक्रम बढी भए दर बढ्छ।
• iii.सतहको क्षेत्रफल: ठोस प्रतिक्रियारत पदार्थको सतहको क्षेत्रफल बढी भए दर बढ्छ।
• iv.चाप (ग्यासका लागि): चाप बढी भए दर बढ्छ।

अरू तत्त्व: प्रकाश (प्रकाश संश्लेषणजस्ता प्रतिक्रियामा) र कन्सन्ट्रेसन।

एउटा प्रतिक्रियारत पदार्थको परमाणु वा रेडिकललाई अर्को प्रतिक्रियारत पदार्थको परमाणु वा रेडिकलले विस्थापन गर्ने (धकेलेर निकाल्ने) प्रतिक्रियालाई विस्थापन प्रतिक्रिया भनिन्छ। यसमा बढी सक्रिय तत्त्वले कम सक्रिय तत्त्वलाई त्यसको यौगिकबाट विस्थापन गर्छ। उदाहरण:
$\text{Zn} + \text{2HCl} \rightarrow \text{ZnCl}_2 + \text{H}_2$
$\text{Fe} + \text{CuSO}_4 \rightarrow \text{FeSO}_4 + \text{Cu}$

$\text{CaCO}_3 \xrightarrow{\text{ताप}} \text{CaO} + \text{CO}_2$
$\text{2KClO}_3 \xrightarrow{\text{ताप}} \text{2KCl} + \text{3O}_2$

यसमा एकल विस्थापन प्रतिक्रिया हुन्छ। फलाम तामाभन्दा बढी सक्रिय भएकाले यसले कपर सल्फेटबाट तामा विस्थापन गर्छ। किलामा रातो-खैरो तामाको लेप लाग्छ र निलो घोल फिक्का हरियो (आइरन(II) सल्फेट) हुन्छ:
$\text{Fe} + \text{CuSO}_4 \rightarrow \text{FeSO}_4 + \text{Cu}$

विद्यार्थी C ले। पोटासियम क्लोरेट तताउँदा एउटा प्रतिक्रियारत पदार्थ टुक्रिएर दुईओटा उत्पादित पदार्थ बन्छन्:
$\text{2KClO}_3 \xrightarrow{\text{ताप}} \text{2KCl} + \text{3O}_2$
अरूले भने फरक प्रतिक्रिया गरे: A ले संयोजन (2Mg + O₂ → 2MgO) र B र D ले एकल विस्थापन (Zn + FeSO₄ → ZnSO₄ + Fe तथा Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂)।

A म्याग्नेसियम अक्साइड (MgO) हो।
$\text{2Mg} + \text{O}_2 \rightarrow \text{2MgO}$
यो संयोजन प्रतिक्रिया हो।