एसईई नमुना प्रश्नपत्र १

बाँकी दुई अर्थ (धेरै पुरानो समयदेखि चलिआएको; मनमा पसेको डर वा त्रास) कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्।

• क.मिहिनेती
• ख.न्यानो
• ग.घार
• घ.कलम (लेख्ने साधन; बिरुवाको हाँगा काटेर रोप्ने वा अर्को बोटमा जोड्ने काम)

• टुक्का: हरेस खानु (आँट हराउनु, निराश हुनु): पहिलो पटक जाँचमा कम अङ्क आए पनि रोशनले हरेस नखाई फेरि मिहिनेत गर्‍यो।
• पारिभाषिक शब्द: थोपा सिँचाइ (पाइपबाट थोपा थोपा गरी बिरुवाको जरामै पानी पुर्‍याउने सिँचाइ): पानीको अभाव भएको डाँडाको बारीमा थोपा सिँचाइले थोरै पानीमै धेरै बिरुवा हुर्काउन सकिन्छ।

दिदी र म हरेक बिहान पुस्तकालयमा पत्रिका पढ्छौँ।

(प्रत्यय लागेका शब्दमध्ये कुनै दुई।)

• समस्त शब्द: दिदीबहिनी → दिदी र बहिनी (द्वन्द्व समास); अथवा दाजुभाइ → दाजु र भाइ।
• विग्रह पदावली: रात र दिन → रातदिन।
• द्वित्व: घर घर → घर + घर (पूर्ण द्वित्व); तात्तातो → तातो + तातो (आंशिक द्वित्व)।

रमिला बिहान सबेरै उठ्थिन्। उनी आमालाई भान्छामा सघाउँथिन्। उनी भाइलाई विद्यालयसम्म पुर्‍याउँथिन्। साँझ उनी गृहकार्य सकेर किताब पढ्थिन्।

क. मेरो सपनाको विद्यालय

हाम्रो विद्यालयमा किताबले भरिएको ठुलो पुस्तकालय होस्। हरेक विद्यार्थीले प्रयोगशालामा आफ्नै हातले प्रयोग गर्न पाऊन्। शिक्षकले खेल र उदाहरणका माध्यमबाट रमाइलो गरी पढाऊन्। सबै विद्यार्थी खुसी हुँदै विद्यालय आऊन् र कोही पनि पढाइ छाड्न नपरोस्।

ख. मेरी बहिनी कक्षा आठमा पढ्छे। ऊ बिहान सबेरै उठ्छे। ऊ आफ्नो साथीसँग फुटबल खेल्छे। ऊ मेरी सबैभन्दा मिल्ने साथी हो।

(‘आफ्नो’ ले साथीलाई जनाउँछ, बहिनीलाई होइन; त्यसैले साथी केटी नै हो भनेर ‘आफ्नी’ लेखे पनि मान्य हुन्छ।)

• क.सुजाताले बजार गएर तरकारी किनिन्।
• ख.किसानद्वारा धान रोपियो।
• ग.शिक्षक विद्यार्थीहरूलाई निबन्ध लेखाउँदै हुनुहुन्छ।
• घ.दिदीले आफू भोलिपल्ट पोखरा जाने बताइन्।

• क.आज प्रायः हरेक वडामा विद्यालय खुलेका छैनन्।
• ख.‘विद्यालयमा’: अधिकरण कारक, सप्तमी विभक्ति (मा)।
• ग.उद्देश्य: हाम्रो शिक्षाले; विधेय: सिपसँगै असल आचरण पनि सिकाउनुपर्छ।
• घ.पहिले हाम्रा धेरै गाउँमा विद्यालय नभएकाले बालबालिका पढ्न टाढा जानुपर्थ्यो।

• क.हाब्रे मुख्य गरी निगालोका कलिला पात खान्छ।
• ख.वन मासिँदै जाँदा र वनमा चौपाया छाडेर चराउँदा हाब्रेको सङ्ख्या घट्दै गएको थियो।
• ग.गाउँलेले वनमा गस्ती गर्ने पाले राखे, निगालो काट्न छाडे र सुधारिएको चुलो बनाएर दाउराको खपत घटाए।
• घ.हाब्रे जोगिएपछि त्यसलाई हेर्न पर्यटक आउन थालेका छन्, जसले गर्दा घरबास चलाउने परिवारको आम्दानी बढेको छ। सुधारिएको चुलोले दाउराको खपत पनि घटेको छ। यसरी वन्यजन्तु जोगाउँदा गाउँलेलाई पनि फाइदा भएको छ।

क. पार्वतीको मुहान

सुर्खेतको एउटा डाँडामा सानो गाउँ थियो। गाउँको एउटै मुहान वर्षैपिच्छे सुक्दै गयो। हिउँदमा त गाउँलेले घण्टौँ हिँडेर खोलाबाट पानी बोक्नुपर्थ्यो।

कक्षा दशकी पार्वती बुढाथोकी पनि बिहान स्कुल जानुअघि दुई गाग्री पानी बोक्थी। एक दिन विज्ञानको कक्षामा सरले रुख र पानीको सम्बन्धबारे पढाउनुभयो। पार्वतीले सोची, ‘हाम्रो मुहान वरिपरिका रुख त सबै काटिए।’

अर्को शनिबार ऊ साथीहरूलाई लिएर मुहानमा पुगी। उनीहरूले वरिपरि उत्तिस र चिलाउनेका बिरुवा रोपे। माथिल्लो पाखामा पानी जम्ने साना पोखरी खने। सुरुमा केही गाउँलेले हाँसे, तर विद्यार्थीको लगन देखेर वडाध्यक्ष र आमाहरूको समूह पनि साथ दिन आए।

पाँच वर्ष बित्यो। बिरुवा रुख भए। एक बिहान पार्वतीकी आमा दौडँदै आइन्, “छोरी, मुहान त फेरि रसाउन थाल्यो!” गाउँभरि खुसी छायो।

शिक्षा: प्रकृतिलाई जोगाए प्रकृतिले हामीलाई जोगाउँछ; सानो प्रयासले पनि ठुलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

ख. एसईईपछि के पढ्ने?

भाइ: दिदी, एसईई सकियो। अब कक्षा एघारमा के पढ्ने, मैले टुङ्गो लगाउनै सकिनँ।

दिदी: तिमीलाई कुन विषय पढ्दा सबैभन्दा रमाइलो लाग्छ?

भाइ: मलाई कम्प्युटर र गणित मन पर्छ। तर साथीहरू सबै विज्ञान पढ्छन्, त्यसैले म पनि त्यतै जाऊँ कि जस्तो लाग्छ।

दिदी: साथीले पढ्छन् भन्दैमा विषय छान्नु ठिक होइन। आफ्नो रुचि र क्षमता हेर्नुपर्छ। कम्प्युटर विज्ञान पढ्न विज्ञान र व्यवस्थापन दुवैतिर बाटो छ।

भाइ: अनि प्राविधिक शिक्षा नि? सुनेको छु, सीटीईभीटीका कार्यक्रमले छिटै सिप सिकाउँछन्।

दिदी: हो, सिप सिकेर चाँडै काम गर्न चाहने हो भने त्यो पनि राम्रो विकल्प हो। तर निर्णय गर्नुअघि शिक्षक र अभिभावकसँग सल्लाह गर।

भाइ: ठिक छ दिदी, भोलि नै सरसँग कुरा गर्छु।

दिदी: स्याबास! आफ्नो रुचि पहिचान गरेर पढ्यौ भने सफल अवश्य हुन्छौ।

क.

श्री जनज्योति माध्यमिक विद्यालय
चाँगुनारायण, भक्तपुर
फोन: ०१-६६१xxxx

प.स.: ०८३/८४
च.नं.: ४७
मिति: २०८३।०७।१४

श्री सगरमाथा पुस्तक पसल
बागबजार, काठमाडौँ

विषय: पुस्तक पठाइदिने सम्बन्धमा।

महोदय,

उपर्युक्त सम्बन्धमा यस विद्यालयको पुस्तकालयमा कक्षा आठदेखि दशसम्मका विद्यार्थीलाई पढ्न उपयोगी पुस्तकको अभाव भएकाले तपसिलमा उल्लेख गरिएका पुस्तक उपलब्ध गराइदिनुहुन अनुरोध छ। पुस्तक मङ्सिर १५ गतेभित्र विद्यालयमै पुर्‍याइदिनुहुन र बिलसहित पठाइदिनुहुन पनि अनुरोध गर्दछौँ। भुक्तानी पुस्तक प्राप्त भएको सात दिनभित्र बैङ्क खातामार्फत गरिने छ।

तपसिल

भवदीय
(दस्तखत)
सीता अधिकारी
प्रधानाध्यापक

ख.

जनज्योति माविमा विज्ञान प्रदर्शनी, विद्यार्थीले ४० परियोजना प्रस्तुत गरे

विद्यालय संवाददाता
भक्तपुर, कात्तिक १४। चाँगुनारायणस्थित जनज्योति माध्यमिक विद्यालयमा आज एक दिने विज्ञान प्रदर्शनी सम्पन्न भएको छ। प्रदर्शनीमा कक्षा सातदेखि दशका विद्यार्थीले ४० ओटा विज्ञान परियोजना प्रस्तुत गरेका थिए।

प्रदर्शनीमा फोहोरबाट मल बनाउने तरिका, सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने पङ्खा र वर्षाको पानी सङ्कलन गर्ने नमुना विशेष आकर्षणका रूपमा रहेका थिए। कक्षा दशका विद्यार्थी सुमन थापाले बनाएको भूकम्प सूचना दिने सानो यन्त्रले प्रथम पुरस्कार पाएको छ।

प्रदर्शनीको उद्घाटन गर्दै वडाध्यक्षले विद्यार्थीमा वैज्ञानिक सोच विकास गर्न यस्ता कार्यक्रम हरेक वर्ष हुनुपर्ने बताए। प्रधानाध्यापक सीता अधिकारीका अनुसार प्रदर्शनी हेर्न छिमेकी विद्यालयका विद्यार्थी र अभिभावक गरी करिब चार सय जना आएका थिए।

• मोबाइल र इन्टरनेटको प्रयोगसँगै साइबर ठगी बढेको छ।
• ठगहरू चिट्ठा वा बैङ्कको बहानामा गोप्य कोड मागेर र साथीको नक्कली खाता बनाएर पैसा ठग्छन्।
• पासवर्ड र गोप्य कोड कसैलाई नदिने र शङ्का लागे बैङ्कमै बुझ्ने गर्नुपर्छ।
• ठगीमा परेमा तुरुन्तै प्रहरीमा उजुरी दिनुपर्छ।

जडीबुटीको सदुपयोग

नेपालमा औषधीय महत्त्वका थुप्रै जडीबुटी छन्, तर तिनको अव्यवस्थित सङ्कलन र कच्चै निकासी भइरहेको छ। खेती, दिगो सङ्कलन र देशमै प्रशोधन गरे किसान र देश दुवै समृद्ध हुन्छन्।

१. टाढाबाट हेर्दा गाउँका घर यता एउटा, उता एउटा गरी छरिएका छन्। कपाल फुलेकी बुढीका मुखमा पनि दाँत झरेर बाँकी रहेका थोता दाँत यता एउटा, उता एउटा देखिन्छन्। त्यसैले कविले घरलाई थोता दाँतसँग तुलना गरेका हुन्। यो उपमाले घरको बनोट मात्र होइन, गाउँ बुढो, गरिब र रित्तिँदै गएको पनि देखाउँछ। यसरी एउटै विम्बले गाउँको उमेर र दुःख दुवै आँखै अगाडि ल्याइदिन्छ।

२. सम्पादकले पत्रिकामा प्रायः सहर र विदेशका समाचार छाप्छन्; गाउँका दुःख र सङ्घर्ष भने छापिँदैनन्। कविले ‘प्रिय सम्पादक!’ भनेर सिधै सम्बोधन गरी यही बेवास्तामाथि व्यङ्ग्य गरेका छन्। ‘प्रिय’ शब्दमा माया भन्दा बढी गुनासो र व्यङ्ग्य छ। कविले सम्पादकलाई गाउँको यथार्थ पनि हेर्न र देखाउन आग्रह गरेका हुन्। यसले सञ्चारमाध्यमले गाउँलाई बिर्सेको सत्य उजागर गर्छ।

१. नेपालगन्जको आँखा शिविरमा एकै परिवारका पाँच छ जना बालबालिका आँखा नदेखेर ल्याइएका थिए। केही घण्टाको शल्यक्रियापछि उनीहरूले फेरि संसार देखे र अभिभावकको अनुहार खुसीले उज्यालो भयो। यो दृश्य नजिकबाट हेरेपछि रुइतलाई मानिसलाई छोटो समयमै खुसी दिने बाटो आँखाको उपचार हो भन्ने लाग्यो। त्यही दिन उनले जीवनभर आँखाको उपचारमा लाग्ने अठोट गरे। त्यसैले यो शिविरलाई उनको जीवनको नयाँ मोड भनिएको हो।

२. विदेशमा सुविधा, पैसा र नाम सबै पाउन सकिन्थ्यो, तर रुइत देश फर्किए। यसले उनको गहिरो देशप्रेम देखाउँछ। आफ्नो ज्ञान र सिप आफ्नै देशका गरिब र दुर्गम भेगका बिरामीका लागि लगाउनुपर्छ भन्ने उनको सोच थियो। यसले उनी आफ्नो सुखभन्दा अरूको दुःख बुझ्ने संवेदनशील र सेवाभावी व्यक्ति हुन् भन्ने पनि देखाउँछ। सफल हुन विदेशै जानुपर्दैन भन्ने उदाहरण उनले आफ्नै जीवनबाट दिएका छन्।

मेरो विचारमा मुरलीधरको निर्णय उचित थियो। भाइ श्रीधरले अदालतमा खेत जितेर र विवाहमा नबोलाएर उनको अपमान गरेका थिए। तैपनि मुरलीधरले व्यक्तिगत रिसभन्दा कुलको मर्यादा र जेठो दाजुको कर्तव्यलाई ठुलो ठाने। जन्तीमा एउटा पनि बुढापाका नहुँदा घरानको इज्जत जाने थियो, र मुरलीधर नगएको भए कन्यापक्षले पनि सम्धी खोज्दा कोही पाउने थिएनन्। उनले मण्डपमा पुगेर अशुद्ध मन्त्र सच्याए र भतिजालाई हरेक विधि सिकाए, जसले गर्दा विवाह मर्यादासहित सम्पन्न भयो।

उनको तर्क पनि बलियो छ: कुकुर अज्ञानी पशु भएकाले बोलाएपछि मात्र जान्छ, मानिस ज्ञानी भएकाले मौका हेरेर आफैँ पनि जानुपर्छ। कसैले रिस गरे पनि हामीले आफ्नो कर्तव्य छाड्नु हुँदैन भन्ने उनको व्यवहारले सिकाउँछ। कमलाको ‘नबोलाईकन त कुकुर पनि नजाओस्’ भन्ने आत्मसम्मानको कुरा पनि ठिकै हो, तर रिस साँधेर बसेको भए दाजुभाइको फाटो झन् गहिरो हुन्थ्यो। मुरलीधर गएकैले दाजुभाइ फेरि जोडिने बाटो खुल्यो। त्यसैले उनको निर्णय उचित थियो।

क. प्रस्तुत पङ्क्ति ‘उज्यालो यात्रा’ कविताबाट लिइएको हो। चन्दनको सुगन्ध काठको बाहिरी भागमा होइन, भित्री गुदीमा हुन्छ; त्यसलाई ढुङ्गामा पानी हालेर बारम्बार घोटेपछि मात्र सुगन्धित लेप निस्कन्छ। सामान्य दाउरो जस्तो देखिने काठ घोटिएपछि पूजामा लगाइने चन्दन बन्छ। यसै गरी मानिसभित्र पनि क्षमता लुकेको हुन्छ, जुन मिहिनेत, सङ्घर्ष र दुःखको घोटाइले मात्र बाहिर आउँछ। विद्यार्थीले पटक पटक अभ्यास गरेर, खेलाडीले दिनरात पसिना बगाएर नै सफलता पाउँछन्। सजिलै पाइएको सफलता टिक्दैन, सङ्घर्षबाट आएको गुण भने सधैँ सुगन्ध छरिरहन्छ। त्यसैले कठिनाइदेखि नडराई निरन्तर लागिरहनुपर्छ भन्ने सन्देश यस पङ्क्तिले दिएको छ।

ख. प्रस्तुत पङ्क्ति ‘नेपाली हाम्रो श्रम र सिप’ कविताबाट लिइएको हो। सितो भनेको भातको एउटा दाना हो। देशमा एक जना नेपाली मात्र पनि भोको रहे पूरै नेपाल भोको रहन्छ भन्ने यसको अर्थ हो। देश भनेको यहाँका सबै मानिस हुन्; त्यसैले केही मानिस धनी भएर मात्र देश समृद्ध हुँदैन। अन्तिम व्यक्तिको पेटसम्म अन्न नपुगेसम्म विकास अधुरो रहन्छ। यसका लागि सबैले आआफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउनुपर्छ, पहाडमा मिहिनेत र तराईमा सिँचाइ पुर्‍याउनुपर्छ। एकले अर्काको दुःख आफ्नै ठान्ने भावना भए मात्र देश साँच्चै समृद्ध हुन्छ भन्ने सन्देश यस पङ्क्तिले दिएको छ।

क. ‘आयाम’ बिना थिङको सामाजिक कथा हो। यसमा मोटरसाइकल दुर्घटनामा पति गुमाएकी याङ्जी, उसकी सासू र घरेलु कामदार शन्तमायाको जीवन छ। कथाकी सबैभन्दा प्रभावशाली पात्र याङ्जीकी सासू, अर्थात् आमा हुन्।

आमा करिब उनन्चास वर्षकी सरकारी जागिरे हुन्। पति बितेपछि उन्नाइस वर्षदेखि एक्लै बसेकी उनले छोरो पनि गुमाइन्। यति ठुलो दुःख भोगे पनि उनी कठोर वा कुण्ठित बनिनन्। उनी बुहारी याङ्जीलाई छोरीझैँ माया गर्छिन्; घरको कामधन्दामा पनि याङ्जीको भन्दा आमाको हात बढी चल्छ। समाजमा सासूलाई प्रायः कडा र बुहारीलाई दुःखी देखाइन्छ, तर यी आमा त्यस्तो सोचभन्दा धेरै माथि छिन्।

उनको चरित्रको सबैभन्दा ठुलो पक्ष याङ्जीको पुनर्विवाहलाई स्विकार्नु हो। जन्मदिनको साँझ याङ्जीले आफू कसैलाई माया गर्ने कुरा बताउँदा सुरुमा उनको मन दुख्छ, तर अन्त्यमा उनी बुहारीको नयाँ जीवनका लागि आफ्नो मन फराकिलो बनाउँछिन्। छोरो गुमाएकी आमाका लागि यो निर्णय सजिलो थिएन; यसैले उनको त्याग र उदारता झन् ठुलो देखिन्छ। उनी विधवाको पुनर्विवाहलाई स्वाभाविक मान्ने प्रगतिशील सोच भएकी पात्र हुन्। बिहेपछि पनि दुवै जना आफूसँगै बस्नुपर्छ भन्ने उनको सर्त कडा सुनिए पनि त्यसमा छोरो र पति दुवै गुमाएकी आमाको एक्लोपन र मायाको माग लुकेको छ।

यसरी आमा सहनशील, मायालु, उदार र प्रगतिशील पात्र हुन्। उनको चरित्रमार्फत कथाकारले सासू बुहारीको सम्बन्धको एउटा नयाँ आयाम देखाएकी छन्, जसले कथाको शीर्षकलाई पनि सार्थक बनाएको छ।

ख. ‘घरको माया’ भीमनिधि तिवारीको एकाङ्की हो। यसमा गाउँ छाडेर सहर आएका लालबहादुर र जमानसिंहको मनभित्र लुकेको घरको माया बिस्तारै बाहिर आउँछ। लालबहादुरको मनभित्र सहरको सुविधा र गाउँको मायाबिच निरन्तर द्वन्द्व चलिरहन्छ।

सुरुमा लालबहादुर सहरको जीवनको प्रशंसा गर्छ र गाउँको जीवनलाई खिसी गर्छ। उसका लागि गाउँ भनेको फाटेको कट्टु, भैँसीको भकारो र झुत्रो गुन्द्रीमा बसेर सुर्ती थुक्नु मात्र हो। उसलाई गाउँघरको सम्झनै नहुने दाबी पनि गर्छ, किनभने त्यहाँ दुःख मात्र थियो भन्ने उसलाई लाग्छ।

तर ‘बिर्सेको’ भन्दाभन्दै उसले गाउँको चित्र नै कोरिदिन्छ: सखारै उठेर जाँतामा कोदो पिँध्ने आमा, मेलाबाट फर्केर अगेनाछेउ सोतेमा तमाखु तान्ने बुबा। उसको बोली र मनबिच यहीँ विरोधाभास देखिन्छ। ऊ सम्झनुभन्दा बिर्सनु जाती भन्छ, तर सानासाना कुरा पनि उसको मनमा ताजै छन्। यसले उसको गाउँप्रतिको माया दबिएको मात्र रहेछ, मरेको रहेनछ भन्ने देखाउँछ।

यसरी लालबहादुरको द्वन्द्व बाहिरी देखावटी घृणा र भित्री मायाबिचको हो। एकाङ्कीकारले यही द्वन्द्वमार्फत पैसा र सुविधाले मानिसलाई आफ्नो माटोबाट साँच्चै छुटाउन सक्दैनन् भन्ने सन्देश दिएका छन्। त्यसैले लालबहादुरको चरित्र नै एकाङ्कीको मूल भाव बोक्ने पात्र हो।

क. मैले बिर्सन नसकेको एक दिन

जीवनमा धेरै दिन आउँछन् र जान्छन्, तर केही दिन मनमा सधैँका लागि बसिदिन्छन्। मेरा लागि त्यस्तो दिन गत वर्षको जिल्लास्तरीय हाजिरीजवाफ प्रतियोगिताको दिन हो।

त्यो बिहान म निकै डराएको थिएँ। हाम्रो विद्यालयबाट म र मेरा दुई साथी पहिलो पटक जिल्ला सदरमुकाम पुगेका थियौँ। ठुलो हलमा अरू पन्ध्र विद्यालयका विद्यार्थी थिए। पहिलो चरणमै मैले एउटा सजिलो प्रश्नको गलत उत्तर दिएँ। मलाई लाग्यो, सबै सकियो। तर साथीहरूले मेरो काँधमा हात राखेर भने, “अझै समय छ, हरेस नखाऊ।”

त्यसपछि हामीले मन शान्त पार्‍यौँ। विज्ञान र इतिहासका प्रश्नमा हामीले लगातार सही उत्तर दियौँ। अन्तिम चरणमा हामी र अर्को विद्यालय बराबर भयौँ। निर्णायक प्रश्न नेपालको सबैभन्दा लामो नदीबारे थियो। मैले काँप्दै ‘कर्णाली’ भनेँ। हल तालीले गुन्जियो।

पुरस्कार थाप्दा मेरा आँखामा आँसु थिए। विद्यालय फर्कँदा प्रधानाध्यापक र सबै साथीले फूलमाला लगाएर हामीलाई स्वागत गरे। त्यो दिनले मलाई एउटा गल्तीले सबै सकिँदैन, साथीको साथ र धैर्यले जस्तोसुकै कठिन घडी पनि पार गर्न सकिन्छ भन्ने पाठ सिकायो। त्यसैले त्यो दिन म कहिल्यै बिर्सन सक्दिनँ।

ख. जलवायु परिवर्तन र नेपाल

लामो समयसम्म पृथ्वीको औसत तापक्रम र मौसमको ढाँचामा आउने परिवर्तनलाई जलवायु परिवर्तन भनिन्छ। उद्योग, सवारीसाधन र वन विनाशले वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यास बढाएकाले पृथ्वी तात्दै गएको छ।

विश्वको कुल हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा नेपालको हिस्सा निकै थोरै छ, तर यसको असर भोग्ने देशमा नेपाल अगाडि पर्छ। हिमालका हिमनदी पग्लिँदै छन् र हिमताल फुट्ने खतरा बढेको छ। कतै अतिवृष्टि र बाढीपहिरो, कतै खडेरी देखिन थालेको छ। पानीका मुहान सुक्दै गएका छन्। समयमा वर्षा नहुँदा धान रोपाइँ ढिलो हुन्छ र किसानको उब्जनी घट्छ। लामखुट्टेले सार्ने रोग अहिले पहाडी भेगसम्म पुगेका छन्।

यो समस्या समाधान गर्न विश्वका ठुला देशले उत्सर्जन घटाउनुपर्छ। नेपालले पनि वन संरक्षण, सौर्य र जलविद्युत् जस्ता स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोग, बिजुलीबाट चल्ने सवारीसाधन र मौसम सहने बालीको विकासमा जोड दिनुपर्छ। हामी आफैँ पनि रुख रोपेर, पानी र बिजुली जोगाएर र फोहोर कम गरेर योगदान दिन सक्छौँ।

जलवायु परिवर्तन भविष्यको मात्र होइन, आजकै समस्या हो। सबैको सचेतना र सामूहिक प्रयासले मात्र हाम्रा हिमाल, नदी र खेतबारी जोगिन्छन्।

ग. डिजिटल साक्षरता

कम्प्युटर, मोबाइल र इन्टरनेट जस्ता प्रविधिलाई सुरक्षित, जिम्मेवार र प्रभावकारी ढङ्गले प्रयोग गर्न सक्ने क्षमतालाई डिजिटल साक्षरता भनिन्छ। आजको युगमा पढ्न र लेख्न जान्नु जत्तिकै डिजिटल साक्षर हुनु पनि आवश्यक भएको छ।

अहिले बैङ्कको कारोबार, बिजुलीको बिल तिर्ने, परीक्षाको नतिजा हेर्ने र सरकारी सेवाका फाराम भर्ने काम मोबाइलबाटै हुन थालेका छन्। विद्यार्थीले इन्टरनेटबाट पाठ बुझ्न र नयाँ सिप सिक्न सक्छन्। किसानले मौसम र बजारभाउको जानकारी तुरुन्तै पाउँछन्। तर डिजिटल साक्षरता नहुँदा मानिस साइबर ठगीमा पर्छन्, झुटा समाचार पत्याउँछन् र आफ्नो गोप्य जानकारी अरूलाई दिन पुग्छन्।

डिजिटल साक्षरता भनेको मोबाइल चलाउन जान्नु मात्र होइन। कुन सूचना विश्वसनीय छ भनी जाँच्ने, बलियो पासवर्ड राख्ने, अरूको गोपनीयताको सम्मान गर्ने र सामाजिक सञ्जालमा मर्यादित व्यवहार गर्ने बानी पनि यसैभित्र पर्छन्। गाउँका बुढापाका र महिलासम्म यो ज्ञान पुर्‍याउन विद्यालय, स्थानीय तह र युवाले सहयोग गर्न सक्छन्।

प्रविधिले जीवन सजिलो बनाउँछ, तर त्यसको सही प्रयोग जान्नेलाई मात्र। त्यसैले डिजिटल साक्षरतालाई आजको आधारभूत शिक्षाको अङ्ग बनाउनुपर्छ। डिजिटल रूपमा साक्षर नागरिकले नै देशलाई आधुनिक र समृद्ध बनाउन सक्छन्।