अन्तिम परीक्षाको नमुना प्रश्नपत्र १

समाज ठुलो हुन्छ र यो मानिसबिचका सम्बन्धको जालो हो, तर समुदाय निश्चित भौगोलिक क्षेत्रमा आपसी भावनासहित बस्ने मानिसको सानो समूह हो। (समुदायमा “हामी” भन्ने भावना बढी हुन्छ भन्ने फरक लेखे पनि हुन्छ।)

जनसहभागिताको पूर्वसर्त पूरा भएन, किनभने योजना बनाउँदा नै गाउँलेलाई नसोधिएकाले उनीहरूले कुलोलाई आफ्नो ठानेनन् र यसको हेरचाह गर्ने जिम्मेवारी पनि लिएनन्।

नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको स्थापना वि.सं. २०२० भदौ १९ मा भएको हो।

टिप्पणी र फोटोको स्क्रिनसट जस्ता प्रमाण सुरक्षित राखी अभिभावक वा शिक्षकलाई भन्न र प्रहरीको साइबर ब्युरोमा उजुरी गर्न सल्लाह दिन्छु। (त्यस्तो खातालाई ब्लक गरी रिपोर्ट गर्ने, जवाफमा गाली नगर्ने जस्ता उचित सल्लाह पनि हुन्छन्।)

अभिलेख र वंशावली। (मुद्रा, धार्मिक ग्रन्थ, विदेशीका विवरण, सरकारी कागजपत्र, कलाकौशल र ठ्यासफुमध्ये कुनै दुई लेखे पनि हुन्छ।)

ती सुधार राणा शासन टिकाउन गरिएका थिए र काठमाडौँ जस्ता सहर तथा शासक वर्गमा मात्र सीमित रहेकाले गाउँका आम जनता गरिब र अशिक्षित नै रहे।

लघु उद्योग र घरेलु उद्योग। (ऐनले उद्योगलाई लघु, घरेलु, साना, मझौला र ठुला गरी पाँच प्रकारमा बाँडेको छ; यीमध्ये कुनै दुई।)

गाउँका अलैँची किसानसँग मिलेर सहकारी बनाई अलैँची सफा गरेर, ग्रेड छुट्याएर र राम्रो प्याकिङ गरेर सिधै ठुला व्यापारी वा निर्यातकर्तालाई बेच्न सक्छन्।

असंलग्नता र पञ्चशीलको सिद्धान्त। (संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्रको पालना, असल छिमेकीको भावना, समस्याको शान्तिपूर्ण समाधान जस्ता आधारमध्ये कुनै दुई लेखे पनि हुन्छ।)

इन्टरनेटको पहुँच आर्थिक अवस्थाअनुसार असमान छ, अर्थात् नेपालमा डिजिटल खाडल छ र यसले गरिब परिवारका विद्यार्थीलाई अनलाइन पढाइ र अवसरमा झन् पछि पार्न सक्छ।

कानुनअनुसार २० वर्ष नपुगी विवाह गर्नु अपराध हो र पढाइ पूरा गरेर ढिलो विवाह गर्दा आमा र बच्चाको स्वास्थ्य राम्रो हुन्छ भनी सम्झाउँछु।

जीविका चलाउन मानिसले गर्ने काम र अपनाउने जीवनशैलीलाई जीवनपद्धति भनिन्छ। यसका आधारमा समाज सिकारी तथा कन्दमूल सङ्कलन गर्ने, कृषि तथा फलफूल खेती गर्ने, पशुपालक, औद्योगिक र आधुनिक गरी पाँच प्रकारका छन्।

क. क्रमिक विकास: मानिसको चेतना र आवश्यकता बढ्दै जाँदा सिकारबाट खेती र पशुपालन, त्यसपछि उद्योग र आधुनिक प्रविधितर्फ समाज अघि बढ्यो। संसारमा औद्योगिक समाज करिब सन् १७६० तिर बेलायतको औद्योगिक क्रान्तिबाट सुरु भयो।

ख. पुराना प्रकार अझै छन्: नेपालमा राउटे समुदाय अझै सिकार र कन्दमूलमा बाँच्ने घुमन्ते समुदाय हो। धेरै गाउँ खेतीपातीमा बाँचेका छन् र हिमाली क्षेत्रमा चौँरी र भेडाबाख्रा पाल्ने पशुपालक समाज छ।

ग. नयाँ प्रकार पनि सँगै: विराटनगरका कारखाना औद्योगिक समाजका र काठमाडौँका सूचना प्रविधि कम्पनी आधुनिक समाजका उदाहरण हुन्। विराटनगर जुट मिल (वि.सं. १९९३) नेपालको पहिलो आधुनिक उद्योग हो।

घ. निष्कर्ष: हरेक समुदायको भूगोल, स्रोत र अवसर फरक भएकाले परिवर्तनको गति पनि फरक हुन्छ। त्यसैले एउटै देशमा पाँचै प्रकारका समाज सँगै भेटिन्छन् र हरेक जीवनपद्धतिको सम्मान गर्नुपर्छ।

विकासका पाँच साधन पुँजी (मनी), सामग्री (मटेरियल्स), मेसिन, जनशक्ति (म्यानपावर) र बजार (मार्केट) हुन्।

क. पुँजी: काम सुरु गर्न र चलाउन चाहिने पैसा र लगानी।

ख. सामग्री: सिमेन्ट, काठ, फलाम, बिउ र कच्चा पदार्थ जस्ता वस्तु।

ग. मेसिन: काम सजिलो र छिटो बनाउने यन्त्र र उपकरण।

घ. जनशक्ति: काम गर्ने सिपालु मानिस।

ङ. बजार: उत्पादन बेच्ने र आवश्यक वस्तु किन्ने ठाउँ।

पाटीका भित्ते चित्र जोगाउन हामी यी काम गर्छौँ:

क. छानो र भित्ता मर्मत: वडा कार्यालयसँग मिलेर पाटीको चुहिने छानो मर्मत गराउँछौँ र चित्रनजिक आगो बाल्न र धूप बाल्न रोक्छौँ, ताकि पानी र धुवाँले चित्र नबिगारून्।

ख. पोस्टर टाँस्न रोक: “यहाँ पोस्टर नटाँसौँ, यो हाम्रो सम्पदा हो” भन्ने सूचना राखी युवा क्लबले नियमित निगरानी गर्छ।

ग. विज्ञको सहयोग र डिजिटल प्रतिलिपि: पुरातत्त्व विभाग वा जानकार कलाकारको सल्लाहमा मात्र चित्र सफा गराउँछौँ। चित्रको राम्रो फोटो खिचेर डिजिटल प्रतिलिपि सुरक्षित राख्छौँ।

घ. चेतना र सिकाइ: टोलमा चित्रको इतिहास र महत्त्वबारे छलफल गर्छौँ। विद्यालयका विद्यार्थीका लागि चित्रकला प्रतियोगिता र प्रदर्शनी गराएर नयाँ पुस्तालाई यस कलामा रुचि बढाउँछौँ।

क. शान्ति संस्कृतिको अर्थ: दिगो शान्ति कायम राख्ने उपाय निरन्तर अपनाउनु र तिनको अभ्यास गर्नुलाई शान्ति संस्कृति भनिन्छ। यसमा हिंसाका मूल कारण पहिचान गरी छलफल र संवादबाट समाधान खोजिन्छ।

ख. युद्ध नभए पनि अशान्ति हुन सक्छ: कुनै देशमा युद्ध नभए पनि घरेलु हिंसा, जातीय छुवाछुत, छोरा र छोरीमा भेदभाव, गरिबी र अन्याय रहन्छन् भने मानिसले शान्ति अनुभव गर्दैनन्। यस्ता असन्तुष्टि नै पछि ठुला द्वन्द्वका कारण बन्न सक्छन्।

ग. सकारात्मक शान्तिका तत्त्व: झगडा अहिंसात्मक तरिकाले मिल्नु, भेदभाव र अन्याय हट्नु, आपसी सद्भाव र भाइचारा हुनु शान्ति हो। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् १९९९ मा शान्ति संस्कृतिका आठ कार्यक्षेत्र तय गर्‍यो, जसमा शिक्षा, दिगो विकास, मानव अधिकारको सम्मान, महिला र पुरुषबिच समानता र लोकतान्त्रिक सहभागिता पर्छन्।

घ. निष्कर्ष: त्यसैले शान्ति भनेको हिंसा रोक्नु, त्यसका कारण जरैदेखि हटाउनु र सद्भाव बढाउनु हो। यो काम सरकारको मात्र नभई परिवार, विद्यालय र हरेक व्यक्तिको व्यवहारबाट सुरु हुन्छ।

आफ्नै समुदायमा पुर्खादेखि चलिआएका समस्या समाधानका तरिकालाई मौलिक अभ्यास भनिन्छ।

क. गुठी: गुठीले मन्दिर र धार्मिक सम्पत्तिको हेरचाह, जात्रा तथा जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार चलाउँछ। आज पनि यसले संस्कृति र सम्पदा जोगाउन सरकारको भार कम गर्छ।

ख. पर्म: ज्याला नलिई एकअर्काको खेतमा पालैपालो काम गर्ने चलन पर्म हो। गाउँका युवा विदेश गएर कामदार नपाइने आजको अवस्थामा पर्मले खेती समयमै सक्न र पैसाबिना पनि श्रम जुटाउन मदत गर्छ।

ग. ऐँचोपैँचो: तत्काल नभएको अन्न वा सामान छिमेकीबाट लिएर पछि उत्ति नै फिर्ता गर्ने चलन ऐँचोपैँचो हो। यसले ब्याज र ऋणको बोझबिना सङ्कटमा सहयोग गर्छ र छिमेकीबिच विश्वास बढाउँछ।

घ. सहभोज र निष्कर्ष: विभिन्न जातजाति र धर्मका मानिस सँगै बसेर खाने सहभोजले जातीय उचनिच र छुवाछुत हटाउन सघाउँछ। यी अभ्यास सस्ता, सहज र समुदायकै स्वामित्वमा हुन्छन्। त्यसैले समयअनुसार सुधार गर्दै तिनलाई जोगाउनु आवश्यक छ।

क. स्वरूपका आधारमा: लिखित र अलिखित संविधान। एउटै दस्तावेजमा लेखिएको संविधान लिखित र विभिन्न ऐन, परम्परा र अदालतका निर्णयमा रहेको संविधान अलिखित हुन्छ।

ख. स्रोतका आधारमा: निर्मित र विकसित संविधान। कुनै निकायले निश्चित समयमा बनाएको संविधान निर्मित र लामो समयमा परम्पराबाट बनेको संविधान विकसित हुन्छ।

ग. संशोधनका आधारमा: लचिलो र कठोर संविधान। साधारण बहुमतले नै संशोधन हुन सक्ने संविधान लचिलो र विशेष प्रक्रियाबाट मात्र संशोधन हुने संविधान कठोर हुन्छ।

घ. नेपालको संविधान: नेपालको संविधान लिखित, निर्मित र कठोर संविधान हो। यसको संशोधन सङ्घीय संसद्का दुवै सदनमा कायम रहेका सदस्यको दुईतिहाइ बहुमतले मात्र हुन्छ।

क. उचाइ: उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम घट्छ। प्रत्येक करिब १५०–१६५ मिटर माथि जाँदा तापक्रम करिब १° सेल्सियस घट्छ। त्यसैले तराई तातो र हिमाली क्षेत्र चिसो हुन्छ।

ख. पर्वतको उपस्थिति: हिमालय र महाभारत पर्वतले गर्मीमा बङ्गालको खाडीबाट आउने ओसिलो हावा रोकेर दक्षिणी भागमा वर्षा गराउँछन्। हिउँदमा तिब्बततिरबाट आउने चिसो हावा पनि यिनले छेक्छन्।

ग. जमिनको ढाल: नेपालमा सूर्य दक्षिणतिरबाट लाग्ने भएकाले डाँडाको दक्षिणी ढाल, अर्थात् घाम लाग्ने पाखा, उत्तरी ढाल वा सिहारभन्दा तातो हुन्छ।

घ. मनसुनी हावा: गर्मीमा बङ्गालको खाडीबाट आउने ग्रीष्मकालीन मनसुनले पूर्वबाट पश्चिमतिर सर्दै धेरै वर्षा गराउँछ। त्यसैले पूर्वी नेपालमा पश्चिमी नेपालभन्दा बढी वर्षा हुन्छ।

(स्थानीय हावा र समुद्रबाट दुरी पनि यस्ता तत्त्व हुन्।)

क. संवादको पहल: नेपाल सबै सदस्य राष्ट्रसँग असल सम्बन्ध राख्ने देश भएकाले मतभेद भएका देशलाई काठमाडौँमा अनौपचारिक भेटघाट र छलफलका लागि आमन्त्रण गर्न सक्छ।

ख. शिखर सम्मेलनका लागि दबाब: सार्क बडापत्रअनुसार नियमित शिखर सम्मेलन गराउन मन्त्रीपरिषद् र स्थायी समितिका बैठकमा प्रस्ताव राख्न सक्छ।

ग. साझा हितका विषयमा नेतृत्व: जलवायु परिवर्तन, विपत् व्यवस्थापन, स्वास्थ्य र कृषि जस्ता सबैलाई चासो हुने विषयका प्राविधिक समितिका कार्यक्रम अघि बढाउन नेतृत्व लिन सक्छ।

घ. व्यापार र जनस्तरको सम्पर्क: साफ्टा कार्यान्वयन गर्न, क्षेत्रीय व्यापार बढाउन र विद्यार्थी, खेलाडी तथा कलाकारबिच आदानप्रदानका कार्यक्रम चलाउन पहल गर्न सक्छ।

एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा गई बसोबास गर्नुलाई बसाइँसराइ भनिन्छ।

क. स्थानका आधारमा: देशभित्रै एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ सर्नु आन्तरिक बसाइँसराइ र एक देशबाट अर्को देश जानु बाह्य बसाइँसराइ हो।

ख. समयका आधारमा: सधैँका लागि सर्नु स्थायी बसाइँसराइ र केही समयका लागि मात्र जानु अस्थायी बसाइँसराइ हो।

ग. कारण: रोजगारी र आम्दानीका अवसर नपाउनु तथा सडक, बिजुली, अस्पताल र विद्यालय जस्ता विकासका पूर्वाधारको अभाव। (गुणस्तरीय शिक्षाको अवसर नहुनु, बाढी पहिरोको जोखिम र सहरमा पाइने सुविधा पनि कारण हुन्।)

सुशासनको अर्थ: जनताले विनाझन्झट, छिटो, भेदभावविना र पारदर्शी ढङ्गले राज्यबाट सेवा पाउने अवस्थालाई सुशासन भनिन्छ। सहभागिता, सहमति, पारदर्शिता, जवाफदेहिता, प्रभावकारिता र समावेशिता यसका मुख्य विशेषता हुन्।

तुलनात्मक विश्लेषण:

क. पारदर्शिता: वडा “क” ले बजेट र खर्च सबैले देख्ने गरी सार्वजनिक गरेको छ। वडा “ख” मा खर्चको विवरण लुकाइएकाले रकमको दुरुपयोग हुने शङ्का बढ्छ।

ख. सहभागिता र समावेशिता: वडा “क” मा टोल भेलाबाट योजना छानिन्छन् र पछि परेका समूह पनि सहभागी हुन्छन्। वडा “ख” मा केही मानिसले मात्र निर्णय गर्ने भएकाले बहुसङ्ख्यक नागरिकका आवश्यकता छुट्छन्।

ग. जवाफदेहिता र नागरिक बडापत्र: वडा “क” को नागरिक बडापत्रले सेवा, समय र शुल्क तोकेर कर्मचारीलाई जवाफदेही बनाएको छ। वडा “ख” मा कर्मचारी प्रस्ट जवाफ दिँदैनन्।

घ. प्रभावकारिता र भ्रष्टाचार: वडा “क” मा सेवा सोही दिन पाइन्छ। वडा “ख” मा ढिलासुस्ती र घुसको गुनासो छ, जुन कुशासनका लक्षण हुन्। त्यसैले वडा “क” मा सुशासन छ र वडा “ख” मा छैन।

वडा “ख” मा नागरिकको भूमिका:

ङ. सूचना माग्ने र सार्वजनिक सुनुवाइ गराउने: नागरिकले सूचनाको हक प्रयोग गरी बजेट र खर्चको विवरण माग्न सक्छन् र सार्वजनिक सुनुवाइ गराउन दबाब दिन सक्छन्।

च. सहभागी हुने र घुस नदिने: टोल भेला र योजना छनोटमा सक्रिय सहभागी हुने, घुस नदिने र घुस मागे सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्ने।

छ. निष्कर्ष: सुशासन सरकारले मात्र ल्याउँदैन। सचेत र सक्रिय नागरिकले प्रश्न सोधेपछि मात्र अधिकारी जवाफदेही बन्छन् र सेवा प्रभावकारी हुन्छ।

नेपालको नक्सा: तलको नक्सामा अभ्यासका तेह्र तथ्य छन्। यस प्रश्नमा सोधिएका तथ्य अङ्क १ (सगरमाथा, सोलुखुम्बु), २ (चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज), ५ (रारा ताल, मुगु), १२ (मुक्तिनाथ, मुस्ताङ) र १३ (धनगढी, कैलाली) हुन्।

नक्सामा शीर्षक, उत्तर दिशा र सङ्केत अनिवार्य हुनुपर्छ। हिमाललाई त्रिकोण, निकुञ्जलाई हरियो वर्ग, ताललाई निलो थोप्लो, मन्दिरलाई मन्दिरको चिह्न र सहरलाई कालो थोप्लोले देखाउन सकिन्छ।

अथवाको उत्तर, एसियाको नक्सा: तलको नक्सामा सोधिएका पाँचै तथ्य छन्: उत्तर-पश्चिममा युरोप र एसियाको सिमाना बनाउने युराल पर्वत, नेपालको उत्तरमा तिब्बतको पठार, मङ्गोलिया र चीनमा गोबी मरुभूमि, साइबेरियामा बैकाल ताल र पश्चिम एसियामा मृत सागर।

एसियाको नक्सामा पनि शीर्षक, उत्तर दिशा र सङ्केत अनिवार्य हुनुपर्छ। पर्वत खैरो त्रिकोणको लहर, पठार र मरुभूमि छाया पारेर, ताल र सागर निलो रङले देखाउन सकिन्छ।

एकीकरण अभियानका मुख्य घटना:

क. नुवाकोट विजय (वि.सं. १८०१): वि.सं. १८०० को पहिलो आक्रमण असफल भएपछि तयारी गरेर पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ मा नुवाकोट जिते। काठमाडौँबाट तिब्बत जाने व्यापारको बाटोमा पर्ने भएकाले यो विजयबाट एकीकरण अभियान सुरु भयो।

ख. मकवानपुर विजय (वि.सं. १८१९): मकवानपुर लिएपछि दक्षिणबाट उपत्यकामा आउने सामान र सहयोगको बाटो बन्द भयो र उपत्यकाको घेराबन्दी पूरा भयो। त्यसपछि सहयोग गर्न आएको बङ्गालका नवाब मीर कासिमको फौजलाई पनि हराइयो।

ग. कीर्तिपुर विजय (वि.सं. १८२२): दुई पटक हारेपछि गोरखालीले अन्न र पानी रोकेर लामो घेराबन्दी गरे। वि.सं. १८२२ चैत ३ मा कीर्तिपुरले आत्मसमर्पण गर्‍यो।

घ. कान्तिपुर, ललितपुर र भक्तपुर विजय (वि.सं. १८२५–१८२६): वि.सं. १८२५ मा कान्तिपुर र ललितपुर अनि वि.सं. १८२६ मा भक्तपुर जितिए। त्यसपछि वि.सं. १८३१ मा पूर्वको विजयपुर पनि जितियो।

एकीकरणका प्रभाव:

ङ. एउटै राष्ट्र: एकअर्कासँग लड्ने पचासभन्दा बढी साना राज्यका ठाउँमा एउटै राष्ट्र बन्यो।

च. स्वतन्त्रताको रक्षा: इस्ट इन्डिया कम्पनी उत्तर भारतमा फैलँदै गर्दा एउटै बलियो राज्य बनेकाले नेपाल कहिल्यै कसैको उपनिवेश बनेन।

छ. राष्ट्रियताको जग: दिव्य उपदेशमा नेपाललाई “चार जात छत्तिस वर्णको फूलबारी” भनिएको छ। यसले विविध जाति र भाषाका मानिसलाई एउटै राष्ट्रका सदस्यका रूपमा हेर्ने जग बसाल्यो। (राजधानी काठमाडौँ सर्नु र तिब्बतसँगको व्यापारमा नियन्त्रण पनि प्रभाव हुन्।)

तर लडाइँमा धेरै मानिस मारिए र कीर्तिपुर जस्ता ठाउँका जनताले ठुलो पीडा भोगे भन्ने कुरा पनि बिर्सनु हुँदैन।

खेतीबारे बुबा र छोरीको संवाद

बुबा: ए सरस्वती, छुट्टीमा घर आइस् भने खेतमा हात हाल्नुपर्छ है। हाम्रो रैथाने धानको बिउ भिजाउने बेला भयो।

सरस्वती: हुन्छ बुबा। तर तपाईँ अझै पुरानै बिउ र हलोमै किन भर पर्नुहुन्छ?

बुबा: पुराना तरिकाको पनि आफ्नै गुण छ नानी। आफैँले राखेको बिउ बजारबाट किन्नु पर्दैन र रैथाने धान यहाँको चिसो र रोगसँग जुध्न सक्छ। जुम्लाको मार्सी धान त करिब २,८५० मिटरमा पनि फल्छ।

सरस्वती: साँचो हो बुबा। अनि गोबर मल र कम्पोस्टले माटो बिग्रँदैन, लागत पनि कम हुन्छ। तर उत्पादन कम हुन्छ र खेती आकाशे पानीमा भर पर्छ।

बुबा: त्यही त समस्या हो। अनि आधुनिक खेतीले के फरक पार्छ त?

सरस्वती: माटो परीक्षण, उन्नत बिउ र थोपा सिँचाइ प्रयोग गर्दा थोरै जमिनमा धेरै उत्पादन हुन्छ। बजारको माग हेरेर तरकारी र फलफूल लगाउँदा नगद आम्दानी पनि बढ्छ। डडेल्धुराका किसानले थोपा सिँचाइबाट बेमौसमी तरकारी बेचेर राम्रो कमाइ गरेका छन्।

बुबा: तर लागत र बजारको जोखिम पनि त होला नि?

सरस्वती: हो बुबा। त्यसैले बालीको बिमा गर्नुपर्छ र रासायनिक मल तथा विषादी धेरै प्रयोग गर्नु हुँदैन। मेरो विचारमा राम्रो रैथाने बिउ र आधुनिक प्रविधि दुवै मिलाउनु उत्तम हो।

बुबा: देशको खेती नै कसरी सुध्रेला त?

सरस्वती: पहिलो, सिँचाइ बढाउनुपर्छ। फागुन २०८२ सम्म खेती गरिने जमिनको करिब ४४.६ प्रतिशतमा मात्र सिँचाइ पुगेको छ। दोस्रो, किसानलाई तालिम, सहुलियत ऋण र अनुदान दिनुपर्छ। साथै उत्पादन बेच्न सङ्कलन केन्द्र, शीतभण्डार र सडक बनाउनुपर्छ।

बुबा: ठिक भनिस्। यसपालि हामी पनि माटो परीक्षण गराऔँ र एउटा कित्तामा तरकारी लगाऔँ।

सरस्वती: हुन्छ बुबा, म तपाईँलाई सघाउँछु।