कक्षा ९ को अन्तिम परीक्षाको नमुना प्रश्नपत्र ३

बाँकी दुई अर्थ (ठुलो र डरलाग्दो; छिटो हिँड्ने) कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्।

• क.कञ्चन
• ख.साँझ
• ग.हार (फूलको माला; पराजय)
• घ.ताँती

• टुक्का: रङ उड्नु (डर, लाज वा दुःखले अनुहार फिका हुनु): चोरी गरेको कुरा खुलेपछि त्यो मान्छेको अनुहारको रङ उड्यो।
• प्राविधिक शब्द: नर्सरी (बिरुवा उमारेर सार्नलायक बनाइने ठाउँ): वन कार्यालयको नर्सरीबाट ल्याइएका बिरुवा विद्यालयको चौरमा रोपिए।

मेरी हजुरआमा ज्ञानी र मिहिनेती हुनुहुन्छ।

(प्रत्यय लागेका शब्दमध्ये कुनै दुई।)

• समस्त शब्द: दालभात → दाल र भात (द्वन्द्व समास)।
• विग्रह पदावली: चियाको बारी → चियाबारी (तत्पुरुष समास)।
• द्वित्व: आआफ्ना → आ + आफ्ना (आंशिक द्वित्व: ‘आफ्ना’ को सुरुको अक्षर मात्र अगाडि दोहोरिएको); ठाउँ ठाउँ → ठाउँ + ठाउँ (पूर्ण द्वित्व: पूरै शब्द दोहोरिएर ‘धेरै ठाउँमा’ भन्ने अर्थ दिएको)।

हिजो राति ठुलो पानी परेछ। खोलामा बाढी आएछ। बाढीले काठको पुल बगाएछ। गाउँलेहरू बिहानै पुल हेर्न गएछन्।

क. भोलिको खेलकुद दिवस

भोलि विद्यालयमा खेलकुद दिवस छ, बिहानै पानी पर्ला कि भन्ने डर छ। पानी नपरे दौडमा हाम्रो कक्षा पहिलो होला। अभिभावक पनि खेल हेर्न आउलान्। म पनि लामो उफ्राइमा पदक जितुँला।

ख. मेरा दाजु इन्जिनियर हुनुहुन्छ। उहाँ हरेक बिहान कार्यालय जानुहुन्छ। उहाँ बेलुका मलाई गणित पढाउनुहुन्छ। उहाँ बिदामा गाउँ जानुहुन्छ।

• क.पानी परेपछि खेतमा रोपाइँ सुरु भयो।
• ख.हजुरआमाद्वारा कथा सुनाइयो।
• ग.नर्स बिरामीलाई ओखती खुवाउँछिन्।
• घ.भाइद्वारा राति छिटै सुतियो।

• क.ताल वरिपरि फोहोर नफाल्ने नियम सबैले पालना गरेनन्।
• ख.‘तालमा’: अधिकरण कारक, सप्तमी विभक्ति (मा)।
• ग.उद्देश्य: हाम्रो कक्षाका सबै विद्यार्थी; विधेय: रारा पुगेर निकै खुसी भए।
• घ.जब बिहान घाम लाग्छ, तब तालको पानी निलो देखिन्छ।

• क.तिलकले दुईओटा घारबाट मौरीपालन सुरु गरेका थिए।
• ख.मौरीले टोक्छ र मह बेचेर राम्रो कमाइ हुँदैन भन्ने ठानेर गाउँलेले तिलकलाई गिज्याए।
• ग.मौरी फूलबाट फूलमा डुल्दा परागसेचन हुने र त्यसले तोरी, फलफूल र तरकारीको उब्जनी बढाउने भएकाले छिमेकी किसान घार राखिदिन अनुरोध गर्छन्।
• घ.अरूले गिज्याउँदा पनि हरेस नखाई सिप सिकेर निरन्तर लागे सानो सुरुआत पनि ठुलो सफलतामा बदलिन्छ। मौरीले जस्तै थोरै थोरै मिहिनेत जम्मा गर्दै धैर्य राख्नुपर्छ भन्ने कुरा तिलकको अनुभवबाट सिक्न सकिन्छ।

क. इमानदारीको इनाम

गण्डकी किनारको एउटा सानो बजारमा दिल नाम गरेको भरिया बस्थ्यो। ऊ दिनभर अरूको भारी बोकेर साँझ थोरै ज्याला पाउँथ्यो। गरिब भए पनि ऊ इमानदार थियो।

एक दिन भारी बोकेर फर्कँदै गर्दा बाटोमा उसले एउटा थैलो भेट्यो। खोलेर हेर्दा थैलोमा धेरै पैसा थियो, र एउटा कागजमा व्यापारी केशवको नाम र ठेगाना लेखिएको थियो। दिलको मनमा एकछिन लोभ पलायो: यत्रो पैसाले त छोराछोरीलाई राम्रो विद्यालयमा पढाउन सकिन्थ्यो। तर उसले तुरुन्तै सोच्यो, ‘अर्काको पसिनाको पैसाले मेरो घरमा सुख आउँदैन।’

ऊ सिधै व्यापारीको घर गयो र थैलो फिर्ता गर्‍यो। हराएको पैसा फेला परेकोमा व्यापारी निकै खुसी भए, र दिललाई इनाम दिन खोजे। दिलले नम्र भएर भन्यो, “साहुजी, आफ्नो कुरा फिर्ता पाउनु तपाईँको हक हो। मलाई इनाम होइन, काम चाहिन्छ।”

व्यापारी दिलको जवाफले प्रभावित भए। उनले दिललाई आफ्नो पसलमा भरोसायोग्य कामदारका रूपमा जागिर दिए। त्यस दिनदेखि दिलको परिवारले दुःखका दिन बिस्तारै बिर्सँदै गयो।

शिक्षा: इमानदारी सबैभन्दा ठुलो धन हो; यसले ढिलो भए पनि मान र अवसर दुवै दिलाउँछ।

ख. परीक्षाको अघिल्लो रात

ओहो, भोलि त वार्षिक परीक्षा सुरु हुँदै छ। घडीमा रातको नौ बजिसकेछ। मैले सबै पाठ दोहोर्‍याएँ कि छैन? गणितका सूत्र त याद छन्, तर विज्ञानको त्यो लामो प्रश्न बिर्सिएँ कि? अहँ, आत्तिनु हुँदैन।

अघिल्लो वर्ष पनि यस्तै डर लागेको थियो, तर परीक्षामा मैले राम्रै गरेँ। वर्षभरि नियमित पढेको छु, त्यो मिहिनेत खेर जाँदैन। शिक्षकले पनि भन्नुभएको थियो, परीक्षाको अघिल्लो रात नयाँ कुरा होइन, पढेको कुरा हल्का दोहोर्‍याउनुपर्छ र राम्ररी सुत्नुपर्छ।

तर साथीहरू त अझै पढ्दै होलान्। म अहिले सुतेँ भने पछि पर्छु कि? होइन, थकित दिमागले भोलि झन् बिर्सिन्छ। ठिक छ, अब अन्तिम पटक सूत्र हेर्छु, अनि कलम, प्रवेशपत्र र ज्यामिति बाकस झोलामा राख्छु।

भोलि बिहान आमाको हातको तातो खाना खाएर ढुक्क भएर जान्छु। प्रश्न जस्तो आए पनि शान्त भएर पढ्छु र सजिलोबाट सुरु गर्छु। मैले मिहिनेत गरेको छु; बाँकी परिणाम आफैँ राम्रो आउला।

क.

मिति: २०८३।१२।०८

श्रीमान् सम्पादकज्यू
……… दैनिक
काठमाडौँ

विषय: धुलोबाट मुक्ति दिलाइदिन ध्यानाकर्षण।

महोदय,

तपाईँको लोकप्रिय दैनिकमार्फत सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण गराउन यो चिठी पठाएको छु। नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका वडा नं. ११ को बसपार्कदेखि रेल्वे टोलसम्मको दुई किलोमिटर सडक तीन वर्षदेखि कच्ची छ। हिउँदभरि गाडी गुड्दा उड्ने धुलोले सडक छेउका घर, पसल र विद्यालय ढाकिन्छन्। धुलोका कारण बालबालिका र वृद्धवृद्धामा खोकी र दमका बिरामी बढेका छन्; पसलका सामान बिग्रिएका छन् र बाटो हिँड्नसमेत कठिन भएको छ। अतः यस सडकलाई छिटो कालोपत्रे गर्न र तत्कालका लागि नियमित पानी छर्कने व्यवस्था मिलाउन सम्बन्धित निकायको ध्यान जाओस् भन्ने अनुरोध गर्दछु।

भवदीय
रिजवान
नेपालगन्ज-११, बाँके

ख.

रक्तदान कार्यक्रममा ५२ युनिट रगत सङ्कलन

सिद्धार्थनगर, माघ १८। यहाँको श्री जनता माध्यमिक विद्यालयमा आज आयोजित रक्तदान कार्यक्रममा ५२ युनिट रगत सङ्कलन भएको छ। विद्यालयको जुनियर रेडक्रस सर्कलले नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको सहयोगमा कार्यक्रम आयोजना गरेको थियो।

कार्यक्रममा शिक्षक, अभिभावक र अठार वर्ष पुगेका स्थानीय युवाले रक्तदान गरे। रक्तदान गर्नुअघि सबैको तौल, रक्तचाप र हेमोग्लोबिन जाँच गरिएको थियो। कार्यक्रमको उद्घाटन गर्दै प्रधानाध्यापकले “रक्तदान महादान हो; एक युनिट रगतले कसैको ज्यान बचाउन सक्छ” भन्नुभयो।

सङ्कलित रगत नजिकको अस्पतालको रक्तसञ्चार केन्द्रमा पठाइएको छ। रक्तदाताहरूलाई प्रमाणपत्र र फलफूल दिइएको थियो। आयोजकले यस्तो कार्यक्रम हरेक वर्ष गर्ने बताएका छन्।

• नेपालको धेरैजसो बिजुली पानीले टर्बाइन घुमाएर जलविद्युत् केन्द्रबाट निकालिन्छ।
• बिजुली बनाउन ठुलो लगानी र लामो समय लाग्ने भएकाले यसको सही प्रयोग गर्नुपर्छ।
• बत्ती र पङ्खा बन्द गर्ने, एलइडी बत्ती लगाउने र चार्जर निकाल्ने बानीले बिजुली बच्छ।
• बचत गरिएको बिजुली अरूसम्म पुगेर देशको विकासमा सहयोग गर्छ।

वैदेशिक रोजगारीको दुई पाटो

विदेश गएका युवाले पठाएको पैसाले घर र पढाइ सुध्रिए पनि गाउँमा वृद्ध एक्लिएका, बालबालिका मायाबाट टाढिएका र खेत बाँझिएका छन्। त्यसैले देशमै सिप र रोजगारी बढाउनुपर्छ।

१. बक्खु चिसो हिमाली भेगमा लगाइने बाक्लो लुगा हो, भाङ्ग्रा पहाडमा पाटबाट बुनिने कपडा हो, र धोती तराईमा लगाइने पहिरन हो। यी तीन पहिरनले नेपालका हिमाल, पहाड र तराई तीनै भूभाग र तिनका मान्छेलाई जनाउँछन्। कवितामा तीनै पहिरनले ‘यो मेरै भेष हो’ भन्छन्, र देशले सबैलाई आफ्नै मानेको छ। यसबाट पहिरन, भाषा र संस्कृति फरक भए पनि सबै नेपाली हुन्, र देशमा सबैको उत्तिकै अधिकार छ भन्ने भाव आएको छ। यसरी कविले विविधताबिचको एकता देखाउन यो प्रसङ्ग ल्याएका हुन्।

२. पुराना नापमा आठ माना एक पाथी हुन्छ, त्यसैले मानो रोपेर पाथी फलाउनु भनेको जति लगानी गर्‍यो, त्योभन्दा आठ गुणा उब्जाउनु हो। कविले देशलाई समृद्धिको शिखरतिर लैजान नेपाली जनता कठोर परिश्रम गर्दै छन् भन्ने सपना देखाएका छन्। सारङ्गी रेटेर बजाइन्छ, त्यसैले ‘रेटिँदै’ शब्दले सारङ्गीको गज र किसानको घोटिने मिहिनेत दुवैलाई जोडेको छ। यसले मिहिनेत गरे आफ्नै माटोबाट देश धनी बन्न सक्छ भन्ने आशा जगाउँछ।

१. निबन्धका अनुसार करेसाबारीको जमिनलाई सुर्कामा बाँडेर योजनाअनुसार प्रयोग गर्नुपर्छ। बारबन्देज गरेको छेउमा लहरे तरकारी लगाउँदा थाँक्रा दिनु पर्दैन, सुर्काका आली र ड्याङमा जरेबाली र बाटाको छेउछाउमा केराउ जस्ता कोसेबाली लगाउन सकिन्छ। मुख्य बाली भएकै ठाउँमा अर्को तरकारी रोपेर घुसुवा बाली लगाउँदा पहिलो बाली हटाउँदासम्म अर्को बाली तयार हुन्छ। एकै पटक फल्ने तरकारीलाई समय अगिपछि पारेर लगाए वर्षभरि नियमित तरकारी पाइन्छ। यसरी सानो जग्गाको पनि भरपुर उपयोग हुन्छ।

२. फरक मौसममा उही बारीमा फरक फरक बाली लगाउने अभ्यासलाई बाली हेरफेर भनिन्छ, जस्तै: मुला लगाएको बारीमा अर्को मौसममा फर्सी वा साग लगाउनु। सधैँ उही बाली लगाउँदा माटाको गुणस्तर घट्न सक्छ, तर बाली हेरफेर गर्दा माटो उर्वर रहन्छ। माटाको चिसो उम्कन नदिन बिरुवाको फेद वरिपरि धुस्नु, पातपतिङ्गर जस्ता वस्तुले ढाक्ने कामलाई मल्चिङ भनिन्छ। मल्चिङले माटोमा चिस्यान जोगिन्छ र बिरुवालाई धेरै पानी चाहिँदैन। यी दुवै उपायले करेसाबारीको माटो र बाली दुवै स्वस्थ राख्छन्।

मेरो विचारमा कान्छो छोराको निर्णय उसको आफ्नो भविष्यका दृष्टिले बुझ्न सकिने भए पनि बुबाआमाप्रतिको कर्तव्यका दृष्टिले बेठिक थियो।

हरेक मान्छेलाई आफ्नो पढाइ, काम र जीवनसाथी रोज्ने अधिकार हुन्छ। अमेरिकामा पढेपछि त्यहीँ राम्रो अवसर पाउनु र मन परेकी केटीसँग बिहे गर्नु आफैँमा अपराध होइन। यस अर्थमा कान्छो खराब मान्छे होइन, समयको लहरमा बगेको युवा हो।

तर कथामा उसको निर्णयले बुबाआमामा पारेको असर निकै गहिरो छ। ठुलो छोरा पहिल्यै परिवारसहित अस्ट्रेलियामा छ; कान्छो पनि उतै बस्ने भएपछि हृदयरोगी रामनाथ र साठी नाघेकी आनन्दी दुवै एक्लिए। सम्पन्न घर, पैसा र सेविका भए पनि आनन्दी छोराहरूको चिन्ताले थलिन्छिन्। कान्छोले यो निर्णय सुनाउँदा बुबाआमासँग सल्लाहसम्म गरेन; त्यसैले रामनाथलाई सन्तानबाट धोका पाएको अनुभव भयो।

आफ्नो भविष्य बनाउँदा बुबाआमालाई बिर्सनु हुँदैन। विदेशमै बसे पनि नियमित आउने, बुबाआमालाई साथ र समय दिने वा उनीहरूको हेरचाहको व्यवस्था मिलाउने हो भने यो पीडा कम हुन सक्थ्यो। त्यसैले निर्णयको रूपभन्दा पनि बुबाआमाको भावना नबुझी गरिएको तरिका नै बेठिक थियो भन्नु उपयुक्त हुन्छ।

क. प्रस्तुत पङ्क्ति देवकुमारी थापाको ‘भविष्य निर्माण’ कथाबाट लिइएको हो। बुबालाई गोली हान्ने जर्मनहरू साह्रै खराब हुन्छन् कि भनेर सोध्दा पार्वतीले छोरा नरेशलाई दुष्ट को हो भनी यसरी बुझाएकी हुन्। यसको अर्थ हो: कुनै देश, जाति वा धर्मका मान्छे जन्मैले दुष्ट हुँदैनन्; अरूलाई दुःख दिने, स्वार्थी भएर आफू मात्र खाने र ठुलाको असल सल्लाह नमान्ने व्यवहार नै दुष्टता हो। यो उत्तरले नरेशको मनबाट जर्मनप्रतिको बदलाको भाव हटायो, र उसले आफैँलाई जाँच्न थाल्यो: म खराब छु कि राम्रो? हाम्रो समाजमा पनि मान्छेलाई जात, भाषा वा ठाउँका आधारमा राम्रो वा नराम्रो भन्ने चलन छ, जसले घृणा बढाउँछ। व्यवहारका आधारमा मान्छे चिन्न सिकाउने यस पङ्क्तिले बालबालिकामा शान्ति, सहयोग र मानवताको भावना जगाउनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।

ख. प्रस्तुत पङ्क्ति मोतीलाल पराजुलीद्वारा सङ्कलित ‘कालजित र अजङ्गको राक्षसको कथा’ बाट लिइएको हो। कालजितको आयु एक वर्ष घटाइदिन वा बढाइदिन अनुरोध गर्न गएको राक्षसलाई भगवान्ले यो कुरा भन्नुभएको हो। यसको अर्थ हो: मान्छेको आयु भावीले जति लेखिदिन्छिन्, त्यति नै हुन्छ; त्यसलाई कसैले घटाउन वा बढाउन सक्दैन। नेपाली लोकविश्वासअनुसार बच्चा जन्मेको छैटौँ दिनको राति भावीले उसको भाग्य लेख्छिन्। कथामा यही विश्वासले कालजितलाई ढुक्क बनायो: भगवान्ले नै आयु फेर्न सक्नुहुन्न भने राक्षसले पनि उसलाई ७९ वर्ष नपुग्दै मार्न सक्दैन। त्यसैले ऊ डर नमानी राक्षससँग भिड्यो। भाग्यमा विश्वास गर्नु एउटा कुरा हो, तर कालजितले त्यसलाई योजना र साहससँग जोडेर गाउँ बचायो; हात बाँधेर बस्ने होइन, बुद्धि र पुरुषार्थ पनि चाहिन्छ भन्ने सन्देश यसले दिन्छ।

क. ‘स्वाद’ ध्रुवचन्द्र गौतमको सामाजिक कथा हो। यसमा कम तलब पाउने सहरिया कारिन्दाको परिवारको तलब आएको एक दिनको कथा छ: किनमेल, सानो झगडा, सापटी मागेर किनेको माछा र त्यसको स्वाद।

कथाको सुरुमै व्यङ्ग्य छ। घरमा साबुन सकिएको छ, तर लोग्ने ठुलो भाषण दिन्छ: प्रत्येक गरिबले आफ्नो गरिबीसित घृणा गर्नैपर्छ। गरिबीलाई घृणा गर्ने यत्रो सिद्धान्त बोल्ने मान्छेसँग एउटा साबुन किन्ने पैसा छैन; उसको भाषण वास्तवमा नुहाउनबाट उम्कने बहाना हो। यसरी लेखकले गरिबीको गम्भीर कुरालाई हाँसोमा बेरेर प्रस्तुत गरेका छन्।

अर्को व्यङ्ग्य ‘वैष्णव छोरो’ को प्रसङ्गमा छ। मासु किन्ने पैसा नभएकाले छरछिमेकमा छोरो पूर्वजन्मको वैष्णव रहेछ, मासु खाँदैन भनी प्रचार गरिएको छ, तर मासु पाएको दिन त्यही छोरो बढी भात खान्छ। यहाँ गरिबीभन्दा गरिबी लुकाउनुपर्ने सामाजिक दबाब झन् पीडादायी हुन्छ भन्ने कुरा हाँसोकै माध्यमबाट आएको छ।

कथाको शीर्षक पनि व्यङ्ग्यात्मक छ। सापटीको पैसाले किनेको रहु माछाको स्वाद परिवारलाई महिनाभरि याद रहन्छ, तर त्यसको ऋण ओखतीका लागि छुट्याएको पैसाबाट तिर्नुपर्ने हुन्छ। यसरी एक दिनको मिठो स्वादसँगै परिवारले गरिबीको तितो स्वाद पनि चाख्छ।

कथाको सरल र बोलीचालीको भाषा, छोटा संवाद र ‘बाहिर हाँसो, भित्र पीडा’ को शैलीले पाठकलाई हँसाउँदै सोच्न बाध्य बनाउँछ। आज पनि महँगी र कम आम्दानीले थिचिएका परिवार धेरै भएकाले यो व्यङ्ग्य सान्दर्भिक छ, र कथाले गरिबी भाषणले होइन, रोजगारी र योजनाबद्ध खर्चले हट्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।

ख. ‘सत्यमोहन जोशी’ नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिका अविश्रान्त साधक सत्यमोहन जोशी (वि.सं. १९७७–२०७९) को जीवनी हो। यसमा उनको बाल्यकाल, पढाइ, जागिर, खोज र सम्मानसँगै उनको व्यक्तित्व पनि खुलेको छ।

जोशी सङ्घर्षशील व्यक्ति थिए। पाँच वर्षसम्म बोली नफुटेका, दश वर्ष पुगेपछि मात्र नेपाली भाषा सिकेका बालक पछि त्यही भाषामा करिब तीन दर्जन कृति लेख्ने र नेपाली भाषा सिकाउन चीनसम्म पुग्ने विद्वान् बने। पढाइ बिचैमा छाडेर जागिर खानुपरे पनि उनले अध्ययन रोकेनन्।

उनी साहसी र सिद्धान्तमा अडिग थिए। प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा रहँदा गाईजात्रा कार्यक्रम बन्द गराउन दरबारबाट दबाब आयो, तर उनले कार्यक्रम बन्द गरेनन्। उनी खोजी स्वभावका पनि थिए: पुराना सिक्का, अरनिको, भृकुटी र कर्णालीको लोकसंस्कृतिको अध्ययन गरे, र ‘लोकसंस्कृति’, ‘नेपाली राष्ट्रिय मुद्राहरू’ र ‘कर्णाली लोकसंस्कृति’ का लागि तीन पटक मदन पुरस्कार पाए।

उनी कर्मशील र सादा जीवन बिताउने व्यक्ति थिए। गीताको ‘कर्मण्येवाधिकारस्ते’ लाई मन्त्र मानेर सय वर्ष नाघुन्जेल लेखिरहे, र दौरासुरुवाल र भादगाउँले टोपीमा सधैँ सादा देखिए। नेपाली र नेपालभाषा दुवैको सेवा गर्ने उनी साँचो देशभक्त र भाषाप्रेमी थिए।

यसरी जोशीको व्यक्तित्वले कठिनाइ, दबाब र उमेर कुनै पनि कुराले लगनशील मान्छेलाई रोक्न सक्दैन भन्ने देखाउँछ। निरन्तर र निष्ठापूर्वक काम गरे देशको सेवा गर्न सकिन्छ भन्ने जीवनीको सन्देश आजका युवाका लागि ठुलो प्रेरणा हो।

क. मेरी आमा

संसारमा मलाई सबैभन्दा धेरै माया गर्ने व्यक्ति मेरी आमा हुनुहुन्छ। मेरो पहिलो शिक्षक, पहिलो साथी र सबैभन्दा ठुलो सहारा उहाँ नै हुनुहुन्छ।

आमाको दिन बिहान चार बजे सुरु हुन्छ। हामी उठ्नुअघि नै उहाँ गाईलाई घाँस हाल्नुहुन्छ, पानी ल्याउनुहुन्छ र खाना पकाउनुहुन्छ। दिउँसो खेतमा काम गर्नुहुन्छ, र साँझ हामीलाई पढ्न बसाउनुहुन्छ। आफू धेरै पढ्न नपाए पनि उहाँ भन्नुहुन्छ, “म पढ्न पाइनँ, तिमीहरू पढेर ठुलो मान्छे होइन, असल मान्छे बन्नू।”

एक पटक म ज्वरोले थलिएको थिएँ। आमा रातभर मेरो छेउमा बसेर निधारमा भिजेको कपडा राखिरहनुभयो। बिहान मैले आँखा खोल्दा उहाँको अनुहारमा थकाइ थियो, तर मलाई देखेर उहाँ मुस्कुराउनुभयो। त्यो मुस्कान म कहिल्यै बिर्सन सक्दिनँ।

आमाले मलाई इमानदार हुन, ठुलालाई आदर गर्न र दुःखमा पनि नआत्तिन सिकाउनुभयो। अब म पनि घरको काममा उहाँलाई सघाउने कोसिस गर्छु। ठुलो भएपछि आमालाई सुख दिने मेरो सपना छ। मेरी आमा नै मेरो जीवनको उज्यालो हुनुहुन्छ।

ख. नेपालका नदी

नेपाल हिमाल, पहाड र तराईको देश मात्र होइन, नदीनालाको देश पनि हो। हिमालबाट पग्लिएको हिउँ र वर्षाको पानीले यहाँका साना ठुला हजारौँ खोलानाला बनेका छन्। यसैले नेपाललाई जलस्रोतमा धनी देश भनिन्छ।

नेपालका प्रमुख नदी कोसी, गण्डकी र कर्णाली हुन्। पूर्वमा कोसी, मध्यमा गण्डकी र पश्चिममा कर्णाली नदी प्रणालीमा धेरै सहायक नदी मिसिन्छन्। यी नदी हिमाल र पहाड हुँदै तराई झरेर दक्षिणतिर बग्छन् र भारतमा गङ्गा नदीमा मिसिन्छन्। यसबाहेक बागमती, कमला, राप्ती र महाकाली जस्ता नदी पनि महत्त्वपूर्ण छन्।

नदी हाम्रो जीवनका आधार हुन्। नदीको पानीले खेतमा सिँचाइ हुन्छ र खानेपानी पुग्छ। तीव्र गतिमा बग्ने नदीबाट जलविद्युत् उत्पादन हुन्छ, जसले घर र उद्योग उज्यालो पार्छ। नदीमा र्‍याफ्टिङ गर्न विदेशी पर्यटक पनि आउँछन्। हाम्रा धेरै तीर्थस्थल र चाडपर्व पनि नदीकिनारसँगै जोडिएका छन्।

तर नदीले बर्खामा बाढी र कटान पनि ल्याउँछन्। सहरका नदीमा फोहोर र ढल मिसाइँदा तिनको पानी प्रदूषित भएको छ। त्यसैले नदी किनारमा वन जोगाउने, फोहोर नफाल्ने र नदीको सही उपयोग गर्ने योजना बनाउनुपर्छ। नदी जोगिए मात्र हाम्रो भविष्य जोगिन्छ।

ग. स्वच्छ खानेपानी

रोग नलाग्ने गरी सफा र पिउनलायक पानीलाई स्वच्छ खानेपानी भनिन्छ। पानी जीवनको आधार हो; हावापछि मानिसलाई सबैभन्दा बढी चाहिने कुरा पानी नै हो।

स्वच्छ पानीले शरीरलाई स्वस्थ राख्छ, तर दूषित पानीले झाडापखाला, हैजा, टाइफाइड र जन्डिस जस्ता रोग फैलाउँछ। यस्ता रोगबाट हरेक वर्ष धेरै बालबालिका बिरामी पर्छन्। त्यसैले खानेपानी सफा हुनु स्वास्थ्यका लागि सबैभन्दा जरुरी छ।

नेपालका धेरै गाउँमा अझै पनि मुहान, कुवा वा खोलाबाट पानी ल्याइन्छ। कतिपय ठाउँमा मुहान टाढा हुँदा महिला र बालबालिकाले घण्टौँ हिँडेर पानी बोक्नुपर्छ। सहरमा पनि पाइपको पानीमा कहिलेकाहीँ ढल मिसिन्छ।

पानी स्वच्छ राख्न मुहान वरिपरि फोहोर र दिसा गर्नु हुँदैन, र पानीका भाँडा सधैँ छोपेर राख्नुपर्छ। शङ्का लागेको पानी उमालेर, फिल्टर गरेर वा सरकारले सिफारिस गरेको औषधी हालेर मात्र पिउनुपर्छ। पानीको अनावश्यक खेर फाल्ने बानी पनि हटाउनुपर्छ।

स्वच्छ खानेपानी हरेक नागरिकको अधिकार हो। सरकार, समुदाय र हामी सबैको प्रयासले मात्र सबैका घरमा सफा पानी पुग्न सक्छ। स्वच्छ पानी, स्वस्थ जीवन भन्ने नारालाई हामीले व्यवहारमा उतार्नुपर्छ।