BLE नमुना प्रश्नपत्र १

नेपालमा ७५३ स्थानीय तह छन्: ६ महानगरपालिका, ११ उपमहानगरपालिका, २७६ नगरपालिका र ४६० गाउँपालिका।

थारू समुदायमा गाउँको नेतृत्व गर्ने परम्परागत अगुवालाई बडघर भनिन्छ। बडघर हरेक वर्ष माघीका दिन गाउँलेको सहमतिले छानिन्छन्।

म रिसको झोकमा जवाफ फर्काउँदिनँ। केही बेर चुप लागेर लामो सास फेर्छु र शान्त भएपछि नम्र भएर “तपाईँले मेरो खुट्टा कुल्चनुभयो” भनी कुरा बुझाउँछु। (कुरा नबढाई त्यहाँबाट अलि पर सर्ने जस्ता शान्त र संयमित व्यवहार पनि मान्य हुन्छन्।)

प्रतिनिधि सभामा २७५ जना सदस्य हुन्छन्: पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन प्रणालीबाट १६५ र समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीबाट ११० जना।

अरूले गरेको देखेर ऋण लिई खर्च गर्नुभन्दा आफ्नो आम्दानीले धान्ने गरी नजिकका आफन्त मात्र बोलाएर सानो र सादा भोज गरौँ। बचेको पैसा दिदीको पढाइ वा व्यवसायमा लगाउँदा धेरै काम लाग्छ। (आवश्यक कुरामा मात्र खर्च गर्ने बजेट बनाउने जस्ता उचित सुझाव पनि मान्य हुन्छन्।)

कानुन भए पनि समाजको सोच नबदलिएकाले, “अरूले के भन्लान्” भन्ने डर र देखासिकीले दाइजो दिने र माग्ने चलन चलिरहेको छ र पीडितले पनि प्रायः उजुरी गर्दैनन्।

नेपालमा बैङ्क तथा वित्तीय संस्थालाई इजाजत दिने र तिनको अनुगमन गर्ने निकाय नेपाल राष्ट्र बैङ्क हो।

विदेश जानुअघि सरकारबाट श्रम स्वीकृति अनिवार्य लिनुहोस्, किनभने स्वीकृति बिना गए दुर्घटना वा ठगी हुँदा बिमा र राज्यको सहयोग पाउन गाह्रो हुन्छ। (कामको सम्झौता बुझेर मात्र सही गर्ने, म्यानपावर कम्पनीलाई तिरेको रकमको रसिद लिने र राहदानी आफैँसँग राख्ने जस्ता सल्लाह पनि मान्य हुन्छन्।)

यी देशमा लाखौँ नेपाली कामदार भएकाले उनीहरूको सुरक्षा, अधिकारको संरक्षण, श्रम सम्झौता र समस्यामा परेकालाई स्वदेश फिर्ता गराउन नजिकै राजदूतावास चाहिन्छ।

क. स्थानीय सरकार: आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा संविधानको अनुसूची ८ अनुसार स्थानीय तहको एकल अधिकारमा पर्छ। त्यसैले शिक्षकको व्यवस्था गर्न सृजनाको गाउँपालिकामा माग गर्नुपर्छ।

ख. प्रदेश सरकार: प्रदेश राजमार्ग अनुसूची ६ अनुसार प्रदेशको अधिकारमा पर्छ। त्यसैले यसको मर्मत बागमती प्रदेश सरकारले गर्नुपर्छ।

ग. सङ्घीय सरकार: नागरिकता र राहदानी अनुसूची ५ अनुसार सङ्घको अधिकारमा पर्छन्। राहदानीको निवेदन जिल्लामै दिन सकिए पनि त्यो सङ्घीय सरकारकै सेवा हो।

क. सहयोग र एकताको भावना: यी परम्परामा एकअर्कालाई सघाउने भावना छ। पर्मले श्रम बाँड्छ र पैँचोले अप्ठ्यारोमा तुरुन्तै सहारा दिन्छ। यसले छिमेकीबिच विश्वास र मेलमिलाप बढाउँछ। यो भावना आजको व्यस्त समाजमा झन् आवश्यक छ।

ख. आर्थिक महत्त्व: ढिकुरले धितो र कागजपत्रबिनै सदस्यलाई एकमुष्ट पुँजी जुटाउन सघाउँछ। थकाली समुदायले यसैबाट व्यापार र उद्योग चलाए। आजका बचत समूह र सहकारीको मूल भावना पनि यही हो, त्यसैले यसले बचत र उद्यमको बानी बसाल्छ।

ग. समयअनुसार बदलेर जोगाउनुपर्ने: युवा कम भएपछि पर्मको रूप बदलिँदै गएको छ र ढिकुरमा हिसाब नमिल्दा झगडा पनि हुन सक्छ। त्यसैले यिनको सहयोग र इमानदारीको मूल भावना जोगाउँदै लिखित हिसाब, सामुदायिक समूह र सहकारीमार्फत अघि बढाउनुपर्छ।

यसरी रूप बदलिए पनि यी परम्पराको सहयोगको मूल्य आज पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

देशमा उच्च शिक्षा, सिप र दक्षता भएका डाक्टर, इन्जिनियर, वैज्ञानिक जस्ता मानिस राम्रो अवसरको खोजीमा विदेश गएर उतै काम गर्ने र बसोबास गर्ने प्रवृत्तिलाई बौद्धिक पलायन भनिन्छ।

बौद्धिक पलायनका असर:

क. नागरिकलाई पढाउन राज्यले गरेको लगानी खेर जान्छ।

ख. देशमा डाक्टर, इन्जिनियर र विज्ञ जस्ता दक्ष जनशक्तिको अभाव हुन्छ र विकास योजना राम्रोसँग बन्न सक्दैनन्।

क. वर्णाश्रममा आधारित समाज: समाज जात र वर्णको व्यवस्थामा आधारित थियो। १८ जातिका मानिस मिलेर बस्ने भएकाले यसलाई अष्टादश प्रकृति भनिन्थ्यो। संयुक्त परिवारको चलन थियो।

ख. गोष्ठी: समाजका काम मानिस मिलेर गर्थे। यस्ता समूहलाई गोष्ठी भनिन्थ्यो। यही गोष्ठी परिमार्जित भएर आजको गुठी बनेको हो।

ग. महिलाको अवस्था: महिलाले आफैँ वर छानेर विवाह गर्न पाउँथे, विधवा विवाहलाई मान्यता थियो र उच्च वर्गका महिलाले शिक्षा पाउँथे।

(खेती र पशुपालन मूल पेसा हुनु र हिन्दु तथा बौद्ध दुवै धर्म फस्टाउनु जस्ता विशेषता पनि मान्य हुन्छन्।)

कुनै ठाउँको धेरै वर्षको औसत तापक्रम, वर्षा र हावाको ढाँचामा लामो समयसम्म आउने फेरबदललाई जलवायु परिवर्तन भनिन्छ।

नेपालमा यसका असर:

क. हिमालमा हिउँ घट्दै गएको छ र हिमनदी पग्लँदा हिमाली ताल फुटेर बाढी आउने खतरा बढेको छ।

ख. तापक्रम बढेपछि लामखुट्टे अग्ला ठाउँसम्म पुग्न थालेका छन्, त्यसैले औलो र डेङ्गु जस्ता रोग फैलिने डर बढेको छ।

(मनसुन ढिलो वा चाँडो सुरु हुनु, खडेरी र अतिवृष्टि बढ्नु, पहाडका मूल सुक्नु र फूलहरू समयभन्दा पहिल्यै फुल्नु जस्ता असर पनि मान्य हुन्छन्।)

म मनोजको भनाइसँग आंशिक रूपमा मात्र सहमत छु।

क. उद्गम स्थलमा परेको हानि साँचो हो: युवा बाहिर जाँदा गाउँमा काम गर्ने मानिस घटेका छन्, खेतबारी बाँझो भएका छन्, विद्यार्थी घटेर विद्यालय गाभिने अवस्था आएको छ र घरमा वृद्धवृद्धा मात्र बाँकी छन्।

ख. तर बसाइँसराइ पूरै रोक्न मिल्दैन: मानिस रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र विपत्तिबाट जोगिन बसाइँ सर्छन्। बसाइँ सरेकाले पठाएको विप्रेषणले घर बनाउन, छोराछोरी पढाउन र उपचार गर्न सघाउँछ र फर्केकाहरूले नयाँ सिप र अनुभव ल्याउँछन्।

ग. व्यवस्थित गर्नु उचित उपाय: बसाइँसराइ रोक्ने होइन, गाउँमै रोजगारी, राम्रो विद्यालय, स्वास्थ्य सेवा र बाटो जस्ता अवसर बढाएर धकेल्ने कारण घटाउनुपर्छ। व्यावसायिक खेती र सहुलियत ऋणले बाँझो जमिन उपयोग गर्न सकिन्छ।

त्यसैले बसाइँसराइ रोक्नु होइन, व्यवस्थित गर्नु उचित हुन्छ।

क. प्रमाण जोगाउने: नक्कली खाताको लिङ्क र साथीहरूलाई गएका सन्देशको तुरुन्तै स्क्रिनसट लिने। ती सन्देश आफैँ नमेट्ने।

ख. अभिभावकलाई भनेर उजुरी गर्ने: उमेर नपुगेकाले अभिभावकलाई साथमा लिई भोटाहिटीको साइबर ब्युरो वा नजिकको जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा घटना थाहा पाएको ३५ दिनभित्र प्रमाण र परिचयपत्रसहित उजुरी गर्ने।

ग. साथीहरूलाई सचेत गराउने: त्यो खाता आफ्नो नभएको र त्यसबाट आएका सन्देशमा पैसा नपठाउन आफ्नै सकली खाता वा फोनबाट सबै साथीलाई जानकारी गराउने र खाताबारे फेसबुकमा रिपोर्ट गर्ने।

क. कथनको अर्थ: आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक रूपमा पछि परेका समुदायका लागि राज्यले गर्ने विशेष व्यवस्थालाई सकारात्मक विभेद भनिन्छ। निजामती सेवा ऐनअनुसार खुला प्रतिस्पर्धाबाट पूर्ति हुने पदमध्ये ४५ प्रतिशत छुट्टै प्रतिस्पर्धाका लागि छुट्याइन्छन्। ती ४५ प्रतिशतलाई सय मानेर महिलालाई ३३, आदिवासी जनजातिलाई २७, मधेशीलाई २२, दलितलाई ९, अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई ५ र पिछडिएको क्षेत्रलाई ४ प्रतिशत दिइएको छ।

ख. संविधानका व्यवस्था: धारा १८(३) ले यी समुदायका लागि विशेष व्यवस्था गर्न सकिने भनेको छ। धारा ३८ ले महिलालाई र धारा ४२ ले पछि परेका समुदायलाई राज्यका निकायमा समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तका आधारमा सहभागी हुने हक दिएको छ। राष्ट्रिय महिला आयोग, राष्ट्रिय दलित आयोग र राष्ट्रिय समावेशी आयोग जस्ता संवैधानिक आयोग पनि छन्।

ग. तर्क १ को समीक्षा: यो तर्क पूरै सही होइन। आरक्षणका पदमा पनि परीक्षा र अन्तर्वार्ता हुन्छ, केवल प्रतिस्पर्धा सोही समूहका उम्मेदवारबिच हुन्छ। त्यसैले योग्यता नापिन्छ र बाँकी ५५ प्रतिशत पद खुला नै रहन्छन्।

घ. तर्क २ किन बढी उचित: दौडमा पछाडिबाट सुरु गर्नुपरेका धावक जस्तै, लामो समय विभेद र अवसरको कमी भोगेका समुदाय खुला प्रतिस्पर्धामा एकैचोटि बराबरी हुन सक्दैनन्। उनीहरू निर्णय गर्ने ठाउँमा पुगे मात्र उनीहरूका समस्या नीतिमा आउँछन्, सबैलाई देश आफ्नो हो भन्ने अनुभूति हुन्छ र राष्ट्रिय एकता बलियो हुन्छ।

ङ. निष्कर्ष: त्यसैले तर्क २ बढी उचित छ। तर आरक्षणको लाभ ती समुदायभित्रका साँच्चै पछि परेकाले पाउन्, त्यसको समय समयमा समीक्षा गर्नुपर्छ र सँगै शिक्षा र सिपमा अवसर बढाउनुपर्छ।

करिब ई.पू. २६०० देखि ई.पू. १९०० सम्म आजको पाकिस्तान र भारतको उत्तरपश्चिम भागमा फस्टाएको सिन्धु सभ्यताका मोहेन्जोदडो र हडप्पा योजना बनाएर बसालिएका सहर थिए:

क. सिधा सडक र गल्ली: सडक र गल्ली सिधा थिए र एकअर्कालाई काटेर जान्थे।

ख. पक्की घर: घर पकाएको इँटाले बनेका थिए। धेरै घर दुई तलासम्मका थिए र धेरैजसो घरमा आफ्नै इनार र स्नानकोठा थियो।

ग. ढल व्यवस्था: घरको फोहोर पानी इँटाले छोपिएको ढलमा जान्थ्यो। ढल सडकको छेउछेउ बग्थ्यो र सफा गर्न ठाउँठाउँमा ढकनी हुन्थ्यो। (मोहेन्जोदडोको महास्नानागार, सभागृह र अन्न भण्डार जस्ता ठुला भवन पनि प्रमाण हुन्।)

आज पनि देखिने प्रभाव:

क. कपास खेती र सुती कपडाको प्रयोग।

ख. पिपल र प्रकृतिको पूजा तथा मातृदेवीको उपासना।

(माटाका भाँडा, चुरा र गहनाको चलन, गोरुगाडा र सहरमा ढल र नालीको व्यवस्था पनि मान्य हुन्छन्।)

एक देश र अर्को देशबिच गरिने वस्तु तथा सेवाको किनबेचलाई वैदेशिक व्यापार भनिन्छ। विदेशमा वस्तु बेच्नुलाई निर्यात र विदेशबाट वस्तु किन्नुलाई आयात भनिन्छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा नेपालले करिब २० खर्ब ९६ अर्ब रुपियाँको आयात र ३ खर्ब १५ अर्ब रुपियाँको मात्र निर्यात गर्‍यो।

नेपालको वैदेशिक व्यापारका समस्या:

क. उपभोग्य, विलासिता र पेट्रोलियम पदार्थको धेरै आयात: मोबाइल, सवारीसाधन, सुन र डिजेल पेट्रोल जस्ता वस्तुको आयात धेरै छ।

ख. कृषिजन्य वस्तुको आयात: कृषिको औद्योगीकरण र व्यवसायीकरण नहुँदा चामल, तरकारी र फलफूल पनि आयात गर्नुपर्छ।

ग. कच्चा पदार्थको सस्तो निर्यात: कच्चा पदार्थ सस्तोमा बेचेर तिनैबाट बनेका महँगा सामान किन्नुपर्छ।

घ. थोरै देश र थोरै वस्तुमा सीमित व्यापार: कुल व्यापारको करिब ६१ प्रतिशत भारतसँग मात्र हुन्छ र निर्यात हुने वस्तु पनि थोरै छन्। स्वदेशी उत्पादन गुणस्तर र मूल्यमा विदेशी वस्तुसँग प्रतिस्पर्धा गर्न कमजोर छन्।

यिनै कारणले आयात बढी र निर्यात कम भई ठुलो व्यापार घाटा भएको छ।

नक्सामा शीर्षक, उत्तर दिशा र सङ्केत अनिवार्य हुनुपर्छ। हिमाललाई त्रिकोण, ताल र नदीलाई निलो रङ र धार्मिक स्थललाई झन्डा वा मन्दिरको सङ्केतले देखाउन सकिन्छ। नक्सा २० सेमि × १२ सेमिको आयतलाई ४:६:६:४ र ४:४:४ मा बाँडेर बनाउँदा नेपालको आकार मिल्छ।